Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.69

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.69.1

ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः।
राजा दशरथो हृष्टः सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ १.६९.१ ॥

तब रात बीत जाने पर उपाध्यायों और बन्धु-बान्धवों के साथ प्रसन्न राजा दशरथ ने सुमन्त्र से यह कहा।

1.69.2

अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम्।
व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विताः ॥ १.६९.२ ॥

आज सभी धनाध्यक्ष प्रचुर धन लेकर, भली-भाँति व्यवस्थित और नाना प्रकार के रत्नों से युक्त होकर आगे चलें।

1.69.3

चतुरंगबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वशः।
ममाज्ञासमकालं च यानं युग्यमनुत्तमम् ॥ १.६९.३ ॥

और चतुरंगिणी सेना भी मेरी आज्ञा के साथ ही शीघ्र पूरी तरह निकल पड़े, और उत्तम रथ जुतकर तैयार हो।

1.69.4

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ कश्यपः।
मार्कण्डेयस्तु दीर्घायुर्ऋषिः कात्यायनस्तथा ॥ १.६९.४ ॥

वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि और कश्यप, तथा दीर्घायु ऋषि मार्कण्डेय और कात्यायन भी (वहाँ थे)।

1.69.5

एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।
यथा कालात्ययो न स्याद् दूता हि त्वरयन्ति माम् ॥ १.६९.५ ॥

ये द्विज आगे चलें; मेरे लिए रथ जोड़ो, ताकि देर न हो, क्योंकि दूत मुझे जल्दी करा रहे हैं।

1.69.6

वचनाच्च नरेन्द्रस्य सेना च चतुरंगिणी।
राजानमृषिभिः सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वयात् ॥ १.६९.६ ॥

राजा के आदेश से चतुरंगिणी सेना भी ऋषियों के साथ जाते हुए राजा के पीछे-पीछे चली।

1.69.7

गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान्।
राजा च जनकः श्रीमान् श्रुत्वा पूजामकल्पयत् ॥ १.६९.७ ॥

चार दिन का मार्ग तय करके जब वे विदेहों के देश पहुँचे, तब तेजस्वी राजा जनक ने (उनके आगमन का) समाचार सुनकर (उनके स्वागत-सत्कार की) व्यवस्था की।

1.69.8

ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम्।
मुदितो जनको राजा प्रहर्षं परमं ययौ ॥ १.६९.८ ॥

फिर वृद्ध राजा दशरथ के पास पहुँचकर प्रसन्न हुए राजा जनक अत्यधिक हर्ष को प्राप्त हुए।

1.69.9

उवाच वचनं श्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम्।
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ॥ १.६९.९ ॥

श्रेष्ठ (जनक) ने आनन्दित नरश्रेष्ठ (दशरथ) से यह वचन कहा - "हे नरश्रेष्ठ, हे राघव, आपका स्वागत है; सौभाग्य से आप यहाँ पधारे हैं।"

1.69.10

पुत्रयोरुभयोः प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम्।
दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १.६९.१० ॥

आप अपने दोनों पुत्रों से वह प्रेम पाएँगे जो उनके पराक्रम से जीता गया है। सौभाग्य से महातेजस्वी भगवान ऋषि वसिष्ठ भी पधारे हैं।

1.69.11

सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतुः।
दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम् ॥ १.६९.११ ॥

जैसे देवताओं के साथ शतक्रतु (इन्द्र) आते हैं, वैसे ही सभी श्रेष्ठ ब्राह्मणों के साथ (वसिष्ठ आए हैं)। सौभाग्य से मेरे विघ्न दूर हो गए, सौभाग्य से मेरे कुल का सम्मान हुआ।

1.69.12

राघवैः सह सम्बन्धाद् वीर्यश्रेष्ठैर्महाबलैः।
श्वः प्रभाते नरेन्द्र त्वं संवर्तयितुमर्हसि ॥ १.६९.१२ ॥

राघवों के साथ इस सम्बन्ध से, जो पराक्रम में श्रेष्ठ और महाबली हैं, हे नरेन्द्र, कल प्रभात में आप (इस अनुष्ठान को) पूर्ण करने योग्य हैं।

1.69.13

यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसत्तमैः।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः ॥ १.६९.१३ ॥

हे नरश्रेष्ठ, यज्ञ के अंत में श्रेष्ठ ऋषियों ने विवाह (की बात कही)। उनके उन वचनों को सुनकर ऋषियों के मध्य राजा ने—

1.69.14

वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच महीपतिम्।
प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतमेतन्मया पुरा ॥ १.६९.१४ ॥

वाक्यकुशलों में श्रेष्ठ (ऋषि) ने राजा को उत्तर दिया—"प्रतिग्रह (दान-स्वीकार) दाता के अधीन होता है; यह मैंने पहले सुना है।"

1.69.15

यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत् करिष्यामहे वयम्।
तद् धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः ॥ १.६९.१५ ॥

"हे धर्मज्ञ, जैसा आप कहेंगे, हम वैसा ही करेंगे।" सत्यवादी के वचन धर्मानुकूल और यशदायक थे।

1.69.16

श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयमागतः।
ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे ॥ १.६९.१६ ॥

यह सुनकर विदेह के अधिपति को अत्यंत विस्मय हुआ। तब परस्पर मिलन पर सभी मुनि-समूह (भी विस्मित हुए)।

1.69.17

हर्षेण महता युक्तास्तां रात्रिमवसन् सुखम्।
अथ रामो महातेजा लक्ष्मणेन समं ययौ ॥ १.६९.१७ ॥

महान हर्ष से भरे (मुनिगण) उस रात्रि सुखपूर्वक ठहरे। फिर महातेजस्वी राम लक्ष्मण के साथ चले गए।

1.69.18

विश्वामित्रं पुरस्कृत्य पितुः पादावुपस्पृशन्।
राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः ॥ १.६९.१८ ॥

विश्वामित्र को आगे करके (राम और लक्ष्मण) पिता के चरण छूते हुए (चले)। और राजा अपने दोनों राघव-पुत्रों को देखकर अत्यंत प्रसन्न हुए।

1.69.19

उवास परमप्रीतो जनकेनाभिपूजितः।
जनकोऽपि महातेजाः क्रिया धर्मेण तत्त्ववित्।
यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह ॥ १.६९.१९ ॥

परम प्रसन्न होकर वे जनक द्वारा सम्मानित होकर वहाँ रहे। तत्त्वज्ञ और महातेजस्वी जनक ने भी धर्मानुसार यज्ञ-क्रिया करके, अपने दोनों पुत्रों के साथ, वह रात्रि बिताई।