વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.109.1
जाबालेस्तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यात्मनां वरः ।
उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ॥ २.१०९.१ ॥
જાબાલિનાં વચન સાંભળીને સત્યવાદીઓમાં શ્રેષ્ઠ રામે પરમ ભક્તિથી અને પોતાની અચળ બુદ્ધિથી કહ્યું.
2.109.2
भवान् मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् ।
अकार्य्यं कार्य्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मितम् ॥ २.१०९.२ ॥
મારા પ્રિય માટે તમે અહીં જે વચન કહ્યાં, તે ન કરવા યોગ્યને કરવા યોગ્ય જેવું અને અપથ્યને પથ્ય જેવું બતાવે છે.
2.109.3
निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः ।
मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥ २.१०९.३ ॥
મર્યાદા વિનાનો, પાપાચારથી યુક્ત અને ભ્રષ્ટ ચારિત્ર્ય દેખાડતો પુરુષ સજ્જનોમાં માન પામતો નથી.
2.109.4
कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् ।
चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वा ऽशुचिम् ॥ २.१०९.४ ॥
કુલીન હોય કે અકુલીન, વીર હોય કે અભિમાની, શુચિ હોય કે અશુચિ, તેનું ચારિત્ર્ય જ તેને પ્રગટ કરે છે.
2.109.5
अनार्यस्त्वार्यसङ्काशः शौचाद्धीनस्तथा शुचिः ।
लक्षण्यवदलक्षण्यो दुःशीलः शीलवानिव ॥ २.१०९.५ ॥
અનાર્ય આર્ય જેવો, શૌચહીન શુચિ જેવો, અલક્ષણ લક્ષણવાન જેવો, અને દુઃશીલ શીલવાન જેવો દેખાઈ શકે છે.
2.109.6
अधर्मं धर्मवेषेण यदीमं लोकसङ्करम् ।
अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम् ॥ २.१०९.६ ॥
ધર્મના વેશમાં આ લોકને ભ્રષ્ટ કરનારા અધર્મને હું અપનાવું અને શુભ તથા વિહિત ક્રિયાવિધિ છોડી દઉં, તો…
2.109.7
कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः ।
बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥ २.१०९.७ ॥
શું કરવું અને શું ન કરવું એ જાણનાર વિચારશીલ પુરુષ, જગતને દૂષિત કરનાર દુરાચારી એવા મને આ લોકમાં માન આપશે?
2.109.8
कस्य धास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् ।
अनया वर्त्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया ॥ २.१०९.८ ॥
હું કોના માટે આચરણ સ્થાપું, અથવા શેનાથી સ્વર્ગ પામું? હીન પ્રતિજ્ઞાવાળા આ આચરણથી જીવતો હું?
2.109.9
कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्त्तते ।
यद्वृत्ताः सन्ति राजानस्तद्वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ २.१०९.९ ॥
આ આખું જગત ઇચ્છા મુજબ આચરણ કરવા લાગ્યું છે. રાજાઓ જેવું આચરણ કરે છે, તેવું જ પ્રજા પણ કરે છે.
2.109.10
सत्यमेवानृशंसञ्च राजवृत्तं सनातनम् ।
तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ २.१०९.१० ॥
સત્ય અને દયા એ જ રાજાઓનું સનાતન આચરણ છે. તેથી સત્યસ્વરૂપ રાજ્ય છે; સત્યમાં જ લોક પ્રતિષ્ઠિત છે.
2.109.11
ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे ।
सत्यवादी हि लोके ऽस्मिन् परमं गच्छति क्षयम् ॥ २.१०९.११ ॥
ઋષિઓ અને દેવોએ સત્યને જ માન્ય ગણ્યું છે. આ લોકમાં સત્યવાદી પરમ ગતિ પામે છે.
2.109.12
उद्विजन्ते यथा सर्प्पान्नरादनृतवादिनः ।
धर्मः सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ॥ २.१०९.१२ ॥
સર્પને જોઈને જેમ લોકો ડરે છે, તેમ અસત્યવાદીઓથી લોકો દૂર ભાગે છે. આ લોકમાં ધર્મ અને સત્ય શ્રેષ્ઠ છે; સત્યને સ્વર્ગનું મૂળ કહેવાય છે.
2.109.13
सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्मा श्रिता सदा ।
सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम् ॥ २.१०९.१३ ॥
જગતમાં સત્ય જ ઈશ્વર છે; સત્યમાં પદ્મા (લક્ષ્મી) સદા વસે છે. બધું સત્યમાં મૂળ ધરાવે છે; સત્યથી વધુ ઉચ્ચ પદ નથી.
2.109.14
दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च ।
वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात् सत्यपरो भवेत् ॥ २.१०९.१४ ॥
દાન, યજ્ઞ, હોમ, તપ અને વેદ પણ સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; તેથી મનુષ્યે સત્યપરાયણ થવું જોઈએ.
