वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.60.1
तपोबलहतान् ज्ञात्वा वासिष्ठान् समहोदयान्।
ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १.६०.१ ॥
तपोबलाने हत झालेल्या वसिष्ठांच्या पुत्रांना, समान उदय असलेले जाणून, ऋषींच्या मध्ये महातेजस्वी विश्वामित्र बोलले.
1.60.2
अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः।
धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः ॥ १.६०.२ ॥
हा इक्ष्वाकु वंशाचा वारस त्रिशंकु नावाने प्रसिद्ध आहे. हा धर्मिष्ठ आणि दानशूर आहे, आणि माझ्या शरणी आला आहे.
1.60.3
स्वेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया।
यथायं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति ॥ १.६०.३ ॥
देवलोक जिंकण्याच्या इच्छेने, हा आपल्या याच शरीराने देवलोकात जाईल.
1.60.4
तथा प्रवर्त्यतां यज्ञो भवद्भिश्च मया सह।
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः ॥ १.६०.४ ॥
म्हणून तुम्ही आणि मी यांनी मिळून यज्ञ चालू करावा. विश्वामित्रांचे बोल ऐकून सर्व महर्षी—
1.60.5
ऊचुः समेताः सहसा धर्मज्ञा धर्मसंहितम्।
अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः ॥ १.६०.५ ॥
एकत्र जमलेल्या धर्मज्ञ ऋषींनी अचानक धर्मानुकूल शब्द उच्चारले: "हा कुशिकाचा वंशज, अत्यंत कोपी मुनी आहे."
1.60.6
यदाह वचनं सम्यगेतत् कार्यं न संशयः।
अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषतः ॥ १.६०.६ ॥
त्यांनी जे बोलले ते योग्यच आहे, हे करायलाच हवे, यात शंका नाही. ते भगवान अग्नीसारखे आहेत; रागाने शाप देतील.
1.60.7
तस्मात् प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवि।
गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ॥ १.६०.७ ॥
म्हणून यज्ञ आरंभ होवो; इक्ष्वाकुवंशज विश्वामित्राच्या तेजाने तो शरीरासह स्वर्गात जावो.
1.60.8
ततः प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठत।
एवमुक्त्वा महर्षयः संजह्रुस्ताः क्रियास्तदा ॥ १.६०.८ ॥
तेव्हा 'यज्ञ आरंभ होवो' असे म्हणून सर्व महर्षी आपापल्या स्थानी उभे राहिले; तेव्हा त्यांनी त्या इतर क्रिया थांबवल्या.
1.60.9
याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत् क्रतौ।
ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ॥ १.६०.९ ॥
महातेजस्वी विश्वामित्र यज्ञात याजक झाला; मंत्रज्ञ ऋत्विजही क्रमाने मंत्रांसह कार्य करू लागले.
1.60.10
चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथाकल्पं यथाविधि।
ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः ॥ १.६०.१० ॥
त्यांनी सर्व कर्मे कल्पानुसार व विधिपूर्वक केली; मग बराच काळ लोटल्यावर महातपस्वी विश्वामित्राने (पुढील कृत्य केले).
1.60.11
चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवताः।
नाभ्यागमंस्तदा तत्र भागार्थं सर्वदेवताः ॥ १.६०.११ ॥
तेथे विश्वामित्राने हविर्भाग स्वीकारण्यासाठी सर्व देवतांचे आवाहन केले; पण तेव्हा भाग घेण्यासाठी सर्व देवता तेथे आल्या नाहीत.
1.60.12
ततः कोपसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनिः।
स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत् ॥ १.६०.१२ ॥
तेव्हा क्रोधाने भरलेल्या महामुनी विश्वामित्राने स्रुव उचलून, रागाने त्रिशंकूला हे म्हटले.
1.60.13
पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर।
एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा ॥ १.६०.१३ ॥
हे नरेश्वरा, माझ्या स्वकष्टाने मिळवलेले तपाचे सामर्थ्य पाहा. हे पाहा, माझ्या तेजाने मी तुला तुझ्या स्वतःच्या शरीरासह स्वर्गात नेतो.
1.60.14
दुष्प्रापं स्वशरीरेण स्वर्गं गच्छ नरेश्वर।
स्वार्जितं किंचिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम् ॥ १.६०.१४ ॥
हे नरेश्वरा, स्वतःच्या शरीरासह स्वर्ग मिळवणे दुर्लभ आहे; तू स्वर्गात जा. माझ्या स्वकष्टार्जित तपाचे काहीतरी फळ नक्कीच आहे.
1.60.15
राजंस्त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज।
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वरः ॥ १.६०.१५ ॥
हे राजा, त्यांच्या तेजाने तू आपल्या शरीरासह स्वर्गात जा. त्या मुनींनी असे म्हटल्यावर त्या नरेश्वराने आपल्या शरीरासह...
1.60.16
दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा।
स्वर्गलोकं गतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः ॥ १.६०.१६ ॥
हे काकुत्स्था, मुनी पाहत असतानाच तो स्वर्गात गेला. तेव्हा स्वर्गलोकात गेलेल्या त्रिशंकूला पाहून इंद्र...
1.60.17
सह सर्वैः सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत्।
त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः ॥ १.६०.१७ ॥
सर्व देवगणांसह त्याने हे वचन म्हटले: हे त्रिशंकू, परत जा; तू स्वर्गात निवास करणारा नाहीस.
