Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 2.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.12.1
ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।
चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च ॥ २.१२.१ ॥
Entonces el gran rey, al oír las duras palabras de Kaikeyī, se hundió en la angustia y por un momento quedó atormentado.
2.12.2
किं नु मेऽयं दिवास्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।
अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः ॥ २.१२.२ ॥
¿Es este mi sueño de día, o una ilusión de mi mente, o una calamidad que me ha sobrevenido, o alguna perturbación del corazón?
2.12.3
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां कैकेयीवाक्यतापितः ॥ २.१२.३ ॥
Entonces, atormentado por las palabras de Kaikeyī, recobró el sentido.
2.12.4
व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।
असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन् ॥ २.१२.४ ॥
Afligido y desconcertado, como un ciervo que ve a una tigresa, se sentó sobre el suelo desnudo, suspirando hondo.
2.12.5
मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।
अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ॥ २.१२.५ ॥
Como una gran serpiente venenosa atada por conjuros, enroscada y atrapada, el señor de los hombres, lleno de indignación, dijo: '¡Ay, qué vergüenza!'
2.12.6
मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः।
चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः ॥ २.१२.६ ॥
El rey, con el sentido herido por el dolor, volvió a caer en el desmayo; y tras largo rato, recobrando el sentido, quedó profundamente afligido.
2.12.7
कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा।
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ॥ २.१२.७ ॥
Airado, como si la abrasara con su fulgor, el rey habló a Kaikeyī: ¡Oh cruel, de conducta perversa, destructora de esta familia!
2.12.8
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा।
सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः ॥ २.१२.८ ॥
¿Qué mal te ha hecho Rāma, oh pecadora, o qué pecado he cometido yo? Rāghava siempre te muestra un trato como de madre.
2.12.9
तस्यैवं त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता।
त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता ॥ २.१२.९ ॥
¿Por qué causa te has dispuesto aquí a tal daño contra él? Yo mismo, para mi propia ruina, te traje y te establecí en mi propia casa.
2.12.10
अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा।
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् ॥ २.१२.१० ॥
Oh princesa, como quien por ignorancia toca una serpiente de veneno agudo, mientras todo el mundo viviente canta las virtudes de Rāma...
2.12.11
अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।
कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम् ॥ २.१२.११ ॥
¿Por qué ofensa abandonaría yo a mi amado hijo? ¿O a Kausalyā y Sumitrā, o incluso la prosperidad misma abandonaría?
2.12.12
जीवितं चात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् ॥ २.१२.१२ ॥
Podría abandonar mi propia vida, pero no a Rāma, devoto de su padre; ver a mi hijo mayor es mi suprema alegría.
2.12.13
अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम्।
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना ॥ २.१२.१३ ॥
Sin ver a Rāma, mi conciencia se pierde. ¿Puede el mundo sostenerse sin el sol, o los cultivos sin agua?
2.12.14
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ॥ २.१२.१४ ॥
Sin Rāma, mi vida no permanecerá en este cuerpo. ¡Basta! Abandona este propósito perverso.
2.12.15
अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।
किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम् ॥ २.१२.१५ ॥
Toco tus pies con mi cabeza; sé benévola conmigo. Pecadora, ¿por qué has concebido algo tan cruel?
2.12.16
अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।
अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति ॥ २.१२.१६ ॥
Ahora deseas saber de mí si soy querido o odioso para Bharata. Que sea como dijiste antes acerca de Rāghava.
2.12.17
स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे।
तत् त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत् ॥ २.१२.१७ ॥
Él es mi hijo mayor, el glorioso, el primogénito en el dharma; así es para mí. Oh, tú que hablas con dulzura, lo habrás dicho por servicio.
2.12.18
तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्।
आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता ॥ २.१२.१८ ॥
Al oír eso, atormentada por el dolor, me atormentas en gran medida. En la casa vacía te has vuelto poseída, sometida al control de otro.