2.109.15
एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् ।
मज्जत्येको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते ॥ २.१०९.१५ ॥
એક વ્યક્તિ જગતનું રક્ષણ કરે છે, એક વ્યક્તિ કુળનું રક્ષણ કરે છે; એક જ વ્યક્તિ નરકમાં ડૂબે છે, અને એક જ સ્વર્ગમાં મહિમાવાન થાય છે.
2.109.16
सो ऽहं पितुर्नियोगन्तु किमर्थं नानुपालये ।
सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयीकृतः ॥ २.१०९.१६ ॥
પિતાની આજ્ઞા હું કેમ ન પાળું? હું સત્યપ્રતિજ્ઞ છું; સત્યથી જ હું કરારથી બંધાયેલો છું.
2.109.17
नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोन्वितः ।
सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥ २.१०९.१७ ॥
લોભથી નહીં, મોહથી નહીં, અજ્ઞાનના અંધકારથી પણ નહીં — ગુરુ (પિતા)ની સત્યપ્રતિજ્ઞાનો રક્ષક હું સત્યનો સેતુ નહીં તોડું.
2.109.18
असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः ।
नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥ २.१०९.१८ ॥
વચન તોડનાર, ચંચળ અને અસ્થિર ચિત્તવાળા માણસ પાસેથી દેવો કે પિતૃઓ સ્વીકાર કરતા નથી — એવું અમે સાંભળ્યું છે.
2.109.19
प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम् ।
भारः सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते ॥ २.१०९.१९ ॥
હું પોતે મારા અંતરના આ ધર્મને સત્ય રૂપે જોઉં છું. સત્પુરુષોએ આચરેલો આ ભાર તેના માટે જ સ્વીકારાય છે.
2.109.20
क्षात्ऺत्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् ।
क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः ॥ २.१०९.२० ॥
હું ક્ષાત્રધર્મ ત્યજી દઈશ. તે અધર્મ હોવા છતાં ધર્મ સાથે જોડાયેલો છે; ક્ષુદ્ર, નિર્દય, લોભી અને પાપકર્મી લોકો તેનું સેવન કરે છે.
2.109.21
कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य च ।
अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् ॥ २.१०९.२१ ॥
શરીરથી પાપ કરે છે; મનથી વિચારીને પણ કરે છે; જીભથી અસત્ય બોલે છે. આ ત્રણ પ્રકારનું પાપકર્મ છે.
2.109.22
भूमिः कीर्त्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि ।
स्वर्गस्थं चानुपश्यन्ति सत्यमेव भजेत तत् ॥ २.१०९.२२ ॥
ભૂમિ, કીર્તિ, યશ અને લક્ષ્મી પુરુષને ઇચ્છે છે; સ્વર્ગમાં રહેલા પુરુષને પણ તેઓ જુએ છે. તેથી સત્યનું જ સેવન કરવું જોઈએ.
2.109.23
श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य्य माम् ।
आह युक्तिकरैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह ॥ २.१०९.२३ ॥
તમે મારો વિચાર કરીને યુક્તિયુક્ત વચનોથી કહ્યું—'અનાર્ય જ શ્રેષ્ઠ થશે'; તેથી આ શુભ કાર્ય કરો.
2.109.24
कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरौ ।
भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः ॥ २.१०९.२४ ॥
ગુરુ પિતાને આ વનવાસની પ્રતિજ્ઞા કરીને, ગુરુનું વચન છોડીને હું ભરતનું વચન કેવી રીતે પૂરું કરું?
2.109.25
स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ ।
प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा ॥ २.१०९.२५ ॥
ગુરુની સમક્ષ મેં સ્થિર પ્રતિજ્ઞા કરી હતી; ત્યારે તે દેવી કૈકેયી આનંદિત થઈ હતી.
2.109.26
वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः ।
मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पितऽन् देवांश्च तर्पयन् ॥ २.१०९.२६ ॥
આ રીતે વનવાસમાં વસતા, શુચિ અને સંયમિત આહાર લેતા, મૂળ, ફૂલ, ફળ અને પુણ્ય અર્પણોથી પિતૃઓ અને દેવોને તૃપ્ત કરતા.
2.109.27
सन्तुष्टपञ्चवर्गो ऽहं लोकयात्रां प्रवर्त्तये ।
अकुहः श्रद्दधानस्सन् कार्य्याकार्य्यविचक्षणः ॥ २.१०९.२७ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયોને સંતુષ્ટ રાખીને હું લોકયાત્રા ચલાવું છું; કપટ વિના, શ્રદ્ધાવાન, શું કરવું અને શું ન કરવું તે જાણનારો.
