वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.55.1
ततस्तानाकुलान् दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान्।
वसिष्ठश्चोदयामास कामधुक् सृज योगतः ॥ १.५५.१ ॥
तेव्हा विश्वामित्राच्या अस्त्रांनी मोहित होऊन व्याकूळ झालेल्या त्यांना पाहून वसिष्ठांनी कामधेनूला योगबलाने (सेना) निर्माण करण्याची आज्ञा दिली.
1.55.2
तस्या हुंकारतो जाताः काम्बोजा रविसंनिभाः।
ऊधसश्चाथ सम्भूता बर्बराः शस्त्रपाणयः ॥ १.५५.२ ॥
तिच्या हुंकारातून सूर्यासारखे काम्बोज जन्माला आले, आणि मग तिच्या कासेतून शस्त्रधारी बर्बर प्रकट झाले.
1.55.3
योनिदेशाच्च यवनाः शकृद्देशाच्छकाः स्मृताः।
रोमकूपेषु म्लेच्छाश्च हारीताः सकिरातकाः ॥ १.५५.३ ॥
तिच्या योनिप्रदेशातून यवन जन्माला आले; शेणाच्या प्रदेशातून शक म्हणवले गेले; रोमकूपांतून म्लेच्छ, हारीत आणि किरात उत्पन्न झाले.
1.55.4
तैस्तन्निषूदितं सर्वं विश्वामित्रस्य तत्क्षणात्।
सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन ॥ १.५५.४ ॥
त्यांनी त्या क्षणीच विश्वामित्रांचे संपूर्ण सैन्य नष्ट केले — पायदळ, हत्ती, घोडे आणि रथांसह. हे रघुनंदना!
1.55.5
दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना।
विश्वामित्रसुतानां तु शतं नानाविधायुधम् ॥ १.५५.५ ॥
महात्मा वसिष्ठांनी नष्ट केलेले सैन्य पाहून विश्वामित्रांचे शंभर पुत्र नाना प्रकारची शस्त्रे घेऊन (पुढे सरसावले).
1.55.6
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धं वसिष्ठं जपतां वरम्।
हुंकारेणैव तान् सर्वान् निर्ददाह महानृषिः ॥ १.५५.६ ॥
अत्यंत संतापून ते जपकर्त्यांमध्ये श्रेष्ठ वसिष्ठांवर धावून गेले; परंतु त्या महर्षींनी केवळ हुंकाराने त्या सर्वांना भस्म करून टाकले.
1.55.7
ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना।
भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुतास्तथा ॥ १.५५.७ ॥
महात्मा वसिष्ठांनी घोडे, रथ व पायदळासह विश्वामित्रांचे पुत्रही क्षणात भस्मसात केले.
1.55.8
दृष्ट्वा विनाशितान् सर्वान् बलं च सुमहायशाः।
सव्रीडं चिन्तयाविष्टो विश्वामित्रोऽभवत् तदा ॥ १.५५.८ ॥
सर्व सैन्य नष्ट झालेले पाहून अत्यंत यशस्वी विश्वामित्र तेव्हा लज्जित व चिंताग्रस्त झाले.
1.55.9
समुद्र इव निर्वेगो भग्नद्रंष्ट्र इवोरगः।
उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥ १.५५.९ ॥
समुद्राप्रमाणे वेगरहित, तुटलेल्या दाढा असलेल्या सापाप्रमाणे, ग्रहणग्रस्त सूर्याप्रमाणे तो तत्काळ निस्तेज झाला.
1.55.10
हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विजः।
हतसर्वबलोत्साहो निर्वेदं समपद्यत ॥ १.५५.१० ॥
पुत्र व सैन्यबल नष्ट होऊन, छाटलेल्या पंखांच्या पक्ष्याप्रमाणे दीन होऊन, सर्व बळ व उत्साह गमावून तो विरक्तीला प्राप्त झाला.
1.55.11
स पुत्रमेकं राज्याय पालयेति नियुज्य च।
पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवाभ्यपद्यत ॥ १.५५.११ ॥
एका पुत्राला 'राज्य सांभाळ' असे नेमून, क्षत्रियधर्माने पृथ्वी सोपवून तो वनालाच गेला.
1.55.12
स गत्वा हिमवत्पार्श्वे किंनरोरगसेवितम्।
महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपाः ॥ १.५५.१२ ॥
किन्नर व नागांनी सेविलेल्या हिमालयाच्या उतारावर जाऊन, महादेवाच्या प्रसादासाठी त्या महातपस्व्याने तप केले.
1.55.13
केनचित् त्वथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः।
दर्शयामास वरदो विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ १.५५.१३ ॥
काही काळानंतर वरदाता, वृषभध्वज देवेश यांनी महामुनी विश्वामित्रांना दर्शन दिले.
1.55.14
किमर्थं तप्यसे राजन् ब्रूहि यत् ते विवक्षितम्।
वरदोऽस्मि वरो यस्ते कांक्षितः सोऽभिधीयताम् ॥ १.५५.१४ ॥
हे राजा, तू कशासाठी तप करीत आहेस? तुला जे अभिप्रेत आहे ते सांग. मी वरदाता आहे; जो वर तुला हवा आहे तो सांग.
1.55.15
एवमुक्तस्तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः।
प्रणिपत्य महादेवं विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ॥ १.५५.१५ ॥
देवाने असे म्हटल्यावर महातपस्वी विश्वामित्र महादेवांना नमस्कार करून असे म्हणाले.