2.12.19
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्।
अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः ॥ २.१२.१९ ॥
Oh reina, una gran calamidad ha caído sobre el linaje de Ikṣvāku, en el que tu mente, en una familia dotada de rectitud, se ha pervertido.
2.12.20
नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।
अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते ॥ २.१२.२० ॥
Oh de ojos grandes, nunca antes me has hecho nada impropio ni desagradable; por eso no confío en ti.
2.12.21
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।
बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम ॥ २.१२.२१ ॥
¿No es acaso Rāghava (Rāma) igual al magnánimo Bharata? Oh niña, muchas veces me has dicho tales palabras.
2.12.22
तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः।
कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २.१२.२२ ॥
Oh reina, oh temerosa, ¿cómo apruebas que aquel de alma justa y famoso habite en el bosque durante nueve y cinco años?
2.12.23
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः।
कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे ॥ २.१२.२३ ॥
¿Cómo apruebas que él, extremadamente delicado y de ánimo entregado al dharma, habite en un bosque terriblemente aterrador?
2.12.24
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।
तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम् ॥ २.१२.२४ ॥
Oh de hermosos ojos, ¿por qué apruebas el destierro de Rāma, deleite de todos, que te sirve?
2.12.25
रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा।
विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये ॥ २.१२.२५ ॥
Rāma siempre te sirve más que Bharata. Por eso no percibo en Bharata ninguna distinción particular hacia ti.
2.12.26
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।
कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात् ॥ २.१२.२६ ॥
En servicio, reverencia, confiabilidad y obediencia en palabra y acción, ¿quién sino Rāma, el mejor de los hombres, haría más?
2.12.27
बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते ॥ २.१२.२७ ॥
Entre muchos miles de mujeres y numerosos dependientes, no surge calumnia ni acusación alguna contra Rāghava, Rāma.
2.12.28
सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा।
गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः ॥ २.१२.२८ ॥
Consolando a todos los seres con un corazón puro, Rāma, tigre entre los hombres, gana a los habitantes del reino con palabras amables.
2.12.29
सत्येन लोकाञ् जयति द्विजान् दानेन राघवः।
गुरूञ् छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान् ॥ २.१२.२९ ॥
Con la verdad Rāghava conquista los mundos, con la generosidad a los dvijas, con el servicio a los mayores, y en la batalla con el arco a sus enemigos.
2.12.30
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।
विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥ २.१२.३० ॥
Verdad, generosidad, austeridad, renuncia, amistad, pureza, rectitud, saber y servicio a los maestros: todo esto es firme en Rāghava.
2.12.31
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।
पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि ॥ २.१२.३१ ॥
Oh reina, semejante a los dioses, ¿cómo puedes desear el mal para Rāma, dotado de rectitud y cuyo esplendor iguala al de un gran sabio?
2.12.32
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।
स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम् ॥ २.१२.३२ ॥
No recuerdo que él, que habla agradablemente al mundo, haya pronunciado jamás una palabra desagradable. ¿Cómo, pues, por tu causa, hablaré de Rāma, agradable o desagradable?
2.12.33
क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता।
अप्यहिंसा च भूतानां तमृते कागतिर्मम ॥ २.१२.३३ ॥
En quien están la paciencia, la austeridad, la renuncia, la verdad, la rectitud, la gratitud y la no violencia hacia los seres: sin él, ¿qué refugio tengo?
2.12.34
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।
दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि ॥ २.१२.३४ ॥
Oh Kaikeyī, debes mostrar compasión hacia mí, un anciano cercano a su fin, asceta, que suplica lastimeramente.
2.12.35
पृथिव्यां सागरान्तायां यत् किंचिदधिगम्यते।
तत् सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश ॥ २.१२.३५ ॥
Todo lo que pueda obtenerse en esta tierra limitada por el océano, todo eso te lo daré. No te dejes llevar por la ira.
