वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.105
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.105.1
ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः ।
शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्त्तत ॥ २.१०५.१ ॥
तेव्हा त्या पुरुषसिंहांना सुहृदांच्या समूहाने वेढले होते; शोक करत असतानाच ती रात्र दुःखात सरली.
2.105.2
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः ।
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ २.१०५.२ ॥
रात्र सरून सुप्रभात झाल्यावर ते बंधू सुहृदांनी वेढलेले मंदाकिनीत होम आणि जप करून रामाजवळ आले.
2.105.3
तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् ।
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥ २.१०५.३ ॥
ते मौन धरून बसले होते; कोणी काही बोलले नाही. पण भरत सुहृदांमध्ये रामाला हे वचन म्हणाला.
2.105.4
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ २.१०५.४ ॥
माझ्या मातेचे सांत्वन करून हे राज्य मला दिले गेले; तेच राज्य मी तुम्हाला देतो. निष्कंटक हे राज्य तुम्ही उपभोगा.
2.105.5
महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे ।
दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ २.१०५.५ ॥
पाण्याच्या आगमनाने महान प्रवाहवेगाने बंधारा फुटावा, तसे तुमच्याशिवाय इतर कोणालाही रोखता येणार नाही असे हे मोठे राज्य-खंड भंग पावले आहे.
2.105.6
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्ऺित्रणः ।
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ २.१०५.६ ॥
गाढव घोड्याच्या गतीचा पाठलाग करू शकत नाही, पक्ष्यांमध्ये गरुडाच्या गतीचा पाठलाग इतर करू शकत नाहीत; तसेच हे महीपते, तुमच्या गतीचा पाठलाग करण्याची शक्ती माझ्यात नाही.
2.105.7
सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।
राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥ २.१०५.७ ॥
राम, जो इतरांवर अवलंबून राहतो त्याचे जीवन कठीण; ज्याच्यावर इतर अवलंबून असतात त्याचे जीवन सुखकर.
2.105.8
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्द्धितः ।
ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ २.१०५.८ ॥
एका माणसाने लावून वाढवलेला वृक्ष मोठ्या खोडाचा महावृक्ष झाला तर बुटक्या माणसाला त्यावर चढणे कठीण.
2.105.9
स यथा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।
स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः ॥ २.१०५.९ ॥
फुलले तरी ते फळ दाखवत नाही, तर ज्या कारणासाठी लावले ते सुख लावणाऱ्याला मिळत नाही.
2.105.10
एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
यदि त्वमस्मान् वृषभो भर्त्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥ २.१०५.१० ॥
हे महाबाहो, या उपमेचा अर्थ तू जाणावास: तू आमचा धनी असूनही सेवकांवर राज्य करणार नसशील तर...
2.105.11
श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वशः ।
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिन्दमम् ॥ २.१०५.११ ॥
हे महाराजा, श्रेण्या व प्रमुख सर्वत्र तुला पाहोत; राज्यावर स्थित, तापणाऱ्या सूर्यासारखा शत्रुदमन करणारा तू.
2.105.12
तवा ऽनुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।
अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ २.१०५.१२ ॥
हे काकुत्स्था, तुझ्या मिरवणुकीत मत्त हत्तींनी गर्जावे; अंतःपुरातील स्त्रियांनी एकाग्र होऊन आनंद घ्यावा.
2.105.13
तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।
भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ २.१०५.१३ ॥
भरताचे बोलणे ऐकून रामाची विनवणी करणाऱ्या त्याला नगरातील विविध लोकांनी योग्य मानले.
2.105.14
तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासय दात्मवान् ॥ २.१०५.१४ ॥
अशा प्रकारे दुःखी होऊन विलाप करणाऱ्या यशस्वी भरताला पाहून, संयमी रामाने भरताचे सांत्वन केले.
2.105.15
नात्मनः कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयमनीश्वरः ।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ २.१०५.१५ ॥
माणसाला स्वतःच्या इच्छेप्रमाणे वागण्याचे स्वातंत्र्य नाही; तो असहाय आहे. यम त्याला इकडेतिकडे ओढत नेतो.
2.105.16
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ २.१०५.१६ ॥
सर्व संचय नाशात संपतात; उंचावणे पतनात संपते; संयोग वियोगात संपतात; आणि जीवन मरणात संपते.
