वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.43.1
देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् ।
कृत्वा वसुमतीं राम वत्सरं समुपासत ॥ १.४३.१ ॥
हे राम, देवदेव निघून गेल्यानंतर त्याने अंगठ्याच्या टोकाने दाबून पृथ्वी स्थिर करून एक वर्ष तपश्चर्या केली.
1.43.2
अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः ।
उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् ॥ १.४३.२ ॥
नंतर वर्ष पूर्ण झाल्यावर, सर्व लोकांनी नमस्कारलेले उमापती पशुपती राजाला हे म्हणाले.
1.43.3
प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।
शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥ १.४३.३ ॥
हे नरश्रेष्ठा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुझे प्रिय मी करीन. पर्वतराजाच्या कन्येला मी माझ्या मस्तकावर धारण करीन.
1.43.4
ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता ।
तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुःसहम् ॥ १.४३.४ ॥
तेव्हा सर्व लोकांनी नमस्कारलेल्या हिमवंताची ज्येष्ठ कन्या (गंगा) अत्यंत विशाल रूप धारण करून, तिचा वेगही असह्य झाला.
1.43.5
आकाशादपतद् राम शिवे शिवशिरस्युत ।
अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्धरा ॥ १.४३.५ ॥
हे राम, ती आकाशातून शिवाच्या मस्तकावर पडली. आणि ती अत्यंत दुर्धर अशी देवी गंगा विचार करू लागली.
1.43.6
विशाम्यहं हि पातालं स्त्रोतसा गृह्य शङ्करम् ।
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हरः ॥ १.४३.६ ॥
'मी शंकराला प्रवाहाने पकडून पाताळात प्रवेश करीन' असा विचार तिने केला. तिचा हा अहंकार जाणून भगवान हर क्रुद्ध झाले.
1.43.7
तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा ।
सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि ॥ १.४३.७ ॥
तेव्हा त्रिनेत्र (शिव) हिला लपवून टाकण्याचा निश्चय केला. ती पवित्र गंगा रुद्राच्या पवित्र मस्तकावर पडली.
1.43.8
हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे ।
सा कथंचिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद् यत्नमास्थिता ॥ १.४३.८ ॥
हे राम, हिमालयासारख्या त्या जटामंडलाच्या गुहेत ती कशीबशी पृथ्वीवर जाण्याचा प्रयत्न करूनही जाऊ शकली नाही.
1.43.9
नैव सा निर्गमं लेभे जटामण्डलमन्ततः ।
तत्रैवाबभ्रमद् देवी संवत्सरगणान् बहून् ॥ १.४३.९ ॥
जटामंडलातून बाहेर पडण्याचा मार्ग तिला सापडला नाही; ती देवी तेथेच अनेक वर्षे भटकत राहिली.
1.43.10
तामपश्यत् पुनस्तत्र तपः परममास्थितः ।
स तेन तोषितश्चासीदत्यन्तं रघुनन्दन ॥ १.४३.१० ॥
तिला तेथे पुन्हा पाहून, परम तपात स्थित असलेला तो अत्यंत संतुष्ट झाला, हे रघुनंदन.
1.43.11
विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ।
तस्यां विसृज्यमानायां सप्त स्रोतांसि जज्ञिरे ॥ १.४३.११ ॥
मग हराने गंगेला बिंदुसरोवराकडे सोडले. ती सोडली जात असताना सात प्रवाह निर्माण झाले.
1.43.12
ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथैव च ।
तिस्रः प्राचीं दिशं जग्मुर्गङ्गाः शिवजलाः शुभाः ॥ १.४३.१२ ॥
ह्लादिनी, पावनी आणि नलिनी या तीन गंगा शिवकल्याणकारी व शुभ जलासह पूर्व दिशेकडे गेल्या.
1.43.13
सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी ।
तिस्रश्चैता दिशं जग्मुः प्रतीचीं तु दिशं शुभाः ॥ १.४३.१३ ॥
सुचक्षू, सीता आणि महानदी सिंधू — या तीन शुभ नद्या पश्चिम दिशेकडे गेल्या.
1.43.14
सप्तमी चान्वगात् तासां भगीरथरथं तदा ।
भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यंदनमास्थितः ॥ १.४३.१४ ॥
सातवी नदी त्यांच्या मागे भगीरथाच्या रथाचे अनुसरण करत गेली. तेव्हा राजर्षी भगीरथही दिव्य रथावर आरूढ होते.