2.12.36
अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।
शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत् ॥ २.१२.३६ ॥
Oh Kaikeyī, junto las manos y hasta toco tus pies. Sé refugio para Rāma, para que la injusticia no me toque aquí.
2.12.37
घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम् ॥ २.१२.३७ ॥
Al gran rey, tambaleándose y abrumado por el dolor, (Kaikeyī habló).
2.12.38
पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।
प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः ॥ २.१२.३८ ॥
A Daśaratha, que una y otra vez le suplicaba que lo llevara pronto al otro lado del océano de dolor, entonces la feroz Kaikeyī respondió con palabras aún más crueles.
2.12.39
यदि दत्त्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे।
धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि ॥ २.१२.३९ ॥
Oh rey, si concedes los dos dones y luego te arrepientes de ellos, ¿cómo, oh héroe, reclamarás tu rectitud en la tierra?
2.12.40
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयः सह।
कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि ॥ २.१२.४० ॥
Oh conocedor del dharma, cuando muchos sabios reales se reúnan contigo y hablen de esto, ¿qué les responderás allí?
2.12.41
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।
तस्याः कृता मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि ॥ २.१२.४१ ॥
Dirás: 'Actué con falsedad hacia Kaikeyī, por cuyo favor vivo y que me protegió.'
2.12.42
किल्बिषं त्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।
यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे ॥ २.१२.४२ ॥
Oh señor de los hombres, habiendo concedido un don apenas hoy, ahora hablas de otro modo otra vez; así cometerás una falta entre los reyes.
2.12.43
शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।
अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २.१२.४३ ॥
Śaibya, en el caso del halcón y la paloma, dio su propia carne al ave; Alarka, habiendo entregado sus dos ojos, alcanzó el estado supremo.
2.12.44
सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।
समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ २.१२.४४ ॥
El océano, habiendo hecho su pacto, no traspasa su orilla; recordando tu conducta pasada, no hagas falso el compromiso.
2.12.45
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।
सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते ॥ २.१२.४५ ॥
Tú, habiendo abandonado el dharma, deseas consagrar a Rāma en el reino y gozar siempre con Kausalyā, oh de mente perversa.
2.12.46
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम्।
यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २.१२.४६ ॥
Sea adharma o dharma, verdad o mentira: no hay quebrantamiento de la promesa que me hiciste.
2.12.47
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।
पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते ॥ २.१२.४७ ॥
Si Rāma es consagrado, hoy mismo, ante ti, beberé mucho veneno y moriré mientras tú miras.
2.12.48
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।
अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम ॥ २.१२.४८ ॥
Si yo pudiera ver siquiera una vez a la madre de Rāma recibiendo el saludo con las manos juntas, entonces la muerte sería mejor para mí.
2.12.49
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।
यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् ॥ २.१२.४९ ॥
Oh señor de los hombres, juro por Bharata y por mí misma que no me daré por satisfecha con nada que no sea el destierro de Rāma.
2.12.50
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।
विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा ॥ २.१२.५० ॥
Habiendo dicho esto, Kaikeyī calló, y no respondió al rey mientras él se lamentaba.
2.12.51
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वाक्यं परमशोभनम्।
रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च ॥ २.१२.५१ ॥
El rey, habiendo oído las palabras de Kaikeyī—de apariencia sumamente agradable: la morada de Rāma en el bosque y la soberanía de Bharata—
2.12.52
नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम् ॥ २.१२.५२ ॥
Con los sentidos turbados, el rey no habló a Kaikeyī por un momento; miró sin pestañear a la reina amada, que pronunciaba palabras desagradables.
2.12.53
तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।
दुःखशोकमयीं श्रुत्वा राजा न सुखितोऽभवत् ॥ २.१२.५३ ॥
Al oír aquellas palabras como un rayo, hirientes al corazón y llenas de dolor y pena, el rey no fue feliz.
