Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.66

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.66.1

ततः प्रभाते विमले कृतकर्मा नराधिपः।
विश्वामित्रं महात्मानमाजुहाव सराघवम् ॥ १.६६.१ ॥

तब निर्मल प्रभात में कर्तव्य पूर्ण करके राजा ने महात्मा विश्वामित्र को, राघवों सहित, बुलाया।

1.66.2

तमर्चयित्वा धर्मात्मा शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।
राघवौ च महात्मानौ तदा वाक्यमुवाच ह ॥ १.६६.२ ॥

धर्मात्मा राजा ने शास्त्रविहित विधि से उनका पूजन करके, तब महात्मा राघवों से भी यह वचन कहा।

1.66.3

भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किं करोमि तवानघ।
भवानाज्ञापयतु मामाज्ञाप्यो भवता ह्यहम् ॥ १.६६.३ ॥

हे भगवन्, आपका स्वागत है। हे निष्पाप, मैं आपके लिए क्या करूँ? आप मुझे आज्ञा दें, क्योंकि मैं आपका आज्ञापालक हूँ।

1.66.4

एवमुक्तः स धर्मात्मा जनकेन महात्मना।
प्रत्युवाच मुनिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १.६६.४ ॥

महात्मा जनक के ऐसा कहने पर धर्मात्मा, मुनिश्रेष्ठ, वाणी में कुशल विश्वामित्र ने उत्तर दिया।

1.66.5

पुत्रौ दशरथस्येमौ क्षत्रियौ लोकविश्रुतौ।
द्रष्टुकामौ धनुःश्रेष्ठं यदेतत्त्वयि तिष्ठति ॥ १.६६.५ ॥

ये दोनों दशरथ के पुत्र, क्षत्रिय और लोकविख्यात हैं। ये आपके पास विद्यमान इस श्रेष्ठ धनुष को देखना चाहते हैं।

1.66.6

एतद् दर्शय भद्रं ते कृतकामौ नृपात्मजौ।
दर्शनादस्य धनुषो यथेष्टं प्रतियास्यतः ॥ १.६६.६ ॥

आपका कल्याण हो; यह धनुष दिखाइए। इस धनुष के दर्शन से ये राजकुमार अपनी इच्छा पूर्ण करके जैसा चाहें वैसे लौट जाएँगे।

1.66.7

एवमुक्तस्तु जनकः प्रत्युवाच महामुनिम्।
श्रूयतामस्य धनुषो यदर्थमिह तिष्ठति ॥ १.६६.७ ॥

ऐसा कहे जाने पर जनक ने उस महामुनि से उत्तर दिया, "इस धनुष का वह कारण सुनिए जिसके लिए यह यहाँ रखा है।"

1.66.8

देवरात इति ख्यातो निमेर्ज्येष्ठो महीपतिः।
न्यासोऽयं तस्य भगवन् हस्ते दत्तो महात्मनः ॥ १.६६.८ ॥

"हे भगवन्! निमि के ज्येष्ठ पुत्र देवरात नाम से विख्यात राजा थे। यह धनुष उन महात्मा के हाथ में धरोहर रूप में दिया गया था।"

1.66.9

दक्षयज्ञवधे पूर्वं धनुरायम्य वीर्यवान्।
विध्वंस्य त्रिदशान् रोषात् सलीलमिदमब्रवीत् ॥ १.६६.९ ॥

"पूर्व काल में दक्ष-यज्ञ के विनाश के समय पराक्रमी (शिव) ने इस धनुष को खींचकर क्रोध से देवताओं को पराजित किया और लीलापूर्वक यह वचन कहा।"

1.66.10

यस्माद् भागार्थिनो भागं नाकल्पयत मे सुराः।
वरांगानि महार्हाणि धनुषा शातयामि वः ॥ १.६६.१० ॥

"चूँकि भाग चाहने वाले देवताओं ने मेरा भाग नहीं ठहराया, इसलिए मैं इस धनुष से तुम्हारे उत्तम और अति मूल्यवान अंगों को काट डालूँगा।"

1.66.11

ततो विमनसः सर्वे देवा वै मुनिपुंगव।
प्रसादयन्त देवेशं तेषां प्रीतोऽभवद् भवः ॥ १.६६.११ ॥

"तब सभी देवता उदास होकर, हे मुनिश्रेष्ठ, देवेश्वर को प्रसन्न करने लगे, और भव (शिव) उनसे प्रसन्न हो गए।"

1.66.12

प्रीतियुक्तस्तु सर्वेषां ददौ तेषां महात्मनाम्।
तदेतद् देवदेवस्य धनूरत्नं महात्मनः ॥ १.६६.१२ ॥

प्रसन्न होकर उन्होंने उन सब महात्मा देवताओं को वह देवों के देव (शिव) का धनुष-रत्न दे दिया।

1.66.13

न्यासभूतं तदा न्यस्तमस्माकं पूर्वजे विभौ।
अथ मे कृषतः क्षेत्रं लांगलादुत्थिता ततः ॥ १.६६.१३ ॥

यह धनुष हमारे पूर्वजों के पास न्यास के रूप में रखा गया था, उस समर्थ प्रभु को सौंपा हुआ। तब मेरे खेत जोतते समय हल की रेखा से वह (कन्या) प्रकट हुई।

