वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.114
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.114.1
स्त्रिग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभुः ।
अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ॥ २.११४.१ ॥
मृदू आणि गंभीर घोष करणाऱ्या रथातून आलेले महायशस्वी प्रभू भरत यांनी त्वरेने अयोध्येत प्रवेश केला.
2.114.2
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् ।
तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ॥ २.११४.२ ॥
मांजरे आणि घुबडे फिरणारी, माणसे व हत्ती लपलेली, अंधाराने ग्रासलेली, काळी, प्रकाशहीन रात्रीसारखी.
2.114.3
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् ।
ग्रहेणाभ्युत्थिते नैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ॥ २.११४.३ ॥
राहूचा शत्रू चंद्राची प्रिय पत्नी, श्रीने तेजाने झळकणारी; ग्रह उठल्यावर पीडित झालेल्या रोहिणीसारखी.
2.114.4
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां धर्मोत्तप्तविहङ्गमाम् ।
लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ॥ २.११४.४ ॥
किंचित कोमट आणि खळबळलेले पाणी असलेली, उष्णतेने पक्षी होरपळलेली, मासे व मगरी लपलेली, कृश अशा डोंगरी नदीसारखी.
2.114.5
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्नेः समुत्थिताम् ।
हविरभ्युक्षितां पश्चात् शिखां विप्रलयं गताम् ॥ २.११४.५ ॥
धूररहित, सोनेरी आभेची यज्ञाग्नीची ज्वाला उठून नंतर हविर्द्रव्याने सिंचित होऊन विझलेली.
2.114.6
विध्वस्तकवचां रुग्णजवाजिरथध्वजाम् ।
हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे ॥ २.११४.६ ॥
कवचे फुटलेली, घोडे, रथ व ध्वज मोडलेले, वीर मारलेले, संकटात सापडलेली, महायुद्धातील सेनेसारखी.
2.114.7
सफेना सस्वना भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् ।
प्रशान्तमारुतोद्घातां जलोर्मिमिव निस्वनाम् ॥ २.११४.७ ॥
फेसाळ व गर्जणारी, समुद्रातून उसळलेली, वारा शांत झाल्यावर उठणाऱ्या पाण्याच्या लाटेसारखी (सीता).
2.114.8
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः ।
सुत्याकाले विनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव ॥ २.११४.८ ॥
यज्ञसाधनांनी व सुंदर याजकांनी सोडून दिलेली, सोमसवनाची वेळ संपल्यावर स्तब्ध झालेल्या वेदीसारखी (सीता).
2.114.9
गोष्ठमध्ये स्थितामार्त्तामचरन्तीं तृणं नवम् ।
गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्तिमिवोत्सुकाम् ॥ २.११४.९ ॥
गोठ्याच्या मध्यभागी उभी राहिलेली, दुःखी, नवीन गवत न चरणारी, वळूने सोडलेल्या गायींच्या कळपासारखी आतुर (सीता).
2.114.10
प्रभाकराद्यैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः ।
वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव ॥ २.११४.१० ॥
तेजस्वी, अत्यंत चकचकीत अशा उत्तम जातीच्या मण्यांपासून वेगळ्या झालेल्या नवीन मोत्यांच्या माळेसारखी (सीता).
2.114.11
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् ।
संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ॥ २.११४.११ ॥
पुण्य क्षीण झाल्यामुळे अचानक स्थानावरून ढळून भूमीवर आलेली, तेज व विस्तार आटलेली, आकाशातून ढळलेल्या ताऱ्यासारखी (सीता).
2.114.12
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम् ।
द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव ॥ २.११४.१२ ॥
वसंत ऋतूच्या अखेरीस फुलांनी गुंफलेली, उन्मत्त भुंग्यांच्या गुंजारवाने भरलेली, वेगाने पसरलेल्या वणव्याने होरपळलेली, कोमेजलेल्या वनलतेसारखी (सीता).
2.114.13
सम्मूढनिगमां स्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम् ।
प्रच्छन्नशऺशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम् ॥ २.११४.१३ ॥
ढगांनी झाकलेल्या आकाशासारखी, चंद्र-तारे लपलेली, व्यापारी संघ गोंधळलेले, बाजार व दुकाने बंद अशी ती नगरी स्तब्ध होती.
2.114.14
क्षीणपानोत्तमैर्भिन्नैः शरावैरभिसंवृताम् ।
हतशौण्डामिवाकाशे पानभूमिमसंस्कृताम् ॥ २.११४.१४ ॥
आकाशात एखाद्या मद्यालयासारखी—उत्तम पेये संपलेली, फुटकी पात्रे पसरलेली, मद्यपी पडलेले, दुर्लक्षित.
2.114.15
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैः समावृताम् ।
उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव ॥ २.११४.१५ ॥
एखाद्या पाणपोईसारखी—जमीन फुटलेली व खोलगट, फुटक्या भांड्यांनी झाकलेली, पाणी संपलेली, मोडून पडलेली.