1.43.15
प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत् ।
गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमागता ॥ १.४३.१५ ॥
महातेजस्वी भगीरथ पुढे निघाले आणि गंगाही त्यांच्या मागे चालली. आकाशातून शंकराच्या मस्तकावरून ती पृथ्वीवर आली.
1.43.16
असर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ।
मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तथा ॥ १.४३.१६ ॥
तेथे पाणी तीव्र गर्जनेसह पुढे वाहिले — मासे व कासवांच्या समूहांसह आणि सुसरींच्या कळपांसह.
1.43.17
पतद्भिः पतितैश्चैव व्यरोचत वसुंधरा ।
ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षसिद्धगणास्तथा ॥ १.४३.१७ ॥
पडणाऱ्या व पडलेल्या (जीवांनी) पृथ्वी शोभून दिसली. मग देवर्षी, गंधर्व, यक्ष आणि सिद्धगणही तेथे आले.
1.43.18
व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद् गां गतां तदा ।
विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा ॥ १.४३.१८ ॥
ते तेथे आकाशातून पृथ्वीवर उतरलेल्या तिला पाहू लागले — नगराकार विमानांत, घोड्यांवर आणि श्रेष्ठ हत्तींवर बसून.
1.43.19
पारिप्लवगताश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ।
तदद्भुतमिमं लोके गङ्गावतरमुत्तमम् ॥ १.४३.१९ ॥
तेथे आकाशमार्गात संचार करणारे देवही उभे होते; जगात गंगेचे हे उत्तम अवतरण अत्यंत अद्भुत होते.
1.43.20
दिदृक्षवो देवगणाः समीयुरमितौजसः ।
सम्पतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा ॥ १.४३.२० ॥
पाहण्याच्या इच्छेने अमित तेजस्वी देवगण एकत्र जमले; उतरत असलेल्या सुरगणांच्या अलंकारांच्या तेजाने (आकाश भरून गेले).
1.43.21
शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ।
शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः ॥ १.४३.२१ ॥
मेघरहित आकाश शंभर सूर्यांसारखे तळपत होते; शिंशुमार, सर्पगण आणि चंचल मीनांनी (ते शोभत होते).
1.43.22
विद्युद्भिरिव विक्षिप्तैराकाशमभवत् तदा ।
पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा ॥ १.४३.२२ ॥
तेव्हा आकाश जणू विखुरलेल्या विजांनी भरले; हजारो प्रकारे उधळणाऱ्या शुभ्र जलप्रवाहांच्या दाबाने (ते उजळले).
1.43.23
शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससम्प्लवैः ।
क्वचिद् द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम् ॥ १.४३.२३ ॥
आकाश जणू शरद्ऋतूच्या मेघांनी व हंसांच्या थव्यांनी भरले होते; कधी अति वेगाने, कधी वाकडे, कधी विस्तृत होऊन ते वाहत होते.
1.43.24
विनतं क्वचिदुद्भूतं क्वचिद् याति शनैः शनैः ।
सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ॥ १.४३.२४ ॥
कधी ते खाली वाकते, कधी वर उसळते, कधी हळूहळू वाहते; कधी पाणी पाण्यावरच आदळून पुन्हा (उसळते).
1.43.25
मुहुरूर्ध्वपथं गत्वा पपात वसुधां पुनः ।
तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः ॥ १.४३.२५ ॥
वारंवार ऊर्ध्वमार्गाने जाऊन ते पुन्हा पृथ्वीवर पडले. शंकराच्या मस्तकावरून खाली पडलेले ते पाणी पुन्हा भूमितलावर पडले.
1.43.26
व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ।
तत्रर्षिगणगन्धर्वा वसुधातलवासिनः ॥ १.४३.२६ ॥
तेव्हा ते पाणी निर्मल, पापरहित होऊन शोभू लागले. तेथे पृथ्वीतलावर राहणारे ऋषिगण आणि गंधर्व होते.
1.43.27
भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ।
शापात् प्रपतिता ये च गगनाद् वसुधातलम् ॥ १.४३.२७ ॥
भवाच्या शरीरातून पडलेल्या त्या पाण्याला 'पवित्र' म्हणून त्यांनी स्पर्श केला. आणि जे शापाने आकाशातून पृथ्वीतलावर पडले होते त्यांनीही (स्पर्श केला).
1.43.28
कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ।
धूपपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ शुभान्विताः ॥ १.४३.२८ ॥
तेथे स्नान करून ते पापरहित झाले. मग त्या पाण्याने पाप धुवून ते शुभयुक्त झाले.
