वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.65
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.65.1
अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनिः।
पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १.६५.१ ॥
हे राम! नंतर त्या महामुनींनी हिमालयाची दिशा सोडून पूर्व दिशेला जाऊन अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली.
1.65.2
मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम्।
चकाराप्रतिमं राम तपः परमदुष्करम् ॥ १.६५.२ ॥
हे राम! हजार वर्षांचे मौनव्रत घेऊन त्यांनी अतुलनीय आणि अत्यंत दुष्कर तप केले.
1.65.3
पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम्।
विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तरमाविशत् ॥ १.६५.३ ॥
हजार वर्षे पूर्ण झाली तरी ते महामुनी लाकडासारखे स्थिर होते; अनेक विघ्नांनी हलवले गेले तरी त्यांच्या अंतःकरणात क्रोध शिरला नाही.
1.65.4
स कृत्वा निश्चयं राम तप आतिष्ठताव्ययम्।
तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रतः ॥ १.६५.४ ॥
हे राम! त्यांनी दृढ निश्चय करून अक्षय तप आरंभले; हजार वर्षांचे ते व्रत पूर्ण झाल्यावर ते महाव्रती...
1.65.5
भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम।
इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत ॥ १.६५.५ ॥
हे रघुश्रेष्ठा! त्या वेळी ते भोजन करू लागले होते; तेव्हा इंद्र ब्राह्मणाचे रूप घेऊन त्यांच्याकडे शिजवलेले अन्न मागू लागला.
1.65.6
तस्मै दत्त्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चितः।
निःशेषितेऽन्ने भगवानभुक्त्वैव महातपाः ॥ १.६५.६ ॥
तेव्हा निश्चयी त्या महातपस्व्याने ब्राह्मणाला सर्व शिजवलेले अन्न दिले; अन्न संपले तरी ते भगवान महातपस्वी न जेवताच राहिले.
1.65.7
न किंचिदवदद् विप्रं मौनव्रतमुपास्थितः।
तथैवासीत् पुनर्मौनमनुच्छ्वासं चकार ह ॥ १.६५.७ ॥
त्यांनी त्या ब्राह्मणाशी काहीही बोलले नाही; मौनव्रत धारण केले. पुन्हा तसेच मौन राहून त्यांनी श्वास रोखून धरला.
1.65.8
अथ वर्षसहस्रं च नोच्छ्वसन् मुनिपुंगवः।
तस्यानुच्छ्वसमानस्य मूर्ध्नि धूमो व्यजायत ॥ १.६५.८ ॥
नंतर त्या मुनिश्रेष्ठांनी हजार वर्षे श्वास घेतला नाही. श्वास रोखून धरल्यामुळे त्यांच्या मस्तकातून धूर निघू लागला.
1.65.9
त्रैलोक्यं येन सम्भ्रान्तमातापितमिवाभवत्।
ततो देवर्षिगन्धर्वाः पन्नगोरगराक्षसाः ॥ १.६५.९ ॥
ज्यामुळे त्रैलोक्य व्याकुळ होऊन जणू तापल्यासारखे झाले. तेव्हा देव, ऋषी, गंधर्व, नाग, उरग आणि राक्षस...
1.65.10
मोहितास्तपसा तस्य तेजसा मन्दरश्मयः।
कश्मलोपहताः सर्वे पितामहमथाब्रुवन् ॥ १.६५.१० ॥
त्यांच्या तपाने व तेजाने मोहित होऊन, तेज मंदावलेले, दुःखाने पीडित सर्वजण पितामह ब्रह्मदेवांना म्हणाले.
1.65.11
बहुभिः कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनिः।
लोभितः क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्धते ॥ १.६५.११ ॥
हे देवा! महामुनी विश्वामित्र अनेक कारणांनी लोभित व क्रोधित असूनही तपाने वाढत आहेत.
1.65.12
नह्यस्य वृजिनं किंचिद् दृश्यते सूक्ष्ममप्युत।
न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम् ॥ १.६५.१२ ॥
त्यांच्यात सूक्ष्मसुद्धा दोष दिसत नाही. त्यांच्या मनात जे इच्छित आहे ते त्यांना दिले नाही तर...
1.65.13
विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम्।
व्याकुलाश्च दिशः सर्वा न च किंचित् प्रकाशते ॥ १.६५.१३ ॥
त्याच्या तपामुळे चराचरासह त्रैलोक्याचा नाश होत आहे; सर्व दिशा व्याकुळ झाल्या आहेत आणि काहीही प्रकाशत नाही.
1.65.14
सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः।
प्रकम्पते च वसुधा वायुर्वातीह संकुलः ॥ १.६५.१४ ॥
सर्व सागर क्षुब्ध झाले आहेत, पर्वत विदीर्ण होत आहेत, पृथ्वी कंपित होत आहे आणि येथे वारा भयंकरपणे वाहत आहे.
