વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.106
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.106.1
एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।
ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् ।
उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ॥ २.१०६.१ ॥
રામે આ રીતે અર્થપૂર્ણ વચનો કહીને મૌન ધારણ કર્યું, ત્યારે મંદાકિની કિનારે ધાર્મિક ભરતે પ્રજાપ્રિય રામને અદ્ભુત વચનો કહ્યાં.
2.106.2
को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिन्दम ।
न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत् ॥ २.१०६.२ ॥
હે શત્રુદમન, જગતમાં તમારા જેવો કોણ હશે? દુઃખ તમને વ્યથિત ન કરે, અને પ્રીતિ તમને હર્ષિત ન કરે.
2.106.3
सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ॥ २.१०६.३ ॥
તમે વૃદ્ધજનોથી સન્માનિત છો; અને તેમને જ તમે તમારા સંશયો પૂછો છો.
2.106.4
यथा मृतस्तथा जीवन् यथा ऽसति तथा सति ।
यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात्परितप्येत केन सः ॥ २.१०६.४ ॥
મૃત અને જીવિત જેમ સમાન છે, અને હોવું અને ન હોવું સમાન છે, એવું જ્ઞાન જેને થયું છે, તે કોના માટે શોક કરશે?
2.106.5
परावरज्ञो यश्च स्यात्तथा त्वं मनुजाधिप ।
स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ॥ २.१०६.५ ॥
હે મનુજાધિપ, જે પર-અવર જાણે છે, અને તમે પણ એવા જ છો; તેણે આવું સંકટ પામીને વિષાદ ન કરવો જોઈએ.
2.106.6
अमरोपम सत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ॥ २.१०६.६ ॥
હે રાઘવ, તમે દેવો સમાન સત્ત્વવાન, મહાત્મા, સત્યપ્રતિજ્ઞ, સર્વજ્ઞ, સર્વદર્શી અને બુદ્ધિમાન છો.
2.106.7
न त्वामेवङ्गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् ।
अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति ॥ २.१०६.७ ॥
આવા ગુણોથી યુક્ત, ઉત્પત્તિ અને લયને જાણનારા તને અતિ અસહ્ય દુઃખ પ્રાપ્ત થવું યોગ્ય નથી.
2.106.8
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् ।
क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम ॥ २.१०६.८ ॥
હું પ્રવાસમાં હતો ત્યારે મારા કારણે માતાએ જે પાપ કર્યું, તે ક્ષુદ્રાએ જે અનિષ્ટ કર્યું, તે માટે તું મારા પર પ્રસન્ન થા.
2.106.9
धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।
हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥ २.१०६.९ ॥
ધર્મના બંધનથી હું બંધાયેલો છું; તેથી દંડને યોગ્ય આ પાપિણી માતાને અહીં હું કઠોર દંડથી મારતો નથી.
2.106.10
कथं दशरथाज्जातः शुद्धाभिजनकर्मणः ।
जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्य्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥ २.१०६.१० ॥
શુદ્ધ કુળ અને સત્કર્મવાળા દશરથથી જન્મેલો હું, ધર્મ જાણીને પણ અત્યંત અધર્મી નિંદનીય કર્મ કેવી રીતે કરું?
2.106.11
गुरुः क्रियावान् वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च ।
तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥ २.१०६.११ ॥
ગુરુ, કર્મનિષ્ઠ, વૃદ્ધ અને રાજા, મૃત પિતા — એ પિતા દેવ છે; સભામાં હું પિતાની નિંદા ન કરું.
2.106.12
को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् ।
स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षुः सन् कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ॥ २.१०६.१२ ॥
ધર્મ અને અર્થ વિનાનું આવું પાપકર્મ કોણ કરે? ધર્મજ્ઞ કોણ સ્ત્રીનું પ્રિય કરવા ઇચ્છીને આ કરે?
