वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.63.1
पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्।
अभ्यगच्छन् सुराः सर्वे तपः फलचिकीर्षवः ॥ १.६३.१ ॥
हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, व्रतस्नान केलेल्या त्या महामुनींकडे तपाचे फल देण्याच्या इच्छेने सर्व देव आले.
1.63.2
अब्रवीत् सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वचः।
ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः ॥ १.६३.२ ॥
अत्यंत तेजस्वी ब्रह्मदेव अतिसुंदर शब्द बोलले: 'तू ऋषी आहेस. तुझे कल्याण असो; तुझ्या स्वकष्टार्जित शुभकर्मांनी तू हे मिळवले आहेस.'
1.63.3
तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात्।
विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत् तपः ॥ १.६३.३ ॥
त्याला असे सांगून देवाधिपती पुन्हा स्वर्गाला गेले. महातेजस्वी विश्वामित्र पुन्हा मोठी तपश्चर्या करू लागले.
1.63.4
ततः कालेन महता मेनका परमाप्सराः।
पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे ॥ १.६३.४ ॥
नंतर बऱ्याच काळाने, परमश्रेष्ठ अप्सरा मेनका पुष्करांमध्ये, हे नरश्रेष्ठा, स्नान करू लागली.
1.63.5
तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मजः।
रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा ॥ १.६३.५ ॥
महातेजस्वी कुशिकपुत्राने तेथे मेनकेला पाहिले; रूपात ती अप्रतिम होती, मेघातील विजेसारखी.
1.63.6
कन्दर्पदर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत्।
अप्सरः स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे ॥ १.६३.६ ॥
कामदेवाच्या गर्वाच्या अधीन झालेले मुनी तिला म्हणाले: 'हे अप्सरे, तुझे स्वागत असो; येथे माझ्या आश्रमात राहा.'
1.63.7
अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन विमोहितम्।
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत् ॥ १.६३.७ ॥
"माझ्यावर कृपा कर, तुझे कल्याण होवो; मी मदनाने मोहित झालो आहे." असे म्हटल्यावर ती सुंदर कमरेची स्त्री तिथेच राहिली.
1.63.8
तपसो हि महाविघ्नो विश्वामित्रमुपागमत्।
तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ॥ १.६३.८ ॥
हे राघवा, तपश्चर्येला मोठे विघ्न विश्वामित्रांकडे आले. तिच्यासोबत राहता राहता दहा वर्षे गेली.
1.63.9
विश्वामित्राश्रमे सौम्ये सुखेन व्यतिचक्रमुः।
अथ काले गते तस्मिन् विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १.६३.९ ॥
विश्वामित्रांच्या सुंदर आश्रमात ते सुखाने काळ घालवत राहिले. मग तो काळ गेल्यावर महामुनी विश्वामित्र...
1.63.10
सव्रीड इव संवृत्तश्चिन्ताशोकपरायणः।
बुद्धिर्मुनेः समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन ॥ १.६३.१० ॥
लाजिरवाण्या माणसासारखा तो चिंता आणि शोकात बुडाला. हे रघुनंदना, मुनींच्या मनात रागासह एक विचार उत्पन्न झाला.
1.63.11
सर्वं सुराणां कर्मैतत् तपोऽपहरणं महत्।
अहोरात्रापदेशेन गताः संवत्सरा दश ॥ १.६३.११ ॥
हे सर्व देवांचे कर्म आहे; तपश्चर्येचे हे मोठे हरण आहे. दिवस आणि रात्रीच्या निमित्ताने दहा वर्षे गेली.
1.63.12
काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं प्रत्युपस्थितः।
स निःश्वसन् मुनिवरः पश्चात्तापेन दुःखितः ॥ १.६३.१२ ॥
काम आणि मोहाने पराभूत झालेल्या माणसासमोर हे विघ्न उभे राहिले. तो श्रेष्ठ मुनी दीर्घ निःश्वास सोडत पश्चातापाने दुःखी झाला.
1.63.13
भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।
मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मजः ॥ १.६३.१३ ॥
भीतीने थरथरत, हात जोडून उभ्या असलेल्या अप्सरा मेनकेला पाहून कुशिकपुत्राने मधुर वाणीने तिला निरोप दिला.