2.109.28
कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्त्तव्यं कर्म यच्छुभम् ।
अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः ॥ २.१०९.२८ ॥
આ કર્મભૂમિ મેળવીને જે શુભ કર્મ કરવાનું છે તે કરવું જોઈએ; અગ્નિ, વાયુ અને સોમ પણ કર્મફળના ભાગીદાર છે.
2.109.29
शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवङ्गतः ।
तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः ॥ २.१०९.२९ ॥
સો યજ્ઞો કરીને દેવરાજ સ્વર્ગે ગયા; ઉગ્ર તપ આચરીને મહર્ષિઓ પણ સ્વર્ગે ગયા.
2.109.30
अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजा निशम्य तन्नास्तिकवाक्यहेतुम् ।
अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य ॥ २.१०९.३० ॥
ફરીથી ઉગ્ર તેજવાળા તે રાજપુત્ર નાસ્તિકના વચનના કારણને સાંભળીને અસહનશીલ થઈને, તેના વચનોની નિંદા કરતાં તેને બોલ્યા.
2.109.31
सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादिताञ्च ।
द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥ २.१०९.३१ ॥
સત્ય, ધર્મ, પરાક્રમ, પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણા, પ્રિય વચન, દ્વિજ, દેવ અને અતિથિનું પૂજન — આને સજ્જનો સ્વર્ગનો માર્ગ કહે છે.
2.109.32
तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः ।
धर्मं चरन्तः सकलं यथावत् कांक्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः ॥ २.१०९.३२ ॥
તેના દ્વારા આ રીતે અર્થ યથાવત જાણીને, એક જ લક્ષ્ય પામેલા બ્રાહ્મણો, સંપૂર્ણ ધર્મનું યથાવત આચરણ કરતા, સાવધાનીથી લોકપ્રાપ્તિની કામના કરે છે.
2.109.33
निन्दाम्यहं कर्म पितुः कृतं तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम् ।
बुद्ध्यानयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ॥ २.१०९.३३ ॥
તમારા જેવા વિષમબુદ્ધિવાળાને મારા પિતાએ જે અપનાવ્યા તે કર્મની હું નિંદા કરું છું; આવી બુદ્ધિથી આચરણ કરતા, ધર્મમાર્ગથી ભ્રષ્ટ ઘોર નાસ્તિકને.
2.109.34
यथा हि चोरः स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि ।
तस्माद्धि यः शङ्क्यतमः प्रजानां न नास्तिकेनाभिमुखो बुधः स्यात् ॥ २.१०९.३४ ॥
ચોર જેવો હોય છે, તેવો જ તે બુદ્ધ પણ છે; અહીં તથાગતને પણ નાસ્તિક જાણ. તેથી પ્રજા માટે જે સૌથી વધુ શંકાસ્પદ છે, તે નાસ્તિકની સામે બુદ્ધિમાન ન ઊભો રહે.
2.109.35
त्वत्तो जनाः पूर्वतरे वराश्च शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः ।
जित्वा सदेमं च परञ्च लोकं तस्माद्द्विजाः स्वस्ति हुतं कृतं च ॥ २.१०९.३५ ॥
તમારા પહેલાંના શ્રેષ્ઠ લોકોએ અનેક શુભ કર્મો કર્યા; તેમણે આ લોક અને પરલોક બંને જીત્યા. તેથી, હે દ્વિજો, સ્વસ્તિવાચન, હોમ અને યજ્ઞ કરાયા છે.
2.109.36
धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः ।
अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ २.१०९.३६ ॥
ધર્મમાં રત, સત્પુરુષો સાથે સંકળાયેલા, તેજસ્વી, દાનગુણમાં પ્રધાન, અહિંસક અને નિર્મળ પ્રમુખ મુનિઓ લોકમાં પૂજ્ય બને છે.
2.109.37
उवाच तथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वचः सानुनयं च विप्रः ॥ २.१०९.३७ ॥
તે બ્રાહ્મણે ફરી આસ્તિક ભાવથી, તથ્યપૂર્ણ, સત્ય અને વિનયપૂર્ણ વચન કહ્યાં.
2.109.38
न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन।
समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः ॥ २.१०९.३८ ॥
હું નાસ્તિકોનાં વચનો કહેતો નથી; હું નાસ્તિક નથી, અને કંઈ નથી એવું પણ નથી. સમયનો વિચાર કરીને હું ફરી આસ્તિક બન્યો; સમય આવે તો ફરી નાસ્તિક પણ બની શકું.
2.109.39
स चापि कालो ऽयमुपागतः शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता ।
निवर्त्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं तु मयैतदीरितम् ॥ २.१०९.३९ ॥
તે સમય પણ ધીમે ધીમે આવી પહોંચ્યો છે, જેમ મેં નાસ્તિક વચનો કહ્યાં હતાં. હે રામ, તને પાછો વાળવાના કારણથી, તને પ્રસન્ન કરવા માટે જ મેં આ કહ્યું છે.