वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.106
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.106.1
एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।
ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् ।
उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ॥ २.१०६.१ ॥
रामाने असे अर्थपूर्ण बोलून विराम घेतल्यावर, मंदाकिनीच्या तीरावर धार्मिक भरताने प्रजाप्रिय रामाला अद्भुत धर्मयुक्त शब्द सांगितले.
2.106.2
को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिन्दम ।
न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत् ॥ २.१०६.२ ॥
हे शत्रुदमना, जगात तुझ्यासारखा कोण आहे? दुःख तुला व्यथित करू शकत नाही आणि आनंदही तुला हर्षित करू शकत नाही.
2.106.3
सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् ॥ २.१०६.३ ॥
तू वृद्धांकडून सन्मानित आहेस; त्यांनाच तू आपल्या शंका विचारतोस.
2.106.4
यथा मृतस्तथा जीवन् यथा ऽसति तथा सति ।
यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात्परितप्येत केन सः ॥ २.१०६.४ ॥
मृत आणि जिवंत जसे सारखे, आणि असणे व नसणे सारखे, असे ज्याला ज्ञान प्राप्त झाले आहे, तो कोणासाठी शोक करील?
2.106.5
परावरज्ञो यश्च स्यात्तथा त्वं मनुजाधिप ।
स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति ॥ २.१०६.५ ॥
हे मनुजाधिपा, जो परावर जाणतो, तसाच तू आहेस; त्याने असे संकट प्राप्त झाल्यावरही खचून जाऊ नये.
2.106.6
अमरोपम सत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव ॥ २.१०६.६ ॥
हे राघवा, तू देवतांसारखा सत्त्वशील, महात्मा, सत्यप्रतिज्ञ, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी आणि बुद्धिमान आहेस.
2.106.7
न त्वामेवङ्गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् ।
अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति ॥ २.१०६.७ ॥
अशा गुणांनी युक्त, उत्पत्ती आणि लय जाणणाऱ्या तुला अत्यंत असह्य दुःख भोगावे लागणे योग्य नाही.
2.106.8
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् ।
क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम ॥ २.१०६.८ ॥
मी प्रवासात असताना माझ्यामुळे मातेने जे पाप केले, त्या क्षुद्र स्त्रीने जे अनिष्ट घडवले, त्याबद्दल तू माझ्यावर प्रसन्न हो.
2.106.9
धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।
हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥ २.१०६.९ ॥
धर्माच्या बंधनाने मी बद्ध आहे; म्हणून दंडास पात्र अशा या पापी मातेला मी येथे कठोर दंडाने मारत नाही.
2.106.10
कथं दशरथाज्जातः शुद्धाभिजनकर्मणः ।
जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्य्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥ २.१०६.१० ॥
शुद्ध कुल आणि सदाचार असलेल्या दशरथापासून जन्मलेला मी, धर्म जाणूनही अत्यंत अधर्माचे निंद्य कर्म कसे करू?
2.106.11
गुरुः क्रियावान् वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च ।
तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥ २.१०६.११ ॥
गुरू, कर्मनिष्ठ, वृद्ध आणि राजा, मृत झालेले पिता — ते दैवत आहेत; सभेत मी पित्याची निंदा करू नये.
2.106.12
को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् ।
स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षुः सन् कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित् ॥ २.१०६.१२ ॥
धर्म आणि अर्थ यांपासून रहित असे पापकर्म कोण करील? धर्मज्ञ असलेला कोण स्त्रीचे प्रिय करू इच्छून हे करील?
2.106.13
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः ।
राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुतिः कृता ॥ २.१०६.१३ ॥
अंतकाळी प्राणी मोहात पडतात अशी प्राचीन श्रुती आहे. राजाने असे केल्यामुळे जगात ती श्रुती प्रत्यक्ष सिद्ध झाली.
2.106.14
साध्वर्थमभिसन्धाय ऺक्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।
तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान् ॥ २.१०६.१४ ॥
चांगल्या हेतूने, क्रोधाने, मोहाने किंवा साहसाने वडिलांनी जे उल्लंघले ते आपण मागे घ्यावे.
2.106.15
पितुरपतनहेतुत्वात्तदेवापत्यत्वेन सम्मतम् ॥ २.१०६.१५ ॥
वडिलांच्या पतनाचे कारण असल्याने तेच अपत्य म्हणून मानले जाते.
2.106.16
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः ।
अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥ २.१०६.१६ ॥
आपणच त्याचे अपत्य व्हा; वडिलांच्या दुष्कृत्याचे भागीदार होऊ नका. धीर पुरुष निंदा करतात असे कर्म त्यांनी केले आहे.
2.106.17
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः ।
पौरजानपदान् सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान् ॥ २.१०६.१७ ॥
कैकेयी, मला, वडिलांना, मित्रांना, आमच्या बांधवांना आणि नगर-जनपदातील सर्वांना आपण रक्षण करावे; हे सर्व आपणच राखावे.
2.106.18
क्व चारण्यं क्व च क्षात्ऺत्र क्व जटाः क्व च पालनम् ।
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुमर्हति ॥ २.१०६.१८ ॥
कुठे अरण्य आणि कुठे क्षत्रियधर्म? कुठे जटा आणि कुठे राज्यपालन? असे परस्परविरोधी कर्म आपण करणे योग्य नाही.
