वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.109.1
जाबालेस्तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यात्मनां वरः ।
उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ॥ २.१०९.१ ॥
जाबालीचे बोल ऐकून सत्यवाद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राम परम भक्तीने आणि आपल्या अचल बुद्धीने म्हणाला.
2.109.2
भवान् मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् ।
अकार्य्यं कार्य्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मितम् ॥ २.१०९.२ ॥
माझ्या प्रियासाठी आपण येथे जे बोललात, ते न करण्याजोगे कर्म करण्याजोगे आणि अपथ्य पथ्यासारखे भासवणारे आहे.
2.109.3
निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः ।
मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥ २.१०९.३ ॥
मर्यादाहीन, पापाचारी आणि बिघडलेले चारित्र्य दाखवणारा पुरुष सज्जनांमध्ये मान मिळवत नाही.
2.109.4
कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् ।
चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वा ऽशुचिम् ॥ २.१०९.४ ॥
कुलीन असो वा अकुलीन, वीर असो वा अभिमानी, शुचि असो वा अशुचि, त्याचे चारित्र्यच त्याला प्रकट करते.
2.109.5
अनार्यस्त्वार्यसङ्काशः शौचाद्धीनस्तथा शुचिः ।
लक्षण्यवदलक्षण्यो दुःशीलः शीलवानिव ॥ २.१०९.५ ॥
अनार्य आर्यासारखा, शौचहीन शुचीसारखा, अलक्षण लक्षणवंतासारखा आणि दुःशील शीलवंतासारखा भासू शकतो.
2.109.6
अधर्मं धर्मवेषेण यदीमं लोकसङ्करम् ।
अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम् ॥ २.१०९.६ ॥
धर्माच्या वेषात या लोकांचा गोंधळ करणारा अधर्म मी स्वीकारला आणि शुभ तसेच विहित कर्मविधी सोडले, तर…
2.109.7
कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः ।
बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥ २.१०९.७ ॥
काय करावे आणि काय करू नये हे जाणणारा विचारशील पुरुष, जगाला दूषित करणाऱ्या दुराचारी अशा मला या जगात मान देईल का?
2.109.8
कस्य धास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् ।
अनया वर्त्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया ॥ २.१०९.८ ॥
मी कोणासाठी आचार प्रस्थापित करू, किंवा कशाने स्वर्ग मिळवू? हीन प्रतिज्ञेच्या या वर्तनाने मी जगत असताना?
2.109.9
कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्त्तते ।
यद्वृत्ताः सन्ति राजानस्तद्वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः ॥ २.१०९.९ ॥
हे संपूर्ण जग इच्छेनुसार वागू लागले आहे. राजे जसे वागतात, तसेच प्रजाही वागतात.
2.109.10
सत्यमेवानृशंसञ्च राजवृत्तं सनातनम् ।
तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ २.१०९.१० ॥
सत्य आणि दया हेच राजांचे सनातन आचरण आहे. म्हणून सत्यस्वरूप राज्य आहे; सत्यातच जग प्रतिष्ठित आहे.
2.109.11
ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे ।
सत्यवादी हि लोके ऽस्मिन् परमं गच्छति क्षयम् ॥ २.१०९.११ ॥
ऋषी आणि देवांनीही सत्यालाच मान्य केले आहे. या जगात सत्यवादी परम गती प्राप्त करतो.
2.109.12
उद्विजन्ते यथा सर्प्पान्नरादनृतवादिनः ।
धर्मः सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ॥ २.१०९.१२ ॥
साप पाहून जसे लोक भीतात, तसे असत्यवादी माणसांपासून लोक भीतात. या जगात धर्म आणि सत्य श्रेष्ठ आहेत; सत्य हे स्वर्गाचे मूळ आहे असे म्हटले जाते.
2.109.13
सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्मा श्रिता सदा ।
सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम् ॥ २.१०९.१३ ॥
जगात सत्यच ईश्वर आहे; सत्यातच पद्मा (लक्ष्मी) सदैव वास करते. सर्व काही सत्यावर आधारित आहे; सत्यापेक्षा श्रेष्ठ पद नाही.
2.109.14
दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च ।
वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात् सत्यपरो भवेत् ॥ २.१०९.१४ ॥
दान, यज्ञ, होम, तप आणि वेद हे सर्व सत्यात प्रतिष्ठित आहेत; म्हणून माणसाने सत्यपरायण असावे.
