વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.105
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.105.1
ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः ।
शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्त्तत ॥ २.१०५.१ ॥
ત્યારે સિંહ સમાન પુરુષોને સ્નેહીજનોનો સમૂહ ઘેરી વળ્યો હતો; શોક કરતાં જ એ રાત દુઃખમાં પસાર થઈ.
2.105.2
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः ।
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ २.१०५.२ ॥
રાત્રિ વીતી સુપ્રભાત થયા પછી એ ભાઈઓ સ્નેહીજનોથી ઘેરાઈને, મંદાકિનીમાં હવન અને જપ કરીને રામ પાસે આવ્યા.
2.105.3
तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् ।
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥ २.१०५.३ ॥
તેઓ મૌન બેઠા રહ્યા; કોઈએ કંઈ કહ્યું નહીં. પણ ભરતે સ્નેહીજનોની વચ્ચે રામને આ વચન કહ્યું.
2.105.4
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ २.१०५.४ ॥
મારી માતાને સાંત્વન આપીને આ રાજ્ય મને આપવામાં આવ્યું હતું; તે જ રાજ્ય હું તમને આપું છું. નિષ્કંટક આ રાજ્ય આપ ભોગવો.
2.105.5
महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे ।
दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ २.१०५.५ ॥
પાણી આવતા મહાન પ્રવાહવેગથી જેમ પાળ તૂટી જાય, તેમ તમારા સિવાય બીજા કોઈથી ન રોકી શકાય તેવો આ મોટો રાજ્ય-ખંડ તૂટી ગયો છે.
2.105.6
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्ऺित्रणः ।
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ २.१०५.६ ॥
ગધેડો ઘોડાની ગતિને અનુસરી શકતો નથી, અને પક્ષીઓમાં ગરુડની ગતિને બીજા અનુસરી શકતા નથી; તેમ હે મહીપતિ, તમારી ગતિને અનુસરવાની શક્તિ મારામાં નથી.
2.105.7
सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।
राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥ २.१०५.७ ॥
રામ, જે બીજાઓ પર આધારિત રહે છે તેનું જીવન કઠિન છે; જેના પર બીજાઓ આધાર રાખે છે તેનું જીવન સુખી છે.
2.105.8
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्द्धितः ।
ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ २.१०५.८ ॥
કોઈ માણસે રોપીને ઉછેરેલું વૃક્ષ મોટા થડવાળું મહાવૃક્ષ બને તો ઠીંગણા માણસ માટે તેના પર ચડવું કઠિન છે.
2.105.9
स यथा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।
स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः ॥ २.१०५.९ ॥
ફૂલ ખીલ્યા છતાં જો તે ફળ ન આપે, તો જે હેતુ માટે તે રોપાયું હતું તે આનંદ રોપનારને મળતો નથી.
2.105.10
एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
यदि त्वमस्मान् वृषभो भर्त्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥ २.१०५.१० ॥
હે મહાબાહુ, આ ઉપમાનો અર્થ તમારે સમજવો જોઈએ: તમે અમારા સ્વામી થઈને સેવકોને શાસન નહીં કરો તો...
2.105.11
श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वशः ।
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिन्दमम् ॥ २.१०५.११ ॥
હે મહારાજ, શ્રેણીઓ અને અગ્રણીઓ સર્વત્ર તમને જુએ; રાજ્યમાં સ્થિત, તપતા સૂર્ય સમાન શત્રુદમન તમે.
2.105.12
तवा ऽनुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।
अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ २.१०५.१२ ॥
હે કાકુત્સ્થ, તમારી શોભાયાત્રામાં મદમસ્ત હાથીઓ ગર્જે; અંતઃપુરમાં રહેલી સ્ત્રીઓ એકાગ્ર થઈને આનંદ કરે.
2.105.13
तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।
भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ २.१०५.१३ ॥
ભરતનાં વચન સાંભળીને રામને વિનવતા તેને નગરના વિવિધ લોકોએ યોગ્ય માન્યું.
2.105.14
तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासय दात्मवान् ॥ २.१०५.१४ ॥
આ રીતે દુઃખી થઈ વિલાપ કરતા યશસ્વી ભરતને જોઈ, આત્મસંયમી રામે ભરતને આશ્વાસન આપ્યું.
2.105.15
नात्मनः कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयमनीश्वरः ।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ २.१०५.१५ ॥
મનુષ્યને પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે વર્તવાની સ્વતંત્રતા નથી; તે અસમર્થ છે. યમ તેને અહીંતહીં ખેંચે છે.
2.105.16
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ २.१०५.१६ ॥
બધા સંચય ક્ષયમાં અંત પામે છે; ઊંચાઈઓ પતનમાં અંત પામે છે; સંયોગો વિયોગમાં અંત પામે છે; અને જીવન મૃત્યુમાં અંત પામે છે.
