वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.56.1
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः।
आग्नेयमस्त्रमुद्दिश्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १.५६.१ ॥
महाबली विश्वामित्र ने वसिष्ठ के ऐसा कहने पर आग्नेय अस्त्र को लक्ष्य करके 'ठहरो, ठहरो' कहा।
1.56.2
ब्रह्मदण्डं समुद्यम्य कालदण्डमिवापरम्।
वसिष्ठो भगवान् क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.५६.२ ॥
ब्रह्मदण्ड को उठाकर, जो मानो दूसरे कालदण्ड के समान था, भगवान वसिष्ठ ने क्रोध से यह वचन कहा।
1.56.3
क्षत्रबन्धो स्थितोऽस्म्येष यद् बलं तद् विदर्शय।
नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज ॥ १.५६.३ ॥
हे क्षत्रियाधम! मैं यहाँ खड़ा हूँ, जो भी बल तुम्हारे पास है, उसे दिखाओ। हे गाधि-पुत्र, आज मैं तुम्हारे शस्त्र का अभिमान नष्ट कर दूँगा।
1.56.4
क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत्।
पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन ॥ १.५६.४ ॥
कहाँ तुम्हारा क्षत्रिय बल और कहाँ महान ब्रह्मबल! हे क्षत्रिय-पांसन, मेरे दिव्य ब्रह्मबल को देखो।
1.56.5
तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुत्तमम्।
ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा ॥ १.५६.५ ॥
गाधिपुत्र का वह भयंकर और उत्तम आग्नेय अस्त्र ब्रह्मदण्ड से वैसे ही शांत हो गया, जैसे जल से अग्नि का वेग शांत हो जाता है।
1.56.6
वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा।
ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दनः ॥ १.५६.६ ॥
क्रुद्ध गाधिनन्दन ने वारुण, रौद्र, ऐन्द्र और पाशुपत अस्त्र तथा ऐषीक अस्त्र भी चलाए।
1.56.7
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।
जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने ॥ १.५६.७ ॥
मानव, मोहन और गान्धर्व अस्त्र, तथा स्वापन, जृम्भण, मादन, संतापन और विलापन अस्त्र भी।
1.56.8
शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।
ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च ॥ १.५६.८ ॥
शोषण और दारण अस्त्र, वज्रास्त्र जो अत्यन्त दुर्जय है, ब्रह्मपाश, कालपाश तथा वारुण पाश भी।
1.56.9
पिनाकमस्त्रं दयितं शुष्कार्द्रे अशनी तथा।
दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ॥ १.५६.९ ॥
पिनाक अस्त्र, प्रिय अस्त्र, शुष्क और आर्द्र अशनियाँ, दण्डास्त्र, फिर पैशाच और क्रौंच अस्त्र भी।
1.56.10
धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।
वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा ॥ १.५६.१० ॥
धर्मचक्र, कालचक्र और विष्णुचक्र, तथा वायव्य, मथन और हयशिर अस्त्र भी।
1.56.11
शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा।
वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम् ॥ १.५६.११ ॥
दो शक्तियाँ, कंकाल और मुसल अस्त्र भी उन्होंने चलाए; वैद्याधर, महास्त्र, कालास्त्र और फिर भयंकर अस्त्र भी।
1.56.12
त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।
एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन ॥ १.५६.१२ ॥
त्रिशूल अस्त्र, भयंकर, कापाल और फिर कंकण अस्त्र; हे रघुनन्दन, इन सभी अस्त्रों को उन्होंने चलाया।
1.56.13
वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणः सुतः ॥ १.५६.१३ ॥
वसिष्ठ जप करने वालों में श्रेष्ठ थे, इसलिए वह अद्भुत-सा हुआ। ब्रह्मा के पुत्र ने उन सब को अपने दण्ड से निगल लिया।
1.56.14
तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् गाधिनन्दनः।
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवाः साग्निपुरोगमाः ॥ १.५६.१४ ॥
उनके शान्त हो जाने पर गाधि के पुत्र ने ब्रह्मास्त्र छोड़ा। उस उठे हुए अस्त्र को देखकर अग्नि आदि देवता भयभीत हो गए।
1.56.15
देवर्षयश्च सम्भ्रान्ता गन्धर्वाः समहोरगाः।
त्रैलोक्यमासीत् संत्रस्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते ॥ १.५६.१५ ॥
देवर्षि भी घबरा गए, गन्धर्व और महानाग भी। ब्रह्मास्त्र छूटने पर तीनों लोक भयभीत हो गए।
1.56.16
तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्राह्मं ब्राह्मेण तेजसा।
वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव ॥ १.५६.१६ ॥
वह भी अत्यन्त भयंकर ब्राह्म अस्त्र ब्रह्म के तेज से वसिष्ठ ने निगल लिया, हे राघव, ब्रह्मदण्ड से उसने सब कुछ ग्रस लिया।
1.56.17
ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मनः।
त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत् सुदारुणम् ॥ १.५६.१७ ॥
ब्रह्मास्त्र को निगलते हुए महात्मा वसिष्ठ का रूप त्रिलोक को मोहित करने वाला, भयानक और अत्यन्त दारुण हो गया।
1.56.18
रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः।
मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः ॥ १.५६.१८ ॥
महात्मा वसिष्ठ के समस्त रोमकूपों से धुएँ से घिरी ज्वालाओं वाली अग्नि की किरणों की भाँति (प्रकाश) निकल पड़ा।
1.56.19
प्राज्वलद् ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः।
विधूम इव कालाग्नेर्यमदण्ड इवापरः ॥ १.५६.१९ ॥
वसिष्ठ के हाथ में उठा ब्रह्मदण्ड प्रज्वलित हो उठा, धूमरहित कालाग्नि के समान, मानो यम का दूसरा दण्ड हो।
1.56.20
ततोऽस्तुवन् मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम्।
अमोघं ते बलं ब्रह्मंस्तेजो धारय तेजसा ॥ १.५६.२० ॥
तब मुनिगणों ने जपकर्ताओं में श्रेष्ठ वसिष्ठ की स्तुति की: हे ब्रह्मन्, आपका बल अमोघ है; अपने तेज से (विश्वामित्र के) तेज को थाम लीजिए।
1.56.21
निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महाबलः।
अमोघं ते बलं श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः ॥ १.५६.२१ ॥
हे ब्रह्मन्, आपने महाबली विश्वामित्र को रोक लिया। हे श्रेष्ठ, आपका बल अमोघ है; लोक पीड़ा से मुक्त हों।
1.56.22
एवमुक्तो महातेजाः शमं चक्रे महाबलः।
विश्वामित्रो विनिकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत् ॥ १.५६.२२ ॥
ऐसा कहे जाने पर महातेजस्वी, महाबली विश्वामित्र ने शांति धारण की; पर अपमानित होकर गहरी साँस लेते हुए उन्होंने यह कहा।
1.56.23
धिग् बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम्।
एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे ॥ १.५६.२३ ॥
धिक्कार है क्षत्रिय-बल को! ब्रह्मतेज का बल ही असली बल है। एक ही ब्रह्मदण्ड से मेरे सभी अस्त्र नष्ट हो गए।
1.56.24
तदेतत् प्रसमीक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः।
तपो महत् समास्थास्ये यद् वै ब्रह्मत्वकारणम् ॥ १.५६.२४ ॥
यह भलीभाँति विचारकर मैं प्रसन्न इंद्रियों और मन के साथ वह महान तप करूँगा, जो निश्चय ही ब्राह्मणत्व का कारण है।