1.43.29
पुनराकाशमाविश्य स्वाँल्लोकान् प्रतिपेदिरे ।
मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता ॥ १.४३.२९ ॥
पुन्हा आकाशात प्रवेश करून ते आपापल्या लोकांत परतले. त्या तेजस्वी पाण्याने आनंदित झालेले जग हर्षित झाले.
1.43.30
कृताभिषेको गङ्गायां बभूव गतकल्मषः ।
भगीरथो हि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ॥ १.४३.३० ॥
गंगेत स्नान करून पापरहित झालेले राजर्षी भगीरथ दिव्य रथावर आरूढ झाले.
1.43.31
प्रायादग्रे महाराजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात् ।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः ॥ १.४३.३१ ॥
महाराज पुढे चालले; गंगा त्यांच्या मागोमाग गेली. देव, ऋषिगण, दैत्य, दानव आणि राक्षस सर्वजण त्यांच्या मागून गेले.
1.43.32
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिन्नरमहोरगाः ।
सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाः ॥ १.४३.३२ ॥
हे राम! श्रेष्ठ गंधर्व आणि यक्ष, किन्नर व महानाग, आणि सर्व अप्सरा भगीरथाच्या रथामागून गेल्या.
1.43.33
गङ्गामन्वगमन् प्रीताः सर्वे जलचराश्च ये ।
यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गा यशस्विनी ॥ १.४३.३३ ॥
आनंदाने सर्व जलचर प्राणीही गंगेच्या मागे गेले. राजा भगीरथामुळेच यशस्वी गंगा आली.
1.43.34
जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ।
ततो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्मणः ॥ १.४३.३४ ॥
नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व पापांचा नाश करणारी गंगा पुढे गेली. तेव्हा अद्भुतकर्मा यजमान जह्नूच्या...
1.43.35
गङ्गा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महत्मनः ।
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो जह्नुश्च राघव ॥ १.४३.३५ ॥
गंगेने महात्म्याच्या यज्ञमंडपाला पुराने वेढले. हे राघवा! तो उत्पात जाणून जह्नू क्रुद्ध झाला.
1.43.36
अपिबत् तु जलं सर्वं गङ्गयाः परमाद्भुतम् ।
ततो देवाः सगन्घर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः ॥ १.४३.३६ ॥
गंगेचे ते परम अद्भुत सर्व पाणी त्यांनी पिऊन टाकले. तेव्हा देव, गंधर्व आणि ऋषी अत्यंत चकित झाले.
1.43.37
पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम् ।
गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः ॥ १.४३.३७ ॥
महात्मा जह्नूचा, पुरुषश्रेष्ठाचा ते सन्मान करू लागले; गंगेलाही त्या महात्म्याची कन्या म्हणून त्यांनी स्वीकारले.
1.43.38
ततस्तुष्टो महातेजाः श्रोत्राभ्यामसृजत् प्रभुः ।
तस्माज्जह्नुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीति च ॥ १.४३.३८ ॥
तेव्हा महातेजस्वी प्रभू प्रसन्न झाले आणि त्यांनी आपल्या कानांतून (गंगेला) निर्माण केले; म्हणून जह्नूची कन्या गंगा 'जाह्नवी' असेही म्हटली जाते.
1.43.39
जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा ।
सागरं चापि सम्प्रप्ता सा सरित्प्रवरा तदा ॥ १.४३.३९ ॥
गंगा भगीरथाच्या रथाचे अनुसरण करत पुन्हा पुढे गेली; नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेली ती तेव्हा सागरापर्यंत पोहोचली.
1.43.40
रसातलमुपागच्छत् सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मणः ।
भगीरथोऽपि राजार्षिर्गङ्गामादाय यत्नतः ॥ १.४३.४० ॥
त्या कार्याच्या सिद्धीसाठी गंगा रसातळात उतरली; राजर्षी भगीरथही गंगेला काळजीपूर्वक सोबत घेऊन (तिथे गेला).
1.43.41
पितमहान् भस्मकृतानपश्यद् गतचेतनः ।
अथ तद्भस्मनां राशिं गङ्गासलिलमुत्तमम् ।
प्लावयत् पूतपाप्मानः स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम ॥ १.४३.४१ ॥
(भगीरथ) आपले पितामह भस्म होऊन पडलेले पाहून चेतनाहीन झाला; मग गंगेच्या उत्तम जलाने त्या भस्मराशीला भिजवले; हे रघुश्रेष्ठा, त्यांची पापे धुतली जाऊन ते स्वर्गाला पोहोचले.