2.12.54
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।
ध्यात्वा रामेति निःश्वस्य च्छिन्नस्तरुरिवापतत् ॥ २.१२.५४ ॥
Reflexionando sobre la terrible resolución de la reina y el juramento que había hecho, suspiró diciendo '¡Rāma!' y cayó como un árbol talado.
2.12.55
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः।
हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः ॥ २.१२.५५ ॥
Como quien ha perdido la mente, como un loco, como un afligido fuera de sí, y como una serpiente despojada de su esplendor, se volvió el señor de la tierra.
2.12.56
दीनयाऽऽतुरया वाचा इति होवाच कैकयीम्।
अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदेशिता ॥ २.१२.५६ ॥
Con voz miserable y afligida dijo a Kaikeyī: ¿quién te ha enseñado esta calamidad que parece un beneficio?
2.12.57
भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।
शीलव्यसनमेतत् ते नाभिजानाम्यहं पुरा ॥ २.१२.५७ ॥
Hablando como si tu mente estuviera poseída por un demonio, ¿no te avergüenzas ante mí? Este vicio de tu carácter yo no lo conocía antes.
2.12.58
बालायास्तत् त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम् ॥ २.१२.५८ ॥
Como a una niña, veo ahora que estás trastornada. ¿De dónde te ha nacido el miedo para pedir semejante don?
2.12.59
राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च ॥ २.१२.५९ ॥
Eliges sentar a Bharata en el reino y enviar a Rāghava al bosque. Renuncia a esta intención y a esta falsedad.
2.12.60
यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।
नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि ॥ २.१२.६० ॥
Si debe hacerse lo querido por el esposo, por el mundo y por Bharata, entonces, ¡oh cruel, de mal propósito, vil autora de malas obras!
2.12.61
किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।
न कथंचिदृते रामाद् भरतो राज्यमावसेत् ॥ २.१२.६१ ॥
¿Ves algún dolor falso en mí o en Rāma? Bharata de ningún modo habitará el reino sin Rāma.
2.12.62
रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते ॥ २.१२.६२ ॥
Lo considero más fuerte en el dharma incluso que Rāma. Cuando se diga: «Ve al bosque», ¿cómo veré a Rāma yendo al bosque?
2.12.63
मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।
तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम् ॥ २.१२.६३ ॥
Como la luna eclipsada, su rostro se volvió pálido. La buena resolución que yo había tomado junto con mis amigos, [ella la ha olvidado].
2.12.64
कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।
किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः ॥ २.१२.६४ ॥
¿Cómo veré [a Rāma regresar] como un ejército derrotado por enemigos y puesto en fuga? ¿Qué me dirán los reyes reunidos de todas las direcciones?
2.12.65
बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः ॥ २.१२.६५ ॥
¡Ay! Este niño de la estirpe de Ikṣvāku hizo gobernar el reino durante mucho tiempo, cuando muchos ancianos, virtuosos y muy versados [están presentes]...
2.12.66
परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा।
कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया ॥ २.१२.६६ ॥
Preguntarán a Rāma de la estirpe de Kakutstha; entonces, ¿qué diré yo aquí? Kaikeyī, atormentada, hizo que su hijo [Rāma] fuera desterrado por mi mano.
2.12.67
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति।
किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते ॥ २.१२.६७ ॥
Si digo esta verdad, se volverá falsedad. Cuando Rāghava se haya ido al bosque, ¿qué me dirá Kausalyā?
2.12.68
किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च ॥ २.१२.६८ ॥
Tras haber hecho una acción tan ingrata, ¿qué le responderé? Cada vez que Kausalyā, como sierva y como amiga,
2.12.69
भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।
सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा ॥ २.१२.६९ ॥
Me atiende como esposa, como hermana y como madre, siempre deseosa de mi placer, madre de un hijo amado, de palabras dulces.