2.105.17
यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ २.१०५.१७ ॥
પાકેલા ફળોને પડવા સિવાય બીજો કોઈ ભય નથી; તેવી રીતે જન્મેલા મનુષ્યને મૃત્યુ સિવાય બીજો કોઈ ભય નથી.
2.105.18
यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वा ऽवसीदति ।
तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशङ्गताः ॥ २.१०५.१८ ॥
મજબૂત થાંભલાવાળું ઘર પણ જીર્ણ થઈને તૂટી પડે છે; તેવી રીતે જરા અને મૃત્યુને વશ થયેલા મનુષ્યો પણ નાશ પામે છે.
2.105.19
अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्त्तते ।
यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥ २.१०५.१९ ॥
જે રાત્રિ વીતી જાય છે તે પાછી ફરતી નથી; પાણીથી ભરેલી યમુના જેમ સમુદ્ર તરફ વહી જાય છે તેમ જ.
2.105.20
अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह ।
आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः ॥ २.१०५.२० ॥
અહીં સર્વ પ્રાણીઓના દિવસ અને રાત્રિઓ વીતી રહ્યા છે; ઉનાળામાં સૂર્યકિરણો જેમ પાણીને ઝડપથી સૂકવે છે, તેમ તે આયુષ્યને ઝડપથી ઘટાડે છે.
2.105.21
आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।
आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ २.१०५.२१ ॥
તું તારા જ માટે શોક કર; બીજા માટે શા માટે શોક કરે છે? ઊભા રહેતાં અને ચાલતાં જેનું આયુષ્ય ઘટે છે, તે જ તારું આયુષ્ય ઘટે છે.
2.105.22
सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
गत्वा सुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते ॥ २.१०५.२२ ॥
મૃત્યુ સાથે જ ચાલે છે, સાથે જ બેસે છે; ખૂબ લાંબો માર્ગ કાપીને પણ મૃત્યુ સાથે જ પાછું ફરે છે.
2.105.23
गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ २.१०५.२३ ॥
અંગો પર કરચલીઓ આવી છે, માથાના વાળ સફેદ થયા છે; ઘડપણથી જીર્ણ થયેલો માણસ શું કરીને તેને રોકી શકે?
2.105.24
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ ।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ २.१०५.२४ ॥
સૂર્ય ઊગે ત્યારે લોકો આનંદ કરે છે, આથમે ત્યારે પણ આનંદ કરે છે; પણ મનુષ્યો પોતાના જીવનના ક્ષયને સમજતા નથી.
2.105.25
हृष्यन्त्यृतुमखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।
ऋतूनां परिवर्त्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥ २.१०५.२५ ॥
અહીં નવો આવેલો ઋતુયજ્ઞ જોઈને લોકો હર્ષિત થાય છે; પરંતુ ઋતુઓના પરિવર્તનથી પ્રાણીઓના પ્રાણનો ક્ષય થાય છે.
2.105.26
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ २.१०५.२६ ॥
મહાસાગરમાં બે લાકડાના ટુકડા જેમ મળે છે, અને મળ્યા પછી કોઈ સમય આવતાં તે ફરી છૂટા પડે છે.
2.105.27
एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च घनानि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ २.१०५.२७ ॥
એ જ રીતે પત્નીઓ, પુત્રો, સગાંઓ અને ધન મળીને ફરી દૂર દોડી જાય છે; તેમનો વિયોગ નિશ્ચિત છે.
2.105.28
नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्त्तते ।
तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः ॥ २.१०५.२८ ॥
અહીં કોઈ પ્રાણી પોતાના નિર્ધારિત માર્ગને બદલી શકતું નથી; તેથી મૃતક માટે શોક કરનારમાં તેને પાછો લાવવાની શક્તિ નથી.
2.105.29
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थितः ।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥ २.१०५.२९ ॥
રસ્તા પર ઊભેલો કોઈ જેમ જતા વેપારીઓના કાફલાને કહે, 'હું પણ તમારી પાછળ આવીશ.'
2.105.30
एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः ।
तमापन्नः कथं शोचेद्यस्ऺय नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २.१०५.३० ॥
એ જ રીતે પૂર્વજો અને પિતામહોએ ચાલેલો માર્ગ નિશ્ચિત છે; તે માર્ગે પહોંચેલો માણસ શા માટે શોક કરે, કેમ કે તેમાંથી બચવાનો માર્ગ નથી?
2.105.31
वयसः पतमानस्य स्रोतसो वा ऽनिवर्तिनः ।
आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ २.१०५.३१ ॥
આયુષ્ય ન પાછા ફરતા પ્રવાહની જેમ પડતું જાય છે, તેથી મનને સુખમાં લગાડવું જોઈએ; પ્રજા સુખની ભાગીદાર ગણાઈ છે.