2.106.13
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः ।
राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुतिः कृता ॥ २.१०६.१३ ॥
અંતકાળે પ્રાણીઓ મોહિત થાય છે એવી પ્રાચીન શ્રુતિ છે. રાજાએ આમ કરતાં જગતમાં એ શ્રુતિ પ્રત્યક્ષ થઈ.
2.106.14
साध्वर्थमभिसन्धाय ऺक्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।
तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान् ॥ २.१०६.१४ ॥
સારા હેતુથી, ક્રોધથી, મોહથી કે સાહસથી પિતાએ જે ઉલ્લંઘ્યું છે તે આપ પાછું લો.
2.106.15
पितुरपतनहेतुत्वात्तदेवापत्यत्वेन सम्मतम् ॥ २.१०६.१५ ॥
પિતાના પતનનું કારણ હોવાથી તે જ સંતાન તરીકે માનવામાં આવે છે.
2.106.16
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः ।
अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥ २.१०६.१६ ॥
આપ જ તેના સંતાન થાઓ; પિતાના દુષ્કૃત્યના ભાગીદાર ન બનો. ધીરજવાન જનો નિંદે એવું કર્મ એમણે કર્યું છે.
2.106.17
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः ।
पौरजानपदान् सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान् ॥ २.१०६.१७ ॥
કૈકેયી, મને, પિતાને, મિત્રોને, અમારા બાંધવોને અને નગર-ગ્રામજનોને સૌને આપ રક્ષો; આ સર્વનું આપ જ રક્ષણ કરો.
2.106.18
क्व चारण्यं क्व च क्षात्ऺत्र क्व जटाः क्व च पालनम् ।
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुमर्हति ॥ २.१०६.१८ ॥
ક્યાં વન અને ક્યાં ક્ષત્રિય-ધર્મ? ક્યાં જટા અને ક્યાં રાજ્યપાલન? આવું પરસ્પરવિરોધી કર્મ આપે કરવું ઘટતું નથી.
2.106.19
एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्ऺित्रयस्याभिषेचनम् ।
येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम् ॥ २.१०६.१९ ॥
આ જ ક્ષત્રિયનો પ્રથમ ધર્મ છે — અભિષેક, જેના વડે, હે મહાપ્રાજ્ઞ, પ્રજાનું પાલન શક્ય બને છે.
2.106.20
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् ।
आयतिस्थं चरेद्धर्मं क्षत्ऺत्रबन्धुरनिश्चितम् ॥ २.१०६.२० ॥
પ્રત્યક્ષને છોડીને, સંશયમાં રહેલો, લક્ષણરહિત, ભવિષ્યમાં રહેલો, અનિશ્ચિત ધર્મ કયો ક્ષત્રિયબંધુ આચરશે?
2.106.21
अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि ।
धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशमाप्नुहि ॥ २.१०६.२१ ॥
જો તું ક્લેશમાંથી જન્મેલો ધર્મ આચરવા ઇચ્છે છે, તો ધર્મથી ચારે વર્ણોનું પાલન કરીને ક્લેશ જ પ્રાપ્ત કર.
2.106.22
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम् ।
प्राहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि ॥ २.१०६.२२ ॥
ચાર આશ્રમોમાં ગૃહસ્થાશ્રમ જ શ્રેષ્ઠ છે એમ ધર્મજ્ઞો કહે છે. હે ધર્મજ્ઞ, તું તેને કેવી રીતે ત્યજી શકે?
2.106.23
श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।
स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥ २.१०६.२३ ॥
શાસ્ત્રજ્ઞાન, સ્થાન અને જન્મથી હું તારાથી નાનો છું. તું હોવા છતાં હું ભૂમિનું પાલન કેવી રીતે કરું?
2.106.24
हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम् ।
भवता च विनाभूतो न वर्त्तयितुमुत्सहे ॥ २.१०६.२४ ॥
બુદ્ધિ અને ગુણોમાં ઊણો, સ્થાનમાં પણ ઊણો એવો હું, તારા વિના જીવવાની હિંમત કરી શકતો નથી.