2.105.17
यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ २.१०५.१७ ॥
पिकलेल्या फळांना पडण्याशिवाय दुसरे भय नसते; त्याचप्रमाणे जन्मलेल्या मनुष्याला मरणाशिवाय दुसरे भय नसते.
2.105.18
यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वा ऽवसीदति ।
तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशङ्गताः ॥ २.१०५.१८ ॥
मजबूत खांब असलेले घरही जीर्ण होऊन कोसळते; त्याचप्रमाणे म्हातारपण आणि मृत्यूच्या अधीन झालेले मनुष्यही ढासळतात.
2.105.19
अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्त्तते ।
यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥ २.१०५.१९ ॥
जी रात्र निघून जाते ती परत येत नाही; पाण्याने भरलेली यमुना जशी समुद्राकडे वाहत जाते, तसेच.
2.105.20
अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह ।
आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः ॥ २.१०५.२० ॥
येथे सर्व प्राण्यांचे दिवस व रात्री सरत आहेत; उन्हाळ्यात सूर्यकिरण जसे पाणी लवकर आटवतात, तसे ते आयुष्य लवकर क्षीण करतात.
2.105.21
आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।
आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ २.१०५.२१ ॥
तू स्वतःसाठीच शोक कर; दुसऱ्यासाठी का शोक करतोस? उभे राहिलेल्या व चालणाऱ्या ज्याचे आयुष्य क्षीण होते, ते तुझेच आयुष्य क्षीण होत आहे.
2.105.22
सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
गत्वा सुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते ॥ २.१०५.२२ ॥
मृत्यू सोबतच चालतो, सोबतच बसतो; खूप लांब मार्ग चालून गेल्यावरही मृत्यू सोबतच परत येतो.
2.105.23
गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ २.१०५.२३ ॥
अवयवांवर सुरकुत्या आल्या आहेत, डोक्याचे केस पांढरे झाले आहेत; म्हातारपणाने जीर्ण झालेला माणूस काय करून ते रोखू शकेल?
2.105.24
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ ।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ २.१०५.२४ ॥
सूर्य उगवला की लोक आनंदतात, सूर्य मावळला तरीही आनंदतात; पण माणसे स्वतःच्या आयुष्याचा क्षय ओळखत नाहीत.
2.105.25
हृष्यन्त्यृतुमखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।
ऋतूनां परिवर्त्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥ २.१०५.२५ ॥
येथे नवीन आलेला ऋतुयज्ञ पाहून लोक आनंदित होतात; पण ऋतूंच्या बदलाने प्राणिमात्रांच्या प्राणाचा क्षय होतो.
2.105.26
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ २.१०५.२६ ॥
महासागरात दोन लाकडाचे तुकडे जसे एकत्र येतात, आणि एकत्र आल्यावर काही काळाने ते पुन्हा वेगळे होतात.
2.105.27
एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च घनानि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ २.१०५.२७ ॥
त्याचप्रमाणे पत्नी, पुत्र, नातेवाईक आणि धन एकत्र येऊन पुन्हा दूर पळतात; त्यांचा वियोग निश्चित आहे.
2.105.28
नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्त्तते ।
तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः ॥ २.१०५.२८ ॥
येथे कोणताही प्राणी आपल्या नियतीचा क्रम बदलू शकत नाही; म्हणून मृताबद्दल शोक करणाऱ्याला त्याला परत आणण्याचे सामर्थ्य नाही.
2.105.29
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थितः ।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥ २.१०५.२९ ॥
वाटेवर उभा असलेला कोणी जसा जाणाऱ्या व्यापाऱ्यांच्या तांड्याला म्हणतो, 'मीही तुमच्या मागून येईन.'
2.105.30
एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः ।
तमापन्नः कथं शोचेद्यस्ऺय नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २.१०५.३० ॥
अशाच प्रकारे पूर्वज आणि पितामहांनी गेलेला मार्ग निश्चित आहे; त्या मार्गावर पोहोचलेला माणूस का शोक करावा, कारण त्यातून सुटका नाही?
2.105.31
वयसः पतमानस्य स्रोतसो वा ऽनिवर्तिनः ।
आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ २.१०५.३१ ॥
आयुष्य हे न परतणाऱ्या प्रवाहासारखे पडत जाते, म्हणून मन सुखात लावावे; प्रजा सुखाच्या भागीदार मानल्या गेल्या आहेत.
