वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.66.1
ततः प्रभाते विमले कृतकर्मा नराधिपः।
विश्वामित्रं महात्मानमाजुहाव सराघवम् ॥ १.६६.१ ॥
नंतर निर्मल प्रभातकाळी कर्तव्ये पार पाडून राजाने महात्मा विश्वामित्रांना राघवांसह बोलावले.
1.66.2
तमर्चयित्वा धर्मात्मा शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।
राघवौ च महात्मानौ तदा वाक्यमुवाच ह ॥ १.६६.२ ॥
धर्मात्मा राजाने शास्त्रविधीनुसार त्यांची पूजा करून, तेव्हा महात्मा राघवांना हे वचन सांगितले.
1.66.3
भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किं करोमि तवानघ।
भवानाज्ञापयतु मामाज्ञाप्यो भवता ह्यहम् ॥ १.६६.३ ॥
भगवन्, आपले स्वागत असो. हे निष्पाप, आपल्यासाठी मी काय करू? आपण मला आज्ञा करावी, मी आपल्या आज्ञेस पात्र आहे.
1.66.4
एवमुक्तः स धर्मात्मा जनकेन महात्मना।
प्रत्युवाच मुनिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १.६६.४ ॥
महात्मा जनकांनी असे म्हटल्यावर धर्मात्मा, मुनिश्रेष्ठ, वाक्चातुर्यात निपुण विश्वामित्रांनी उत्तर दिले.
1.66.5
पुत्रौ दशरथस्येमौ क्षत्रियौ लोकविश्रुतौ।
द्रष्टुकामौ धनुःश्रेष्ठं यदेतत्त्वयि तिष्ठति ॥ १.६६.५ ॥
हे दोघे दशरथाचे पुत्र आहेत; क्षत्रिय, जगप्रसिद्ध. आपल्याजवळ असलेले हे श्रेष्ठ धनुष्य पाहण्याची त्यांची इच्छा आहे.
1.66.6
एतद् दर्शय भद्रं ते कृतकामौ नृपात्मजौ।
दर्शनादस्य धनुषो यथेष्टं प्रतियास्यतः ॥ १.६६.६ ॥
आपले कल्याण असो; हे धनुष्य दाखवा. या धनुष्याचे दर्शन घेऊन हे राजपुत्र कृतकृत्य होऊन इच्छेनुसार परत जातील.
1.66.7
एवमुक्तस्तु जनकः प्रत्युवाच महामुनिम्।
श्रूयतामस्य धनुषो यदर्थमिह तिष्ठति ॥ १.६६.७ ॥
असे म्हटल्यावर जनक त्या महामुनींना म्हणाला, "हे धनुष्य येथे कोणत्या कारणासाठी ठेवले आहे ते ऐका."
1.66.8
देवरात इति ख्यातो निमेर्ज्येष्ठो महीपतिः।
न्यासोऽयं तस्य भगवन् हस्ते दत्तो महात्मनः ॥ १.६६.८ ॥
"हे भगवन्! निमीचा ज्येष्ठ पुत्र देवरात नावाचा प्रसिद्ध राजा होता. हे धनुष्य त्या महात्म्याच्या हाती ठेव म्हणून दिले गेले होते."
1.66.9
दक्षयज्ञवधे पूर्वं धनुरायम्य वीर्यवान्।
विध्वंस्य त्रिदशान् रोषात् सलीलमिदमब्रवीत् ॥ १.६६.९ ॥
"पूर्वी दक्षयज्ञाच्या विध्वंसावेळी पराक्रमी (शिवाने) हे धनुष्य ताणून रागाने देवांचा नाश करून खेळकरपणे हे वचन म्हटले."
1.66.10
यस्माद् भागार्थिनो भागं नाकल्पयत मे सुराः।
वरांगानि महार्हाणि धनुषा शातयामि वः ॥ १.६६.१० ॥
"भाग इच्छिणाऱ्या देवांनो, तुम्ही मला भाग ठरवला नाही. म्हणून या धनुष्याने तुमचे उत्तम, अति मौल्यवान अवयव मी छेदीन."
1.66.11
ततो विमनसः सर्वे देवा वै मुनिपुंगव।
प्रसादयन्त देवेशं तेषां प्रीतोऽभवद् भवः ॥ १.६६.११ ॥
"तेव्हा सर्व देव खिन्न होऊन, हे मुनिश्रेष्ठा, देवेश्वराला प्रसन्न करू लागले; भव त्यांच्यावर प्रसन्न झाला."
1.66.12
प्रीतियुक्तस्तु सर्वेषां ददौ तेषां महात्मनाम्।
तदेतद् देवदेवस्य धनूरत्नं महात्मनः ॥ १.६६.१२ ॥
प्रसन्न होऊन त्याने त्या सर्व महात्म्यांना देवांच्या देवाचे ते धनुष्यरत्न दिले.
1.66.13
न्यासभूतं तदा न्यस्तमस्माकं पूर्वजे विभौ।
अथ मे कृषतः क्षेत्रं लांगलादुत्थिता ततः ॥ १.६६.१३ ॥
ते धनुष्य तेव्हा आमच्या पूर्वजांकडे न्यास म्हणून ठेवलेले होते; ते समर्थ प्रभूचे होते. नंतर मी शेत नांगरत असताना नांगराच्या रेषेतून ती प्रकट झाली.