2.109.15
एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् ।
मज्जत्येको हि निरय एकः स्वर्गे महीयते ॥ २.१०९.१५ ॥
एक जण जगाचे रक्षण करतो, एक जण कुलाचे रक्षण करतो; एकच जण नरकात बुडतो, आणि एकच जण स्वर्गात गौरवला जातो.
2.109.16
सो ऽहं पितुर्नियोगन्तु किमर्थं नानुपालये ।
सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयीकृतः ॥ २.१०९.१६ ॥
पित्याची आज्ञा मी का पाळू नये? मी सत्यप्रतिज्ञ आहे; सत्यानेच मी करारात बांधला गेलो आहे.
2.109.17
नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोन्वितः ।
सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥ २.१०९.१७ ॥
लोभाने नाही, मोहाने नाही, अज्ञानाच्या अंधारानेही नाही — गुरू (पिता)च्या सत्यप्रतिज्ञेचा रक्षक असलेला मी सत्याचा सेतू तोडणार नाही.
2.109.18
असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः ।
नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥ २.१०९.१८ ॥
वचन मोडणारा, चंचल आणि अस्थिर चित्ताचा माणूस यांच्याकडून देव किंवा पितर स्वीकार करत नाहीत असे आम्ही ऐकले आहे.
2.109.19
प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम् ।
भारः सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते ॥ २.१०९.१९ ॥
मी स्वतः माझ्या अंतरातील या धर्माला सत्य म्हणून पाहतो. सत्पुरुषांनी आचरलेला हा भार त्यासाठीच स्वीकारला जातो.
2.109.20
क्षात्ऺत्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् ।
क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः ॥ २.१०९.२० ॥
मी क्षात्रधर्म सोडून देईन. तो अधर्म असूनही धर्माशी जोडलेला आहे; क्षुद्र, निष्ठुर, लोभी आणि पापकर्मी लोक त्याचे पालन करतात.
2.109.21
कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य च ।
अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् ॥ २.१०९.२१ ॥
शरीराने पाप करतो; मनाने निश्चय करूनही करतो; जिभेने असत्यही बोलतो. हे तीन प्रकारचे पापकर्म आहे.
2.109.22
भूमिः कीर्त्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि ।
स्वर्गस्थं चानुपश्यन्ति सत्यमेव भजेत तत् ॥ २.१०९.२२ ॥
भूमी, कीर्ती, यश आणि लक्ष्मी पुरुषाची इच्छा करतात; स्वर्गात राहणाऱ्यालाही त्या पाहतात. म्हणून सत्याचेच सेवन करावे.
2.109.23
श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य्य माम् ।
आह युक्तिकरैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह ॥ २.१०९.२३ ॥
तुम्ही माझा विचार करून युक्तियुक्त शब्दांनी म्हणालात— 'अनार्यच श्रेष्ठ ठरेल'; म्हणून हेच कल्याणकारी कार्य करा.
2.109.24
कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरौ ।
भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः ॥ २.१०९.२४ ॥
गुरु पित्याला या वनवासाची प्रतिज्ञा करून मी गुरूचे वचन सोडून भरताचे वचन कसे पूर्ण करू?
2.109.25
स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ ।
प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा ॥ २.१०९.२५ ॥
गुरूंच्या सान्निध्यात मी स्थिर प्रतिज्ञा केली; तेव्हा ती देवी कैकेयी आनंदित झाली.
2.109.26
वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः ।
मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पितऽन् देवांश्च तर्पयन् ॥ २.१०९.२६ ॥
अशा प्रकारे वनवासात राहताना, शुचिर्भूत व नियमित आहार घेत, मुळे, फुले, फळे व पुण्य अर्पणांनी पितर आणि देवांना तृप्त करत.
2.109.27
सन्तुष्टपञ्चवर्गो ऽहं लोकयात्रां प्रवर्त्तये ।
अकुहः श्रद्दधानस्सन् कार्य्याकार्य्यविचक्षणः ॥ २.१०९.२७ ॥
पाचही इंद्रियांना संतुष्ट ठेवून मी लोकयात्रा चालवतो; कपटरहित, श्रद्धावान व काय करावे आणि काय करू नये हे जाणणारा.