1.63.14
उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।
स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशाः ॥ १.६३.१४ ॥
हे राम, विश्वामित्र उत्तरेच्या पर्वताकडे गेले. महायशस्वी त्यांनी दृढ निश्चय करून जिंकण्याच्या इच्छेने प्रयाण केले.
1.63.15
कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे दुरासदम्।
तस्य वर्षसहस्राणि घोरं तप उपासतः ॥ १.६३.१५ ॥
कौशिकी नदीच्या तीरावर पोहोचून त्यांनी अतिकठीण तप केले. हजारो वर्षे ते घोर तपश्चर्या करीत राहिले.
1.63.16
उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद् भयम्।
आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणाः सुराः ॥ १.६३.१६ ॥
हे राम, उत्तरेच्या पर्वतावर देवतांमध्ये भय निर्माण झाले. ऋषिगणांसह सर्व देव एकत्र येऊन चर्चा करू लागले.
1.63.17
महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मजः।
देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ॥ १.६३.१७ ॥
"कुशिकाचा हा पुत्र महर्षी ही पदवी मिळवो" देवांचे हे वचन ऐकून सर्वलोकपितामहाने...
1.63.18
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।
महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषितः ॥ १.६३.१८ ॥
तपोधन विश्वामित्रांना त्यांनी मधुर वाणीने म्हटले — "हे महर्षी, स्वागत असो, वत्सा! तुझ्या घोर तपाने मी संतुष्ट झालो आहे."
1.63.19
महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक।
ब्रह्मणस्तु वचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तपोधनः ॥ १.६३.१९ ॥
हे कौशिका, मी तुला महत्त्व आणि ऋषींमध्ये श्रेष्ठत्व देतो. ब्रह्मदेवांचे बोल ऐकून तपोधन विश्वामित्र...
1.63.20
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम्।
ब्रह्मर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः ॥ १.६३.२० ॥
हात जोडून नम्र होऊन त्यांनी पितामहांना उत्तर दिले — "स्वतः कमावलेल्या शुभ कर्मांनी मिळालेली अतुल्य ब्रह्मर्षी ही पदवी..."
1.63.21
यदि मे भगवन्नाह ततोऽहं विजितेन्द्रियः।
तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्वं जितेन्द्रियः ॥ १.६३.२१ ॥
"हे भगवन्, आपण असे म्हणता तर मी इंद्रियजित आहे." तेव्हा ब्रह्मदेव त्यांना म्हणाले — "तू अद्याप इंद्रियजित झालेला नाहीस."
1.63.22
यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गतः।
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १.६३.२२ ॥
"हे मुनिशार्दूला, प्रयत्न कर" असे सांगून ते स्वर्गाला गेले. देव निघून गेल्यावर महामुनी विश्वामित्र...
1.63.23
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्।
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः ॥ १.६३.२३ ॥
बाहू वर उचलून, आधाराविना, वायूवर उपजीविका करत तपश्चर्या करत; उन्हाळ्यात पंचाग्नींच्या मध्ये, पावसाळ्यात उघड्या आकाशाखाली...
1.63.24
शिशिरे सलिलेशायी रात्र्यहानि तपोधनः।
एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत् ॥ १.६३.२४ ॥
हेमंत ऋतूत पाण्यात शयन करीत, रात्रंदिवस तपोधनाने अशा प्रकारे हजार वर्षे घोर तपश्चर्या केली.
1.63.25
तस्मिन् संतप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ।
संतापः सुमहानासीत् सुराणां वासवस्य च ॥ १.६३.२५ ॥
त्या महामुनी विश्वामित्रांचे तप तापत असताना देवांना आणि वासवाला (इंद्राला) मोठा संताप झाला.
1.63.26
रम्भामप्सरसं शक्रः सर्वैः सह मरुद्गणैः।
उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च ॥ १.६३.२६ ॥
इंद्राने सर्व मरुद्गणांसह अप्सरा रंभेला असे शब्द सांगितले, जे स्वतःला हितकारी आणि कौशिकाला अहितकारी होते.