2.105.32
धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः ॥ २.१०५.३२ ॥
ધર્માત્મા એવા અમારા પિતા, પૃથ્વીપતિ, સંપૂર્ણ શુભ યજ્ઞો અને પૂર્ણ દક્ષિણાથી પાપ ધોઈ સ્વર્ગે ગયા.
2.105.33
भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् ।
अर्थादानाच्च धर्मेण पिता नस्त्रिदिवं गतः ॥ २.१०५.३३ ॥
સેવકોનું સારી રીતે પોષણ, પ્રજાનું પાલન અને ધર્મપૂર્વક કર લઈને અમારા પિતા સ્વર્ગે ગયા.
2.105.34
कर्मभिस्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ २.१०५.३४ ॥
શુભ અને ઇષ્ટ કર્મોથી તથા પૂર્ણ દક્ષિણાવાળા યજ્ઞોથી અમારા પિતા પૃથ્વીપતિ દશરથ સ્વર્ગ પામ્યા.
2.105.35
इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान् ।
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥ २.१०५.३५ ॥
ઘણા પ્રકારના યજ્ઞો કરીને, પુષ્કળ ભોગ મેળવીને અને ઉત્તમ આયુષ્ય પામીને પૃથ્વીપતિ સ્વર્ગે ગયા.
2.105.36
आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः ।
स न शोच्यः पिता तातः स्वर्गतः सत्कृतः सताम् ॥ २.१०५.३६ ॥
ઉત્તમ આયુષ્ય અને ભોગ પામેલા રાઘવ — અમારા પિતા — શોક કરવા યોગ્ય નથી; સજ્જનોએ સન્માનેલા પિતા સ્વર્ગે ગયા.
2.105.37
स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ २.१०५.३७ ॥
અમારા પિતા જીર્ણ માનવ દેહ ત્યજીને બ્રહ્મલોકમાં વિહરનારી દૈવી સમૃદ્ધિ પામ્યા છે.
2.105.38
तं तु नैवंविधः कश्चित् प्राज्ञः शोचितुमर्हति ।
तद्विधो यद्विधश्चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः ॥ २.१०५.३८ ॥
તેમના જેવા માટે કોઈ જ્ઞાની શોક કરવા યોગ્ય નથી; શાસ્ત્રજ્ઞ અને અતિ બુદ્ધિમાન પણ તેમ કરતા નથી.
2.105.39
एते बहुविधाः शोका विलापरुदिते तथा ।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ २.१०५.३९ ॥
આ અનેક પ્રકારના શોક, વિલાપ અને રુદનને ધીર તથા બુદ્ધિમાને સર્વ પરિસ્થિતિમાં ત્યજવા જોઈએ.
2.105.40
स स्वस्थो भव माशोचीर्यात्वा चावस तां पुरीम् ।
तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदतां वर ॥ २.१०५.४० ॥
તું સ્વસ્થ રહે, શોક ન કર; તે નગરીમાં જઈને ત્યાં વસ. હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, સંયમી પિતાએ તને આ રીતે આજ્ઞા આપી છે.
2.105.41
यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्य्यस्य शासनम् ॥ २.१०५.४१ ॥
પુણ્યકર્મા પિતાએ મને પણ જ્યાં નિયુક્ત કર્યો છે, ત્યાં જ હું તે આર્ય પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરીશ.
2.105.42
न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिन्दम ।
तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता ॥ २.१०५.४२ ॥
હે શત્રુદમન, તેમની આજ્ઞા છોડવી મારા માટે ન્યાયસંગત નથી. તારે પણ તેને સદા માન આપવું જોઈએ; તે જ આપણા બંધુ અને પિતા છે.
2.105.43
तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः ।
कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥ २.१०५.४३ ॥
ધર્મચારી પિતાનું એ વચન મને નિશ્ચયે માન્ય છે. હે રાઘવ, વનવાસ દ્વારા હું તેને કર્મથી પાળીશ.
2.105.44
धीर्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्त्तिना ।
भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ॥ २.१०५.४४ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, ધાર્મિક, નિર્દયતા વિનાનો, વડીલોને અનુસરનાર અને પરલોક જીતવાની ઇચ્છા રાખનાર મનુષ્ય બનવું જોઈએ.
2.105.45
आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ ।
निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥ २.१०५.४५ ॥
હે નરર્ષભ, તું તારા સ્વભાવથી તારી જાતને ચલાવ; અમારા પિતા દશરથનું શુભ આચરણ સાંભળીને તેવું કર.
2.105.46
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् ।
यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः ॥ २.१०५.४६ ॥
આ રીતે મહાત્મા રામે પિતાની આજ્ઞા પાળવા માટે આ વચનો કહ્યા, અને નાના ભાઈને અર્થપૂર્ણ વાત કહીને ક્ષણમાં અટક્યા.