2.109.28
कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्त्तव्यं कर्म यच्छुभम् ।
अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः ॥ २.१०९.२८ ॥
या कर्मभूमीत प्राप्ती होऊन जे शुभ कर्म करायचे आहे; अग्नी, वायू आणि सोमही कर्मफलाचे भागीदार आहेत.
2.109.29
शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवङ्गतः ।
तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः ॥ २.१०९.२९ ॥
शंभर यज्ञ करून देवराज स्वर्गाला गेला; उग्र तपे आचरून महर्षीही स्वर्गाला गेले.
2.109.30
अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजा निशम्य तन्नास्तिकवाक्यहेतुम् ।
अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य ॥ २.१०९.३० ॥
उग्र तेजाचा तो राजपुत्र नास्तिकाच्या वचनांचे कारण ऐकून असहनशील होऊन, त्याच्या वचनांची निंदा करत त्याला म्हणाला.
2.109.31
सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादिताञ्च ।
द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥ २.१०९.३१ ॥
सत्य, धर्म, पराक्रम, प्राण्यांवरील दया, प्रिय बोलणे, द्विज, देव व अतिथी यांचे पूजन — हाच स्वर्गाचा मार्ग असे सज्जन म्हणतात.
2.109.32
तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः ।
धर्मं चरन्तः सकलं यथावत् कांक्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः ॥ २.१०९.३२ ॥
त्याच्याद्वारे अशा प्रकारे अर्थ यथावत जाणून, एकच ध्येय गाठलेले ब्राह्मण, सर्व धर्माचे यथावत आचरण करीत, सावधपणे लोकप्राप्तीची इच्छा करतात.
2.109.33
निन्दाम्यहं कर्म पितुः कृतं तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम् ।
बुद्ध्यानयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ॥ २.१०९.३३ ॥
तुमच्यासारख्या विषमबुद्धीला माझ्या वडिलांनी जे स्वीकारले, त्या कृत्याचा मी निषेध करतो; अशा बुद्धीने वागणाऱ्या, धर्ममार्गापासून दूर गेलेल्या घोर नास्तिकाला.
2.109.34
यथा हि चोरः स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि ।
तस्माद्धि यः शङ्क्यतमः प्रजानां न नास्तिकेनाभिमुखो बुधः स्यात् ॥ २.१०९.३४ ॥
चोर जसा असतो, तसाच तो बुद्धही; येथे तथागतालाही नास्तिक समज. म्हणून प्रजेसाठी जो सर्वाधिक संशयास्पद आहे, त्या नास्तिकासमोर ज्ञानी माणसाने उभे राहू नये.
2.109.35
त्वत्तो जनाः पूर्वतरे वराश्च शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः ।
जित्वा सदेमं च परञ्च लोकं तस्माद्द्विजाः स्वस्ति हुतं कृतं च ॥ २.१०९.३५ ॥
तुमच्या आधीचे श्रेष्ठ लोक अनेक शुभ कर्मे करते; त्यांनी हा लोक आणि परलोक दोन्ही जिंकले. म्हणून, हे द्विजांनो, स्वस्तिवाचन, होम आणि यज्ञ केले गेले आहेत.
2.109.36
धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः ।
अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ २.१०९.३६ ॥
धर्मात रत, सत्पुरुषांसह असलेले, तेजस्वी, दानगुणात प्रधान, अहिंसक आणि निर्मळ असे प्रमुख मुनी जगात पूज्य ठरतात.
2.109.37
उवाच तथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वचः सानुनयं च विप्रः ॥ २.१०९.३७ ॥
तो ब्राह्मण पुन्हा आस्तिक भावाने, यथार्थ, सत्य आणि अनुनयपूर्ण शब्द बोलला.
2.109.38
न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन।
समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः ॥ २.१०९.३८ ॥
मी नास्तिकांची वचने सांगत नाही; मी नास्तिकही नाही, आणि काही नाही असेही म्हणत नाही. काळाचा विचार करून मी पुन्हा आस्तिक झालो; काळ आला तर पुन्हा नास्तिकही होईन.
2.109.39
स चापि कालो ऽयमुपागतः शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता ।
निवर्त्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं तु मयैतदीरितम् ॥ २.१०९.३९ ॥
तो काळही हळूहळू आला आहे, जसे मी नास्तिक वचने उच्चारली होती. हे रामा, तुला परत फिरवण्याच्या कारणासाठी, तुला प्रसन्न करण्यासाठीच मी हे सांगितले.