1.55.16
यदि तुष्टो महादेव धनुर्वेदो ममानघ।
सांगोपांगोपनिषदः सरहस्यः प्रदीयताम् ॥ १.५५.१६ ॥
हे महादेवा, आपण संतुष्ट असाल तर, हे निष्पाप, मला धनुर्वेद त्याच्या अंग-उपांग, उपनिषदे व रहस्यांसह द्यावा.
1.55.17
यानि देवेषु चास्त्राणि दानवेषु महर्षिषु।
गन्धर्वयक्षरक्षःसु प्रतिभान्तु ममानघ ॥ १.५५.१७ ॥
देव, दानव, महर्षी, गंधर्व, यक्ष व राक्षस यांच्याजवळ जितकी अस्त्रे आहेत, ती सर्व, हे निष्पाप, माझ्यामध्ये प्रकाशित होवोत.
1.55.18
तव प्रसादाद् भवतु देवदेव ममेप्सितम्।
एवमस्त्विति देवेशो वाक्यमुक्त्वा गतस्तदा ॥ १.५५.१८ ॥
हे देवदेवा, आपल्या प्रसादाने माझी इच्छा पूर्ण होवो. 'असेच होवो' असे बोलून देवेश तेव्हा निघून गेले.
1.55.19
प्राप्य चास्त्राणि देवेशाद् विश्वामित्रो महाबलः।
दर्पेण महता युक्तो दर्पपूर्णोऽभवत् तदा ॥ १.५५.१९ ॥
देवेशाकडून अस्त्रे मिळवून महाबली विश्वामित्र तेव्हा मोठ्या गर्वाने भरून गेले आणि अहंकाराने परिपूर्ण झाले.
1.55.20
विवर्धमानो वीर्येण समुद्र इव पर्वणि।
हतं मेने तदा राम वसिष्ठमृषिसत्तमम् ॥ १.५५.२० ॥
पौर्णिमेच्या समुद्राप्रमाणे पराक्रमाने वाढलेल्या त्यांनी तेव्हा, हे राम, ऋषिश्रेष्ठ वसिष्ठ मारले गेले असे मानले.
1.55.21
ततो गत्वाऽऽश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिवः।
यैस्तत् तपोवनं नाम निर्दग्धं चास्त्रतेजसा ॥ १.५५.२१ ॥
मग तो राजा आश्रमात जाऊन अस्त्रे सोडता झाला; त्यांच्या तेजाने तपोवन नावाचे ते वन पूर्णपणे जळून गेले.
1.55.22
उदीर्यमाणमस्त्रं तद् विश्वामित्रस्य धीमतः।
दृष्ट्वा विप्रद्रुता भीता मुनयः शतशो दिशः ॥ १.५५.२२ ॥
बुद्धिमान विश्वामित्रांचे ते सोडले जाणारे अस्त्र पाहून भयभीत झालेले शेकडो मुनी दाही दिशांना पळाले.
1.55.23
वसिष्ठस्य च ये शिष्या ये च वै मृगपक्षिणः।
विद्रवन्ति भयाद् भीता नानादिग्भ्यः सहस्रशः ॥ १.५५.२३ ॥
वसिष्ठांचे जे शिष्य होते आणि जे मृग-पक्षी होते, ते भयाने घाबरून हजारोंच्या संख्येने विविध दिशांना पळाले.
1.55.24
वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यमासीन्महात्मनः।
मुहूर्तमिव निःशब्दमासीदीरिणसंनिभम् ॥ १.५५.२४ ॥
महात्मा वसिष्ठांचे आश्रमस्थान शून्य झाले; क्षणभर ते शब्दहीन, ओसाड मैदानासारखे झाले.
1.55.25
वदतो वै वसिष्ठस्य मा भैरिति मुहुर्मुहुः।
नाशयाम्यद्य गाधेयं नीहारमिव भास्करः ॥ १.५५.२५ ॥
वसिष्ठ वारंवार म्हणत होते, "भिऊ नकोस. आज मी गाधीच्या पुत्राला सूर्य धुक्याला नष्ट करतो तसा नष्ट करीन."
1.55.26
एवमुक्त्वा महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः।
विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषमिदमब्रवीत् ॥ १.५५.२६ ॥
असे बोलून महातेजस्वी, जपकर्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले वसिष्ठ तेव्हा रागाने विश्वामित्राला हे शब्द म्हणाले.
1.55.27
आश्रमं चिरसंवृद्धं यद् विनाशितवानसि।
दुराचारो हि यन्मूढस्तस्मात् त्वं न भविष्यसि ॥ १.५५.२७ ॥
"दीर्घकाल टिकून असलेला हा आश्रम तू नष्ट केलास. दुराचारी आणि मूढ असल्यामुळे तू यापुढे राहणार नाहीस."
1.55.28
इत्युक्त्वा परमक्रुद्धो दण्डमुद्यम्य सत्वरः।
विधूम इव कालाग्निर्यमदण्डमिवापरम् ॥ १.५५.२८ ॥
असे बोलून अत्यंत संतप्त झालेल्या वसिष्ठांनी लगेच दंड उचलला. तो धुराविरहित कालाग्नीसारखा आणि दुसऱ्या यमदंडासारखा होता.