2.12.70
न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि ॥ २.१२.७० ॥
Por tu causa no honré a aquella diosa, digna de honor. Ahora me atormenta la buena acción que hice contigo.
2.12.71
अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च ॥ २.१२.७१ ॥
Como un enfermo come un alimento sazonado con condimentos nocivos, así la injuria hecha a Rāma y su partida al bosque (me atormentan).
2.12.72
सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम् ॥ २.१२.७२ ॥
Sumitrā, al verme, se asustará; ¿cómo confiará en mí? ¡Y la desdichada Vaidehī oirá ambas cosas ingratas!
2.12.73
मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।
वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति ॥ २.१२.७३ ॥
Cuando yo haya encontrado la muerte y Rāma se haya refugiado en el bosque, ¡ay!, Vaidehī, afligida, consumirá mi vida.
2.12.74
हीना हिमवतः पार्श्वे किंनरेणेव किंनरी।
नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने ॥ २.१२.७४ ॥
Como una kiṃnarī separada de su kiṃnara en la ladera del Himālaya, yo, sin ver a Rāma partir al exilio en el gran bosque, no podré vivir.
2.12.75
चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.७५ ॥
Espero que la Maithilī, que llora, también viva largo tiempo. Ciertamente, viuda, harás que gobierne el reino junto con su hijo.
2.12.76
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।
रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः ॥ २.१२.७६ ॥
Te consideraba absolutamente virtuosa, pero no lo eres; pareces una mujer virtuosa, como un hombre que ha bebido vino mezclado con veneno.
2.12.77
अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।
गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ॥ २.१२.७७ ॥
¡Ay!, me consuelas con palabras falsas de consuelo, como el cazador codicioso que, rodeando al ciervo con el sonido de una canción, lo mata.
2.12.78
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।
विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा ॥ २.१२.७८ ॥
«Es innoble, una vendedora de su hijo», así me vituperarán ciertamente los nobles por las calles, como se vitupera al brahmán bebedor de vino.
2.12.79
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।
दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम् ॥ २.१२.७९ ॥
¡Ay, qué dolor, ay, qué sufrimiento, que deba soportar tales palabras tuyas! Tal aflicción ha caído sobre mí, como si fuera el fruto de alguna mala acción cometida en el pasado.
2.12.80
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।
अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा ॥ २.१२.८० ॥
¡Oh malvada, durante mucho tiempo te protegí, y por ignorancia te dejé acercarte, como una cuerda que ata.
2.12.81
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।
बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ॥ २.१२.८१ ॥
Mientras me regocijaba contigo, no te reconocí como la muerte; como un niño que en secreto toca con la mano una serpiente negra, así te toqué.
2.12.82
तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।
मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना ॥ २.१२.८२ ॥
Este mundo sin duda merece vituperarme, pues por mi causa aquel hijo magnánimo ha quedado sin padre a manos del de alma perversa.
2.12.83
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।
स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति ॥ २.१२.८३ ॥
¡Ay! El rey Daśaratha, dominado por el deseo, es muy necio; por causa de una mujer enviará a su amado hijo al bosque.
2.12.84
वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।
भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते ॥ २.१२.८४ ॥
Debilitado por los Vedas, por la disciplina del estudiante y por sus maestros, en el tiempo del disfrute padecerá de nuevo una gran aflicción.
2.12.85
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।
स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २.१२.८५ ॥
Mi hijo no es capaz de responderme con una segunda palabra; si se le dice «ve al bosque», solo dirá: «Sí».
2.12.86
यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः।
प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ॥ २.१२.८६ ॥
Si Rāghava, instado a «ve al bosque», lo hiciera, eso me sería desagradable; pero mi querido hijo no lo hará.
2.12.87
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।
मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम् ॥ २.१२.८७ ॥
Cuando Rāghava haya ido al bosque, todo el mundo me reprochará; entonces la muerte, insoportable, me llevará a la morada de Yama.