1.66.14

क्षेत्रं शोधयता लब्धा नाम्ना सीतेति विश्रुता।
भूतलादुत्थिता सा तु व्यवर्धत ममात्मजा ॥ १.६६.१४ ॥

खेत जोतते हुए जो मुझे मिली, वह 'सीता' नाम से प्रसिद्ध हुई। पृथ्वी से उत्पन्न हुई वह मेरी पुत्री बढ़ने लगी।

1.66.15

वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिजा।
भूतलादुत्थितां तां तु वर्धमानां ममात्मजाम् ॥ १.६६.१५ ॥

'वीर्यशुल्का' — पराक्रम ही जिसका मूल्य है — ऐसी यह मेरी कन्या है, जो गर्भ से नहीं, अयोनिजा के रूप में प्रकट हुई है। पृथ्वी से उत्पन्न होकर बढ़ती हुई मेरी उस पुत्री को मैंने यही घोषित किया।

1.66.16

वरयामासुरागत्य राजानो मुनिपुंगव।
तेषां वरयतां कन्यां सर्वेषां पृथिवीक्षिताम् ॥ १.६६.१६ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! राजाओं ने आकर (उसे) वरने की याचना की। उन सभी पृथ्वी के शासकों ने उस कन्या को माँगा।

1.66.17

वीर्यशुल्केति भगवन् न ददामि सुतामहम्।
ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मुनिपुंगव ॥ १.६६.१७ ॥

'वीर्यशुल्का' कहकर, हे भगवन्! मैं अपनी पुत्री (किसी को) नहीं दे रहा हूँ। तब हे मुनिश्रेष्ठ! सभी राजा एकत्र होकर (आए)।

1.66.18

मिथिलामप्युपागम्य वीर्यं जिज्ञासवस्तदा।
तेषां जिज्ञासमानानां शैवं धनुरुपाहृतम् ॥ १.६६.१८ ॥

मिथिला पहुँचकर भी वे उनका पराक्रम जानना चाहते थे। तब उन पराक्रम परखने के इच्छुक लोगों के सामने शिव का धनुष लाया गया।

1.66.19

न शेकुर्ग्रहणे तस्य धनुषस्तोलनेऽपि वा।
तेषां वीर्यवतां वीर्यमल्पं ज्ञात्वा महामुने ॥ १.६६.१९ ॥

हे महामुनि, उस धनुष को उठाने या झुकाने में भी वे समर्थ न हुए। उन पराक्रमी वीरों का पराक्रम थोड़ा जानकर—

1.66.20

प्रत्याख्याता नृपतयस्तन्निबोध तपोधन।
ततः परमकोपेन राजानो मुनिपुंगव ॥ १.६६.२० ॥

हे तपोधन, वे राजा ठुकराए गए; यह समझिए। तब हे मुनिश्रेष्ठ, राजा अत्यंत क्रोध से भर उठे—

1.66.21

अरुन्धन् मिथिलां सर्वे वीर्यसंदेहमागताः।
आत्मानमवधूतं मे विज्ञाय नृपपुंगवाः ॥ १.६६.२१ ॥

वे सभी मिथिला को घेरकर खड़े हो गए, मानो उनके पराक्रम पर संदेह हो। मुझे अपमानित जानकर, हे श्रेष्ठ राजाओ—

1.66.22

रोषेण महताविष्टाः पीडयन् मिथिलां पुरीम्।
ततः संवत्सरे पूर्णे क्षयं यातानि सर्वशः ॥ १.६६.२२ ॥

महान क्रोध से भरकर वे मिथिला नगरी को पीड़ित करने लगे। तब एक वर्ष पूरा होने पर वे सब ओर से क्षीण हो गए—

1.66.23

साधनानि मुनिश्रेष्ठ ततोऽहं भृशदुःखितः।
ततो देवगणान् सर्वांस्तपसाहं प्रसादयम् ॥ १.६६.२३ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, मेरी सेना नष्ट हो गई, और मैं अत्यंत दुखी हुआ। तब मैंने तपस्या के बल से सभी देवगणों को प्रसन्न किया—

1.66.24

ददुश्च परमप्रीताश्चतुरंगबलं सुराः।
ततो भग्ना नृपतयो हन्यमाना दिशो ययुः ॥ १.६६.२४ ॥

और अत्यंत प्रसन्न होकर देवताओं ने चतुरंगिणी सेना दी। तब राजा पराजित और आहत होकर दिशाओं की ओर भाग गए—

1.66.25

अवीर्या वीर्यसंदिग्धाः सामात्याः पापकारिणः।
तदेतन्मुनिशार्दूल धनुः परमभास्वरम् ॥ १.६६.२५ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, वीर्यहीन, अपने ही बल में संदेह करने वाले, मंत्रियों सहित पापाचारी (राजा) इसे उठा न सके; यह धनुष अत्यंत तेजस्वी है।

1.66.26

रामलक्ष्मणयोश्चापि दर्शयिष्यामि सुव्रत।
यद्यस्य धनुषो रामः कुर्यादारोपणं मुने।
सुतामयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेरहम् ॥ १.६६.२६ ॥

हे सुव्रत, मैं राम और लक्ष्मण को भी (यह धनुष) दिखाऊँगा। हे मुनि, यदि राम इस धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ा दें, तो मैं अयोनिजा पुत्री सीता को दशरथ-पुत्र राम को दे दूँगा।