2.106.25
इदं निखिलमव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् ।
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥ २.१०६.२५ ॥
આ સંપૂર્ણ રાજ્ય, પૈતૃક અને નિષ્કંટક છે; હે ધર્મજ્ઞ, તારા ધર્મ પ્રમાણે બાંધવો સાથે નિશ્ચિંતપણે શાસન કર.
2.106.26
इहैव त्वा ऽभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतयः सह ।
ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ॥ २.१०६.२६ ॥
અહીં જ સર્વ પ્રજાજનો, વસિષ્ઠ સહિત ઋત્વિજો અને મંત્રજ્ઞો મંત્રવિધિ પ્રમાણે તારો અભિષેક કરો.
2.106.27
अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।
विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिरिव वासवः ॥ २.१०६.२७ ॥
અમારા દ્વારા અભિષિક્ત થઈને તું અયોધ્યાનું પાલન કરવા જા, જેમ મરુતો સાથે ઇન્દ્ર લોકોને ઝડપથી જીતે છે.
2.106.28
ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन् दुर्हृदः साधु निर्द्दहन् ।
सुहृदस्तर्पयन् कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ॥ २.१०६.२८ ॥
ત્રણ ઋણ ચૂકવતા, શત્રુઓને સારી રીતે બાળતા, મિત્રોને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી તૃપ્ત કરતા, અહીં તું જ મને આજ્ઞા આપ.
2.106.29
अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस्ते ऽभिषेचने ।
अद्य भीताः पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश ॥ २.१०६.२९ ॥
હે આર્ય, આજે તારા અભિષેકમાં તારા મિત્રો આનંદિત થાઓ; આજે તારા શત્રુઓ ભયભીત થઈને દસે દિશાઓમાં ભાગી જાઓ.
2.106.30
आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ ।
अद्य तत्रभवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥ २.१०६.३० ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, મારા અને માતાના પરનું કલંક આજે ધોઈ નાખ; આદરણીય પિતાને પાપથી બચાવ.
2.106.31
शिरसा त्वा ऽभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।
बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः ॥ २.१०६.३१ ॥
માથું નમાવીને હું તને વિનંતી કરું છું; મારા પર, સર્વ સ્વજનો પર અને સર્વ પ્રાણીઓ પર મહેશ્વરની જેમ કરુણા કર.
2.106.32
अथैतत् पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः ।
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्द्धमप्यहम् ॥ २.१०६.३२ ॥
તો પછી આને પાછળ મૂકીને તું અહીંથી વનમાં જ જા; હું પણ તારી સાથે જઈશ.
2.106.33
तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः ।
न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान् मतिं पितुस्तद्वचने व्यवस्थितः ॥ २.१०६.३३ ॥
આ રીતે ભરતે દુઃખી થઈને માથું નમાવીને વિનંતી કરી છતાં, સત્ત્વશાળી રામે જવાનો નિશ્ચય ન કર્યો; પિતાના એ વચનમાં તેઓ દૃઢ રહ્યા.
2.106.34
तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः ।
न यात्ययोध्यामिति दुःखितो ऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः ॥ २.१०६.३४ ॥
રાઘવની એ અદ્ભુત સ્થિરતા જોઈને લોકો એકસાથે હર્ષ અને દુઃખ પામ્યા; 'તેઓ અયોધ્યા જતા નથી' એમ વિચારી દુઃખી થયા, અને તેમની સ્થિર પ્રતિજ્ઞા જોઈને હર્ષિત થયા.
2.106.35
तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विंसज्ञाश्रुकलाश्च मातरः ।
तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥ २.१०६.३५ ॥
ત્યારે પુરોહિતો, નગરજનોના પ્રિય આગેવાનો અને આંસુ વહાવતી માતાઓ, એ રીતે બોલતા ભરતની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા; રામને પ્રણામ કરીને સાથે મળીને વિનંતી કરવા લાગ્યા.