2.114.16
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् ।
भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात् ॥ २.११४.१६ ॥
धनुष्याच्या दोरीसारखी—विशाल व ताणलेली, वीरांची प्रत्यंचा चढवलेली, बाणांनी तुटलेली, शस्त्रापासून जमिनीवर पडलेली.
2.114.17
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् ।
निक्षिप्तभाण्डामुत्सृष्टां किशोरीमिव दुर्बलाम् ॥ २.११४.१७ ॥
एखाद्या तरुणीसारखी—अचानक युद्धकुशल घोडेस्वाराने ओढून नेलेली, अलंकार उतरवलेली, सोडून दिलेली व दुर्बल.
2.114.18
शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम् ।
प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम् ॥ २.११४.१८ ॥
एखाद्या बारवेसारखी—पाणी आटलेली, मोठे मासे व अनेक कासवांनी वेढलेली, तुटलेल्या काठांनी विस्तीर्ण, कमळे चोरलेली.
2.114.19
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम् ।
सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम् ॥ २.११४.१९ ॥
आनंदरहित पुरुषाप्रमाणे, सुगंधी लेप निषिद्ध झालेली, शोकाने तप्त, अलंकारहीन कृश देहयष्टी.
2.114.20
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम् ।
प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ॥ २.११४.२० ॥
पावसाळ्यात ढगांच्या मंडळात खोल शिरलेल्या सूर्याची प्रभा निळ्या मेघांनी झाकल्याप्रमाणे.
2.114.21
भरतस्तु रथस्थः सन् श्रीमान् दशरथात्मजः ।
वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ २.११४.२१ ॥
पण रथात बसलेल्या श्रीमान दशरथपुत्र भरताने उत्तम रथ हाकणाऱ्या सारथ्याला हे शब्द म्हटले.
2.114.22
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्च्छितो न निशम्यते ।
यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः ॥ २.११४.२२ ॥
आज पूर्वीप्रमाणे अयोध्येत गीत-वाद्यांचा गंभीर ध्वनी का ऐकू येत नाही?
2.114.23
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्च्छितः ।
धूपितागरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः ॥ २.११४.२३ ॥
वारुणीचा मादक गंध, माळांचा सुगंध आणि धुपात जळलेल्या अगरूचा गंध आता चहूकडे मंदपणे वाहत नाही.
2.114.24
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः ।
प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः ।
नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ॥ २.११४.२४ ॥
श्रेष्ठ वाहनांचा घोष, घोड्यांची मधुर खिंकाळी, मदोन्मत्त हत्तींची गर्जना आणि मोठ्या रथांचा आवाज आता या नगरीत ऐकू येत नाही, राम वनवासाला पाठवला गेल्यानंतर.
2.114.25
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः ।
गते हि रामे तरुणाः सन्तप्ता नोपभुञ्जते ॥ २.११४.२५ ॥
चंदन आणि अगरूचा सुगंध आणि मौल्यवान नवीन माळा—राम गेल्यामुळे दुःखी तरुण आता त्यांचा उपभोग घेत नाहीत.
2.114.26
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः ।
नोत्सवाः सम्प्रवर्त्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे ॥ २.११४.२६ ॥
रंगीबेरंगी माळा घातलेले लोक नगराबाहेर सहलीला जात नाहीत; रामाच्या शोकाने पीडित या नगरात उत्सव होत नाहीत.
2.114.27
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्यद्युतिर्गता ।
नहि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा ॥ २.११४.२७ ॥
माझ्या भावासोबत या नगराची शोभाही निश्चितच निघून गेली आहे; ही अयोध्या पावसात भिजलेल्या शुभ्र रात्रीसारखी चमकत नाही.
2.114.28
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवागतः ।
जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः ॥ २.११४.२८ ॥
माझा भाऊ महोत्सवाप्रमाणे कधी परत येईल? उन्हाळ्यातील मेघाप्रमाणे तो अयोध्येत आनंद निर्माण करील.
2.114.29
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः ।
सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः ॥ २.११४.२९ ॥
सुंदर वेष धारण करून ताठ चालीने फिरणारे तरुण व इतर लोक असूनही अयोध्येचे राजमार्ग शोभत नाहीत.
2.114.30
एवं बहुविधं जल्पन् विवेश वसतिं पितुः ।
तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव ॥ २.११४.३० ॥
असा अनेक प्रकारे विलाप करीत ते वडिलांच्या निवासस्थानात प्रवेशले; नरेंद्राशिवाय ते निवासस्थान सिंहाविना गुहेसारखे होते.
2.114.31
तदा तदन्तःपुरमुज्झितप्रभं सुरैरिवोत्सृष्टमभास्करं दिनम् ।
निरीक्ष्य सर्वन्तु विविक्तमात्मवान् मुमोच बाष्पं भरतः सुदुःखितः ॥ २.११४.३१ ॥
तेव्हा प्रभा हरपलेले ते अंतःपुर, देवांनी सूर्याशिवाय सोडलेल्या दिवसासारखे निर्जन पाहून, आत्मसंयमी भरत अत्यंत दुःखी होऊन अश्रू ढाळू लागला.