वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.60.1
तपोबलहतान् ज्ञात्वा वासिष्ठान् समहोदयान्।
ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १.६०.१ ॥
तपोबल से मारे गए वसिष्ठ के पुत्रों को, जो समान उदय वाले थे, जानकर, ऋषियों के बीच महातेजस्वी विश्वामित्र ने कहा।
1.60.2
अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः।
धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः ॥ १.६०.२ ॥
यह इक्ष्वाकु वंश का उत्तराधिकारी त्रिशंकु के नाम से विख्यात है। यह धर्मात्मा और दानशील है, और मेरी शरण में आया है।
1.60.3
स्वेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया।
यथायं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति ॥ १.६०.३ ॥
अपने इसी शरीर से देवलोक को जीतने की इच्छा से, जिससे यह अपने ही शरीर से देवलोक जाएगा।
1.60.4
तथा प्रवर्त्यतां यज्ञो भवद्भिश्च मया सह।
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः ॥ १.६०.४ ॥
इसलिए आप सब और मैं मिलकर यज्ञ आरंभ करें। विश्वामित्र के वचन सुनकर सभी महर्षि—
1.60.5
ऊचुः समेताः सहसा धर्मज्ञा धर्मसंहितम्।
अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः ॥ १.६०.५ ॥
धर्मज्ञ ऋषियों ने एकत्र होकर सहसा धर्मसम्मत बात कही: "यह कुशिक का वंशज मुनि अत्यंत क्रोधी है।"
1.60.6
यदाह वचनं सम्यगेतत् कार्यं न संशयः।
अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषतः ॥ १.६०.६ ॥
जो उन्होंने कहा, वह ठीक है और इसे अवश्य करना चाहिए, इसमें संदेह नहीं। भगवान अग्नि के समान हैं; वे क्रोध से शाप दे देंगे।
1.60.7
तस्मात् प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवि।
गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ॥ १.६०.७ ॥
इसलिए यज्ञ आरंभ हो, ताकि इक्ष्वाकु के वंशज विश्वामित्र के तेज से वे शरीर सहित स्वर्ग को जा सकें।
1.60.8
ततः प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठत।
एवमुक्त्वा महर्षयः संजह्रुस्ताः क्रियास्तदा ॥ १.६०.८ ॥
तब 'यज्ञ आरंभ हो' ऐसा कहकर सभी महर्षि अपने-अपने स्थान पर बैठ गए, और तब उन्होंने (अन्य) क्रियाएँ रोक दीं।
1.60.9
याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत् क्रतौ।
ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ॥ १.६०.९ ॥
महातेजस्वी विश्वामित्र यज्ञ में याजक बने, और मंत्रों के ज्ञाता ऋत्विज क्रम से मंत्रों के साथ (कार्य करने लगे)।
1.60.10
चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथाकल्पं यथाविधि।
ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः ॥ १.६०.१० ॥
उन्होंने सभी कर्म कल्प के अनुसार और विधि के अनुसार किए; फिर बहुत समय बीतने पर महातपस्वी विश्वामित्र ने (आगे का कार्य किया)।
1.60.11
चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवताः।
नाभ्यागमंस्तदा तत्र भागार्थं सर्वदेवताः ॥ १.६०.११ ॥
उन्होंने वहाँ सभी देवताओं को भाग (हविष्य) ग्रहण करने के लिए आवाहन किया, परंतु उस समय वहाँ भाग लेने के लिए सभी देवता नहीं आए।
1.60.12
ततः कोपसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनिः।
स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत् ॥ १.६०.१२ ॥
तब क्रोध से भरे महामुनि विश्वामित्र ने स्रुवा उठाकर क्रोधपूर्वक त्रिशंकु से यह कहा।
1.60.13
पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर।
एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा ॥ १.६०.१३ ॥
देखो मेरे तप का बल, जो मैंने स्वयं अर्जित किया है, हे नरेश्वर। मैं अपने तेज से तुम्हें अपने ही शरीर के साथ स्वर्ग ले जाऊँगा।
1.60.14
दुष्प्रापं स्वशरीरेण स्वर्गं गच्छ नरेश्वर।
स्वार्जितं किंचिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम् ॥ १.६०.१४ ॥
हे नरेश्वर, अपने शरीर के साथ स्वर्ग पाना कठिन है; तुम स्वर्ग जाओ। मेरे द्वारा अर्जित तप का कुछ फल तो अवश्य है।
1.60.15
राजंस्त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज।
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वरः ॥ १.६०.१५ ॥
हे राजन्, तुम उनके तेज से अपने शरीर के साथ स्वर्ग जाओ। उस मुनि के ऐसा कहने पर वह नरेश्वर अपने शरीर सहित ...
1.60.16
दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा।
स्वर्गलोकं गतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः ॥ १.६०.१६ ॥
हे काकुत्स्थ, मुनियों के देखते-देखते वह स्वर्ग चला गया। तब स्वर्गलोक को पहुँचे त्रिशंकु को देखकर इन्द्र ...