1.66.14
क्षेत्रं शोधयता लब्धा नाम्ना सीतेति विश्रुता।
भूतलादुत्थिता सा तु व्यवर्धत ममात्मजा ॥ १.६६.१४ ॥
शेत तयार करताना मला मिळालेली ती 'सीता' नावाने प्रसिद्ध झाली. भूमीतून प्रकट झालेली माझी कन्या वाढू लागली.
1.66.15
वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिजा।
भूतलादुत्थितां तां तु वर्धमानां ममात्मजाम् ॥ १.६६.१५ ॥
'वीर्यशुल्का' — पराक्रम हेच मूल्य असलेली ही माझी कन्या; गर्भातून नव्हे, अयोनिजा म्हणून प्रकट झालेली. भूमीतून उत्पन्न होऊन वाढणाऱ्या माझ्या कन्येसाठी मी हेच ठरवले.
1.66.16
वरयामासुरागत्य राजानो मुनिपुंगव।
तेषां वरयतां कन्यां सर्वेषां पृथिवीक्षिताम् ॥ १.६६.१६ ॥
हे मुनिश्रेष्ठा! राजे येऊन तिला वरण्याची याचना करू लागले. पृथ्वीचे ते सर्व शासक त्या कन्येची मागणी करू लागले.
1.66.17
वीर्यशुल्केति भगवन् न ददामि सुतामहम्।
ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मुनिपुंगव ॥ १.६६.१७ ॥
'वीर्यशुल्का' म्हणून, हे भगवन्! मी माझी कन्या देत नाही. मग, हे मुनिश्रेष्ठा! सर्व राजे एकत्र जमले.
1.66.18
मिथिलामप्युपागम्य वीर्यं जिज्ञासवस्तदा।
तेषां जिज्ञासमानानां शैवं धनुरुपाहृतम् ॥ १.६६.१८ ॥
मिथिलेला येऊनही ते त्याचे पराक्रम जाणू इच्छित होते. तेव्हा पराक्रम पडताळू इच्छिणाऱ्यांसमोर शिवाचे धनुष्य आणले गेले.
1.66.19
न शेकुर्ग्रहणे तस्य धनुषस्तोलनेऽपि वा।
तेषां वीर्यवतां वीर्यमल्पं ज्ञात्वा महामुने ॥ १.६६.१९ ॥
हे महामुने, ते धनुष्य उचलण्यास किंवा वाकविण्यासही ते समर्थ झाले नाहीत. त्या पराक्रमी वीरांचे सामर्थ्य अल्प आहे हे जाणून—
1.66.20
प्रत्याख्याता नृपतयस्तन्निबोध तपोधन।
ततः परमकोपेन राजानो मुनिपुंगव ॥ १.६६.२० ॥
हे तपोधना, ते राजे नाकारले गेले; हे जाणून घ्या. मग हे मुनिश्रेष्ठा, ते राजे अत्यंत क्रोधाने भरले—
1.66.21
अरुन्धन् मिथिलां सर्वे वीर्यसंदेहमागताः।
आत्मानमवधूतं मे विज्ञाय नृपपुंगवाः ॥ १.६६.२१ ॥
ते सर्व मिथिलेला वेढा घालून उभे राहिले; त्यांच्या पराक्रमाबद्दल शंका घेत. मला अपमानित जाणून, हे नृपश्रेष्ठांनो—
1.66.22
रोषेण महताविष्टाः पीडयन् मिथिलां पुरीम्।
ततः संवत्सरे पूर्णे क्षयं यातानि सर्वशः ॥ १.६६.२२ ॥
महान क्रोधाने व्याप्त होऊन त्यांनी मिथिला नगरीला पीडा दिली. मग वर्ष पूर्ण झाल्यावर सर्व काही क्षीण झाले—
1.66.23
साधनानि मुनिश्रेष्ठ ततोऽहं भृशदुःखितः।
ततो देवगणान् सर्वांस्तपसाहं प्रसादयम् ॥ १.६६.२३ ॥
हे मुनिश्रेष्ठा, माझे सैन्य नष्ट झाले; मी अत्यंत दुःखी झालो. मग तपाच्या बळाने मी सर्व देवगणांना प्रसन्न केले—
1.66.24
ददुश्च परमप्रीताश्चतुरंगबलं सुराः।
ततो भग्ना नृपतयो हन्यमाना दिशो ययुः ॥ १.६६.२४ ॥
अत्यंत प्रसन्न होऊन देवांनी चतुरंग सैन्य दिले. मग राजे पराभूत व घायाळ होऊन दिशांकडे पळाले—
1.66.25
अवीर्या वीर्यसंदिग्धाः सामात्याः पापकारिणः।
तदेतन्मुनिशार्दूल धनुः परमभास्वरम् ॥ १.६६.२५ ॥
हे मुनिश्रेष्ठा, वीर्यहीन, स्वतःच्या बलाबद्दल शंका असलेले, अमात्यांसह पापी राजे हे धनुष्य उचलू शकले नाहीत; हे धनुष्य अत्यंत तेजस्वी आहे.
1.66.26
रामलक्ष्मणयोश्चापि दर्शयिष्यामि सुव्रत।
यद्यस्य धनुषो रामः कुर्यादारोपणं मुने।
सुतामयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेरहम् ॥ १.६६.२६ ॥
हे सुव्रता, रामलक्ष्मणांनाही मी हे धनुष्य दाखवीन. हे मुनी, जर राम या धनुष्यावर प्रत्यंचा चढवतील, तर अयोनिजा माझी कन्या सीता मी दशरथपुत्र रामाला देईन.