1.60.18
गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्शिराः।
एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत् पुनः ॥ १.६०.१८ ॥
हे मूर्खा, गुरूच्या शापाने घायाळ होऊन तोंड खाली करून भूमीवर पड. महेंद्राने असे म्हटल्यावर त्रिशंकू पुन्हा खाली कोसळला.
1.60.19
विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम्।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः ॥ १.६०.१९ ॥
"मला वाचवा" असा आक्रोश करत त्याने तपोधन विश्वामित्राला हाक मारली. तो आक्रोश ऐकून कौशिक…
1.60.20
रोषमाहारयत् तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।
ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः ॥ १.६०.२० ॥
त्याने तीव्र क्रोध धारण करून, "थांब, थांब" असे ऋषींच्या मध्यभागी म्हटले. तो तेजस्वी जणू दुसरा प्रजापतीच होता.
1.60.21
सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुनः।
नक्षत्रवंशमपरमसृजत् क्रोधमूर्च्छितः ॥ १.६०.२१ ॥
क्रोधाने मूर्च्छित होऊन, दक्षिण मार्गावरील इतर सप्तर्षींची निर्मिती करून, पुन्हा नक्षत्रांचा दुसरा वंश निर्माण केला.
1.60.22
दक्षिणां दिशमास्थाय ऋषिमध्ये महायशाः।
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः ॥ १.६०.२२ ॥
दक्षिण दिशेला स्थिर राहून, ऋषींच्या मध्यभागी त्या महायशस्वीने नक्षत्रवंश निर्माण केला; क्रोधाने कलुषित होऊन.
1.60.23
अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः।
दैवतान्यपि स क्रोधात् स्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १.६०.२३ ॥
"मी दुसरा इंद्र निर्माण करीन; अथवा जग इंद्रहीन होईल!" असे म्हणून क्रोधाने त्याने देवतांचीही निर्मिती सुरू केली.
1.60.24
ततः परमसम्भ्रान्ताः सर्षिसङ्घाः सुरासुराः।
विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः ॥ १.६०.२४ ॥
तेव्हा अत्यंत घाबरलेले देव-असुर ऋषिसंघांसह महात्मा विश्वामित्राला नम्रपणे हे वचन म्हणाले.
1.60.25
अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः।
सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ॥ १.६०.२५ ॥
हे महाभाग, हा राजा गुरूच्या शापाने पीडित आहे; हे तपोधन, हा शरीरासह स्वर्गाला जाण्यास योग्य नाही.
1.60.26
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः।
अब्रवीत् सुमहद् वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥ १.६०.२६ ॥
देवांचे ते वचन ऐकून मुनिश्रेष्ठ कौशिक सर्व देवांना हे महान वचन म्हणाले.
1.60.27
सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपतेः।
आरोहणं प्रतिज्ञातं नानृतं कर्तुमुत्सहे ॥ १.६०.२७ ॥
या राजा त्रिशंकूचे कल्याण होवो; शरीरासह आरोहणाचे वचन मी दिले आहे, ते असत्य करण्याचे माझे धाडस नाही.
1.60.28
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वतः।
नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ ॥ १.६०.२८ ॥
शरीरासह या त्रिशंकूसाठी स्वर्ग शाश्वत होवो; आणि माझी सर्व नक्षत्रे स्थिर राहोत.
1.60.29
यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः।
यत् कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ १.६०.२९ ॥
जोपर्यंत लोक टिकतील तोपर्यंत हे सर्व स्थिर राहोत; हे देवांनो, मी जे निर्माण केले ते तुम्ही सर्वांनी मान्य करावे.
1.60.30
एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुंगवम्।
एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ॥ १.६०.३० ॥
असे सांगितल्यावर सर्व देवांनी मुनिश्रेष्ठांना उत्तर दिले— असेच होवो, तुमचे कल्याण होवो; हे सर्व स्थिर राहोत.
1.60.31
गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद् बहिः।
नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् ॥ १.६०.३१ ॥
हे मुनिश्रेष्ठा, वैश्वानरपथाबाहेर आकाशात अनेक नक्षत्रे त्या ज्योतींमध्ये तेजाने चमकली.
1.60.32
अवाक्शिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसंनिभः।
अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतींषि नृपसत्तमम् ॥ १.६०.३२ ॥
खाली तोंड असलेला त्रिशंकू देवासारखा राहो; ही ज्योती नृपश्रेष्ठाचे अनुसरण करतील.
1.60.33
कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा।
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः ॥ १.६०.३३ ॥
कृतार्थ व कीर्तिमान होऊन स्वर्गलोकी गेलेल्याप्रमाणे धर्मात्मा विश्वामित्र सर्व देवांकडून प्रशंसित झाले.
1.60.34
ऋषिमध्ये महातेजा बाढमित्येव देवताः।
ततो देवा महात्मानो ऋषयश्च तपोधनाः।
जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥ १.६०.३४ ॥
ऋषींमध्ये महातेजस्वी देव "ठीक" असे म्हणाले. मग महात्मे देव आणि तपोधन ऋषी, हे नरोत्तमा, यज्ञाच्या अखेरीस जसे आले होते तसेच सर्व परत गेले.