2.106.19
एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्ऺित्रयस्याभिषेचनम् ।
येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम् ॥ २.१०६.१९ ॥
हाच क्षत्रियाचा पहिला धर्म आहे — अभिषेक, ज्याद्वारे, हे महाप्राज्ञा, प्रजेचे पालन शक्य होते.
2.106.20
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् ।
आयतिस्थं चरेद्धर्मं क्षत्ऺत्रबन्धुरनिश्चितम् ॥ २.१०६.२० ॥
प्रत्यक्ष सोडून, संशयात असलेला, लक्षणहीन, भविष्यात असलेला, अनिश्चित धर्म कोणता क्षत्रियबंधू आचरील?
2.106.21
अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि ।
धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशमाप्नुहि ॥ २.१०६.२१ ॥
जर तुला क्लेशातून उत्पन्न झालेला धर्म आचरायचा असेल, तर धर्माने चारही वर्णांचे पालन करत क्लेशच प्राप्त कर.
2.106.22
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम् ।
प्राहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि ॥ २.१०६.२२ ॥
चार आश्रमांमध्ये गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे असे धर्मज्ञ म्हणतात. हे धर्मज्ञा, तू तो कसा त्यागशील?
2.106.23
श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।
स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥ २.१०६.२३ ॥
शास्त्रज्ञानात, स्थानात आणि जन्मात मी तुझ्यापेक्षा लहान आहे. तू असताना मी पृथ्वीचे पालन कसे करू?
2.106.24
हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम् ।
भवता च विनाभूतो न वर्त्तयितुमुत्सहे ॥ २.१०६.२४ ॥
बुद्धी आणि गुणांत कमी, स्थानातही कमी असा मी, तुझ्याविना जगण्याचे धैर्य मला होत नाही.
2.106.25
इदं निखिलमव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् ।
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥ २.१०६.२५ ॥
हे संपूर्ण राज्य, पितृपरंपरेने आलेले आणि निष्कंटक आहे; हे धर्मज्ञा, आपल्या धर्मानुसार बांधवांसह निश्चिंतपणे शासन कर.
2.106.26
इहैव त्वा ऽभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतयः सह ।
ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ॥ २.१०६.२६ ॥
येथेच सर्व प्रजाजन, वसिष्ठांसह ऋत्विज आणि मंत्रज्ञ मंत्रविधीनुसार तुझा अभिषेक करोत.
2.106.27
अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।
विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिरिव वासवः ॥ २.१०६.२७ ॥
आमच्याकडून अभिषिक्त होऊन तू अयोध्येचे पालन करायला जा, जसा मरुतांसह इंद्र लोकांना वेगाने जिंकतो.
2.106.28
ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन् दुर्हृदः साधु निर्द्दहन् ।
सुहृदस्तर्पयन् कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम् ॥ २.१०६.२८ ॥
तीन ऋणे फेडत, शत्रूंना चांगले जाळत, मित्रांना इच्छित वस्तूंनी तृप्त करत, येथे तूच मला आज्ञा दे.
2.106.29
अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस्ते ऽभिषेचने ।
अद्य भीताः पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश ॥ २.१०६.२९ ॥
हे आर्या, आज तुझ्या अभिषेकात तुझे मित्र आनंदित होवोत; आज तुझे शत्रू भयभीत होऊन दहा दिशांना पळून जावोत.
2.106.30
आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ ।
अद्य तत्रभवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥ २.१०६.३० ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, माझ्यावरील व आईवरील अपवाद आज पुसून टाक; आदरणीय पित्याचे पापापासून रक्षण कर.
2.106.31
शिरसा त्वा ऽभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।
बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः ॥ २.१०६.३१ ॥
मस्तक नमवून मी तुला विनवतो; माझ्यावर, सर्व बांधवांवर आणि सर्व प्राण्यांवर महेश्वराप्रमाणे कृपा कर.
2.106.32
अथैतत् पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः ।
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्द्धमप्यहम् ॥ २.१०६.३२ ॥
मग हे मागे ठेवून तू येथून वनातच जा; मीही तुझ्यासोबत जाईन.
2.106.33
तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः ।
न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान् मतिं पितुस्तद्वचने व्यवस्थितः ॥ २.१०६.३३ ॥
अशा प्रकारे भरताने दुःखी होऊन मस्तक नमवून विनवले असतानाही, सत्त्ववान राम वनाला जाण्याचा निश्चय करीनात; पित्याच्या त्या आज्ञेवर ते दृढ राहिले.
2.106.34
तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः ।
न यात्ययोध्यामिति दुःखितो ऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः ॥ २.१०६.३४ ॥
राघवाची ती अद्भुत स्थिरता पाहून लोक एकाच वेळी हर्ष आणि दुःख पावले; 'ते अयोध्येला जात नाहीत' म्हणून दुःखी झाले, आणि त्यांची स्थिर प्रतिज्ञा पाहून हर्षित झाले.
2.106.35
तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विंसज्ञाश्रुकलाश्च मातरः ।
तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥ २.१०६.३५ ॥
तेव्हा पुरोहित, नगरवासीयांचे प्रिय प्रमुख आणि अश्रू ढाळणाऱ्या माता, असे बोलणाऱ्या भरताची प्रशंसा करू लागले; आणि रामाला प्रणाम करून एकत्र विनवू लागले.