1.65.15
ब्रह्मन् न प्रतिजानीमो नास्तिको जायते जनः।
सम्मूढमिव त्रैलोक्यं सम्प्रक्षुभितमानसम् ॥ १.६५.१५ ॥
हे ब्रह्मदेवा! आम्हाला कारण समजत नाही; लोकांमध्ये आस्तिकता उरत नाही. त्रैलोक्य जणू मोहित झाले असून त्यांची मने अत्यंत क्षुब्ध झाली आहेत.
1.65.16
भास्करो निष्प्रभश्चैव महर्षेस्तस्य तेजसा।
बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनिः ॥ १.६५.१६ ॥
त्या महर्षीच्या तेजाने सूर्यही निस्तेज झाला आहे. हे देवा! तो महामुनी विनाशाचा निश्चय करीपर्यंतच ही स्थिती आहे.
1.65.17
तावत् प्रसादो भगवन्नग्निरूपो महाद्युतिः।
कालाग्निना यथा पूर्वं त्रैलोक्यं दह्यतेऽखिलम् ॥ १.६५.१७ ॥
हे भगवन्! अग्निरूप, महातेजस्वी अशा त्यांची कृपा (आमच्यावर) राहो; पूर्वी कालाग्नीने जसा त्रैलोक्य पूर्णपणे दग्ध झाला होता, तसा आता होऊ नये.
1.65.18
देवराज्यं चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मनः।
ततः सुरगणाः सर्वे पितामहपुरोगमाः ॥ १.६५.१८ ॥
त्याला देवराज्य हवे असेल तरी त्याच्या मनाला जे हवे ते त्याला द्यावे. तेव्हा पितामह ब्रह्मदेवाच्या नेतृत्वाखाली सर्व देवगण…
1.65.19
विश्वामित्रं महात्मानं वाक्यं मधुरमब्रुवन्।
ब्रह्मर्षे स्वागतं तेऽस्तु तपसा स्म सुतोषिताः ॥ १.६५.१९ ॥
महात्मा विश्वामित्रांना ते मधुर वचने म्हणाले — "हे ब्रह्मर्षी, तुमचे स्वागत असो; तुमच्या तपश्चर्येने आम्ही अत्यंत संतुष्ट झालो आहोत."
1.65.20
ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक।
दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन् ददामि समरुद्गणः ॥ १.६५.२० ॥
हे कौशिका, उग्र तपश्चर्येने तुम्ही ब्राह्मण्य मिळवले आहे; हे ब्रह्मन्, मरुद्गणांसह मी तुम्हाला दीर्घायुष्य देतो.
1.65.21
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम्।
पितामहवचः श्रुत्वा सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ॥ १.६५.२१ ॥
"कल्याण होवो, तुमचे भले होवो; हे सौम्या, सुखाने जा." पितामह ब्रह्मदेवांचे वचन ऐकून सर्व स्वर्गवासी असेच म्हणाले.
1.65.22
कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनिः।
ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च ॥ १.६५.२२ ॥
नमस्कार करून आनंदित झालेले महामुनी म्हणाले — "मला ब्राह्मण्य आणि दीर्घायुष्य प्राप्त झाले असेल, तर तसेच होवो."
1.65.23
ॐकारोऽथ वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम्।
क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि ॥ १.६५.२३ ॥
मग ॐकार, वषट्कार आणि वेद मला स्वीकारोत. क्षत्रवेद जाणणाऱ्यांत आणि ब्रह्मवेद जाणणाऱ्यांतही मी श्रेष्ठ होवो.
1.65.24
ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवताः।
यद्येवं परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः ॥ १.६५.२४ ॥
ब्रह्मपुत्र वसिष्ठ मला असे म्हणोत, आणि देवतांनीही तसेच म्हणावे. माझी परम इच्छा अशी पूर्ण झाली असेल, तर हे देवश्रेष्ठांनो, तुम्ही जा.
1.65.25
ततः प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वरः।
सख्यं चकार ब्रह्मर्षिरेवमस्त्विति चाब्रवीत् ॥ १.६५.२५ ॥
तेव्हा देवांनी प्रसन्न केलेले, जपकर्त्यांमध्ये श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी वसिष्ठ मैत्री करून म्हणाले, "असेच होवो."
1.65.26
ब्रह्मर्षिस्त्वं न संदेहः सर्वं सम्पद्यते तव।
इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम् ॥ १.६५.२६ ॥
"तू ब्रह्मर्षी आहेस, यात शंका नाही; तुला सर्व काही साध्य होईल." असे म्हणून सर्व देव आले त्याच मार्गाने परत गेले.