1.60.17
सह सर्वैः सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत्।
त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः ॥ १.६०.१७ ॥
सभी देवगणों के साथ उसने यह वचन कहा: हे त्रिशंकु, वापस जाओ; तुम स्वर्ग में निवास करने योग्य नहीं हो।
1.60.18
गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्शिराः।
एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत् पुनः ॥ १.६०.१८ ॥
गुरु के शाप से आहत, हे मूढ़, सिर नीचे करके भूमि पर गिर पड़ो। महेन्द्र के ऐसा कहने पर त्रिशंकु फिर से गिर पड़ा।
1.60.19
विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम्।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः ॥ १.६०.१९ ॥
चिल्लाते हुए 'मुझे बचाइए' कहकर उन्होंने तपोधन विश्वामित्र को पुकारा। उस चीखते हुए की वह वाणी सुनकर कौशिक (विश्वामित्र)…
1.60.20
रोषमाहारयत् तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।
ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः ॥ १.६०.२० ॥
उन्होंने भीषण क्रोध धारण किया और ऋषियों के बीच कहा, 'ठहरो, ठहरो!' वे तेजस्वी (विश्वामित्र) मानो दूसरे प्रजापति के समान थे।
1.60.21
सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुनः।
नक्षत्रवंशमपरमसृजत् क्रोधमूर्च्छितः ॥ १.६०.२१ ॥
क्रोध से मूर्छित होकर उन्होंने दक्षिण मार्ग में स्थित सप्तर्षियों के अन्य रूप रचे, और फिर नक्षत्रों का एक दूसरा वंश रच डाला।
1.60.22
दक्षिणां दिशमास्थाय ऋषिमध्ये महायशाः।
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः ॥ १.६०.२२ ॥
दक्षिण दिशा में स्थित होकर, ऋषियों के बीच उस महायशस्वी ने नक्षत्रवंश की रचना की; क्रोध से वे कलुषित हो गए थे।
1.60.23
अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः।
दैवतान्यपि स क्रोधात् स्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १.६०.२३ ॥
'मैं दूसरा इंद्र रचूँगा, या संसार इंद्रहीन हो जाए!' — और क्रोध से वे देवताओं की भी नई सृष्टि करने लगे।
1.60.24
ततः परमसम्भ्रान्ताः सर्षिसङ्घाः सुरासुराः।
विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः ॥ १.६०.२४ ॥
तब अत्यंत घबराए हुए, ऋषि-समुदाय सहित देव और असुरों ने महात्मा विश्वामित्र से विनयपूर्वक ये वचन कहे।
1.60.25
अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः।
सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ॥ १.६०.२५ ॥
हे महाभाग, यह राजा अपने गुरु के शाप से पीड़ित है; हे तपोधन, यह सशरीर स्वर्ग जाने के योग्य नहीं है।
1.60.26
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः।
अब्रवीत् सुमहद् वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥ १.६०.२६ ॥
देवताओं के उस वचन को सुनकर मुनिश्रेष्ठ कौशिक ने सब देवताओं से यह महान वचन कहा।
1.60.27
सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपतेः।
आरोहणं प्रतिज्ञातं नानृतं कर्तुमुत्सहे ॥ १.६०.२७ ॥
इस राजा त्रिशंकु का कल्याण हो; सशरीर स्वर्गारोहण का मैंने वचन दिया है, उसे मिथ्या करने का साहस मैं नहीं करूँगा।
1.60.28
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वतः।
नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ ॥ १.६०.२८ ॥
सशरीर त्रिशंकु के लिए यह स्वर्ग शाश्वत हो; और मेरे बनाए सब नक्षत्र स्थिर हो जाएँ।
1.60.29
यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः।
यत् कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ १.६०.२९ ॥
जब तक लोक टिकेंगे, तब तक ये सब स्थिर रहें; हे देवताओं, जो मैंने बनाया है, उसे आप सब अनुमति दें।
1.60.30
एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुंगवम्।
एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ॥ १.६०.३० ॥
इस प्रकार कहे जाने पर सब देवताओं ने मुनिश्रेष्ठ को उत्तर दिया— ऐसा ही हो, आपका कल्याण हो; ये सब स्थिर रहें।
1.60.31
गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद् बहिः।
नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् ॥ १.६०.३१ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ, आकाश में वैश्वानरपथ के बाहर अनेक नक्षत्र उन ज्योतियों में जगमगा उठे।
1.60.32
अवाक्शिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसंनिभः।
अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतींषि नृपसत्तमम् ॥ १.६०.३२ ॥
सिर नीचे किए त्रिशंकु भी देवता के समान स्थित रहें, और ये ज्योतियाँ नृपश्रेष्ठ का अनुगमन करेंगी।
1.60.33
कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा।
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः ॥ १.६०.३३ ॥
कृतार्थ और कीर्तिमान् को, जैसे स्वर्गलोक को गए हुए, धर्मात्मा विश्वामित्र सभी देवताओं द्वारा प्रशंसित हुए।
1.60.34
ऋषिमध्ये महातेजा बाढमित्येव देवताः।
ततो देवा महात्मानो ऋषयश्च तपोधनाः।
जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥ १.६०.३४ ॥
ऋषियों के बीच महातेजस्वी देवताओं ने "बाढ़" कहा। तब महात्मा देवता और तपोधन ऋषिगण, हे नरोत्तम, यज्ञ के अंत में सब जैसे आए थे वैसे ही लौट गए।