2.105.32
धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः ॥ २.१०५.३२ ॥
धर्मात्मा असलेले आमचे पिता, पृथ्वीपती, संपूर्ण शुभ यज्ञ आणि पूर्ण दक्षिणा यांद्वारे पापमुक्त होऊन स्वर्गाला गेले.
2.105.33
भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् ।
अर्थादानाच्च धर्मेण पिता नस्त्रिदिवं गतः ॥ २.१०५.३३ ॥
सेवकांचे उत्तम पोषण, प्रजेचे रक्षण आणि धर्माने कर घेऊन आमचे पिता स्वर्गाला गेले.
2.105.34
कर्मभिस्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ २.१०५.३४ ॥
शुभ आणि इष्ट कर्मांनी व पूर्ण दक्षिणायुक्त यज्ञांनी आमचे पिता पृथ्वीपती दशरथ स्वर्गाला पोहोचले.
2.105.35
इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान् ।
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥ २.१०५.३५ ॥
अनेक प्रकारचे यज्ञ करून, विपुल भोग मिळवून व उत्तम आयुष्य लाभून पृथ्वीपती स्वर्गाला गेले.
2.105.36
आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः ।
स न शोच्यः पिता तातः स्वर्गतः सत्कृतः सताम् ॥ २.१०५.३६ ॥
उत्तम आयुष्य व भोग मिळवलेले राघव — आमचे पिता — शोक करण्यायोग्य नाहीत; सत्पुरुषांनी सन्मानित पिता स्वर्गाला गेले.
2.105.37
स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ २.१०५.३७ ॥
आमचे पिता जीर्ण मानवी देह सोडून ब्रह्मलोकात विहार करणारी दैवी समृद्धी प्राप्त झाले आहेत.
2.105.38
तं तु नैवंविधः कश्चित् प्राज्ञः शोचितुमर्हति ।
तद्विधो यद्विधश्चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः ॥ २.१०५.३८ ॥
त्यांच्यासारख्यासाठी कोणत्याही ज्ञानी माणसाने शोक करणे योग्य नाही; शास्त्रज्ञ आणि अत्यंत बुद्धिमानही तसे करत नाहीत.
2.105.39
एते बहुविधाः शोका विलापरुदिते तथा ।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ २.१०५.३९ ॥
हे विविध प्रकारचे शोक, विलाप आणि रडणे धीर व बुद्धिमान माणसाने सर्व परिस्थितीत टाळले पाहिजे.
2.105.40
स स्वस्थो भव माशोचीर्यात्वा चावस तां पुरीम् ।
तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदतां वर ॥ २.१०५.४० ॥
तू स्वस्थ राहा, शोक करू नकोस; त्या नगरीत जाऊन तिथेच राहा. हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, संयमी पित्याने तुला असाच आदेश दिला आहे.
2.105.41
यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्य्यस्य शासनम् ॥ २.१०५.४१ ॥
ज्या पुण्यकर्म्या पित्याने मलाही नियुक्त केले आहे, तिथेच मी त्या आर्य पित्याच्या आज्ञेचे पालन करीन.
2.105.42
न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिन्दम ।
तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता ॥ २.१०५.४२ ॥
हे शत्रुदमना, त्यांची आज्ञा सोडणे मला योग्य नाही. तुलाही ती नेहमी मान्य करायला हवी; तेच आपले बांधव आणि पिता आहेत.
2.105.43
तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः ।
कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥ २.१०५.४३ ॥
धर्माचरण करणाऱ्या पित्याचे ते वचन मला निश्चितच मान्य आहे. हे राघवा, वनवासाने मी ते कृतीने पाळीन.
2.105.44
धीर्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्त्तिना ।
भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ॥ २.१०५.४४ ॥
हे नरव्याघ्रा, धार्मिक, निर्दय, गुरुजनांचे अनुसरण करणारा आणि परलोक जिंकू इच्छिणारा मनुष्य असावे.
2.105.45
आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ ।
निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥ २.१०५.४५ ॥
हे नरर्षभा, तू आपल्या स्वभावाने स्वतःला चालव; आमचे पिता दशरथ यांचे शुभ वर्तन ऐकून तसे कर.
2.105.46
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् ।
यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः ॥ २.१०५.४६ ॥
अशा प्रकारे महात्मा रामाने पित्याची आज्ञा पाळण्यासाठी हे शब्द बोलून, धाकट्या भावाशी अर्थपूर्ण बोलून, क्षणात थांबले.