1.65.27
विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम्।
पूजयामास ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ १.६५.२७ ॥
धर्मात्मा विश्वामित्रानेही उत्तम ब्राह्मण्य मिळवून जपकर्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या ब्रह्मर्षी वसिष्ठांचा सन्मान केला.
1.65.28
कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थितः।
एवं त्वनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना ॥ १.६५.२८ ॥
कामना पूर्ण झाल्यावर ते संपूर्ण पृथ्वीवर फिरले आणि तपात स्थिर राहिले. हे राम, अशा प्रकारे त्या महात्म्याने ब्राह्मण्य प्राप्त केले.
1.65.29
एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस्तपः।
एष धर्मः परो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम् ॥ १.६५.२९ ॥
हे राम, हे मुनिश्रेष्ठ आहेत, मूर्तिमंत तपच होत. हेच सदैव परम धर्म आहेत; हेच पराक्रमाचे परम आश्रयस्थान आहेत.
1.65.30
एवमुक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तमः।
शतानन्दवचः श्रुत्वा रामलक्ष्मणसंनिधौ ॥ १.६५.३० ॥
असे बोलून महातेजस्वी द्विजोत्तम वसिष्ठ थांबले. राम-लक्ष्मणांच्या सान्निध्यात शतानंदांचे वचन ऐकल्यावर (हे घडले).
1.65.31
जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम्।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव ॥ १.६५.३१ ॥
जनक हात जोडून कुशिकपुत्राला म्हणाला: हे मुनिश्रेष्ठा, मी धन्य आहे, माझ्यावर कृपा झाली.
1.65.32
यज्ञं काकुत्स्थसहितः प्राप्तवानसि कौशिक।
पावितोऽहं त्वया ब्रह्मन् दर्शनेन महामुने ॥ १.६५.३२ ॥
हे कुशिकपुत्रा, काकुत्स्थ (राम) यांच्यासह आपण माझ्या यज्ञाला आलात. हे ब्रह्मन्, हे महामुने, आपल्या दर्शनाने मी पवित्र झालो.
1.65.33
गुणा बहुविधाः प्राप्तास्तव संदर्शनान्मया।
विस्तरेण च वै ब्रह्मन् कीर्त्यमानं महत्तपः ॥ १.६५.३३ ॥
आपल्या दर्शनाने मला अनेक प्रकारचे गुण प्राप्त झाले. हे ब्रह्मन्, आपल्या महान तपाचे विस्ताराने कीर्तन होत असताना मी ऐकले.
1.65.34
श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना।
सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुतास्ते बहवो गुणाः ॥ १.६५.३४ ॥
हे महातेजस्वी, महात्मा रामाकडून आणि सभासदांकडूनही मी ऐकले आहे. सभेत आपले अनेक गुण ऐकले गेले.
1.65.35
अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम्।
अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज ॥ १.६५.३५ ॥
आपले तप अपरिमित आहे, आपले बलही अपरिमित आहे. हे कुशिकपुत्रा, आपले गुणही सदैव अपरिमित आहेत.
1.65.36
तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो।
कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम् ॥ १.६५.३६ ॥
हे विभो, या अद्भुत कथांनी माझे समाधान होत नाही. हे मुनिश्रेष्ठा, कर्माची वेळ झाली आहे; सूर्यमंडल मावळत आहे.
1.65.37
श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हसि मां पुनः।
स्वागतं जपतां श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ १.६५.३७ ॥
हे महातेजस्वी, उद्या पहाटे तुम्ही मला पुन्हा भेटावे. हे जप करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, मला जाण्याची अनुमती द्यावी.
1.65.38
एवमुक्तो मुनिवरः प्रशस्य पुरुषर्षभम्।
विससर्जाशु जनकं प्रीतं प्रीतमनास्तदा ॥ १.६५.३८ ॥
असे सांगितल्यावर श्रेष्ठ मुनींनी पुरुषश्रेष्ठ जनकांची स्तुती केली आणि प्रसन्न मनाने तात्काळ प्रसन्न असलेल्या जनकांना निरोप दिला.
1.65.39
एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिपः।
प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायः सबान्धवः ॥ १.६५.३९ ॥
असे मुनिश्रेष्ठांना सांगून विदेहांचे, मिथिलेचे अधिपती जनक, आपले उपाध्याय आणि बांधवांसह तत्काळ प्रदक्षिणा घालते झाले.
1.65.40
विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः।
स्ववासमभिचक्राम पूज्यमानो महात्मभिः ॥ १.६५.४० ॥
धर्मात्मा विश्वामित्रही राम आणि लक्ष्मणासह महात्म्यांकडून सन्मानित होत आपल्या निवासस्थानाकडे गेले.