2.12.88
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।
इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे ॥ २.१२.८८ ॥
Cuando yo esté muerto y Rāma, el mejor de los hombres, haya ido al bosque, y queden mis seres queridos, ¿qué pecado cargarás?
2.12.89
कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।
दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति ॥ २.१२.८९ ॥
Si Kausalyā nos abandona a mí, a Rāma y a los dos hijos, esa reina, incapaz de soportar sus dolores, me seguirá.
2.12.90
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह।
प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव ॥ २.१२.९० ॥
Habiendo arrojado a Kausalyā, a Sumitrā y a mí, junto con tres hijos, al infierno, sé tú feliz, oh Kaikeyī.
2.12.91
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।
इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि ॥ २.१२.९१ ॥
Abandonado por Rāma y por mí, aquel linaje de Ikṣvāku, siempre honrado por sus virtudes, inquebrantable, ahora agitado, tú lo gobernarás.
2.12.92
प्रियं चेद् भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं भवेत्।
मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यं गतायुषः ॥ २.१२.९२ ॥
Si el destierro de Rāma le agrada a Bharata, que Bharata no realice mis ritos fúnebres cuando mi vida haya terminado.
2.12.93
मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।
सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.९३ ॥
Cuando yo esté muerta y Rāma, el mejor de los hombres, haya partido al bosque, entonces tú, viuda, con tu hijo, harás que ahora se gobierne el reino.
2.12.94
त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि।
अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।
सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ॥ २.१२.९४ ॥
Princesa, por el destino habitas en mi casa. En el mundo mi infamia será incomparable y mi deshonra segura, y seré despreciada por todos los seres, como una malhechora.
2.12.95
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।
पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ॥ २.१२.९५ ॥
¿Cómo andará a pie por el gran bosque Rāma, el poderoso, que tantas veces viajó en carros, elefantes y caballos? Mi querido hijo vagará allí.
2.12.96
यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।
अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम् ॥ २.१२.९६ ॥
A cuya hora de comer los cocineros con pendientes, cada uno deseoso de ser el primero, preparaban con alegría la bebida y la comida,
2.12.97
स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।
भक्षयन् वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति ॥ २.१२.९७ ॥
¿Cómo sobrevivirá mi hijo comiendo los alimentos silvestres del bosque, astringentes, amargos y picantes?
2.12.98
महार्हवस्त्रसम्बद्धो भूत्वा चिरसुखोचितः।
काषायपरिधानस्तु कथं रामो भविष्यति ॥ २.१२.९८ ॥
Rāma, acostumbrado durante largo tiempo a la comodidad y vestido con ropas costosas, ¿cómo será cuando vista hábitos de color azafrán?
2.12.99
कस्येदं दारुणं वाक्यमेवंविधमपीरितम्।
रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम् ॥ २.१२.९९ ॥
¿Quién pronunció esta cruel palabra: que Rāma vaya al bosque y que Bharata sea coronado?
2.12.100
धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरायणाः।
न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम् ॥ २.१२.१०० ॥
¡Maldición sobre las mujeres, astutas y dedicadas a su propio interés! No hablo de todas las mujeres, sino solo de la madre de Bharata.
2.12.101
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे
ममानुतापाय निवेशितासि।
किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं
हितानुकारिण्यथवापि रामे ॥ २.१२.१०१ ॥
¡Oh cruel, que te deleitas en la desgracia! Has sido puesta aquí solo para causarme dolor. ¿Ves algo desagradable en Rāma por mi causa, o en Rāma, que siempre hace lo beneficioso?
2.12.102
परित्यजेयुः पितरोऽपि पुत्रान्
भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।
कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत् स्याद्
दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम् ॥ २.१२.१०२ ॥
Al ver a Rāma sumido en la desgracia, los padres abandonarían a sus hijos y las esposas, aun afectuosas, abandonarían a sus maridos; el mundo entero se enfurecería.
2.12.103
अहं पुनर्देवकुमाररूप-
मलंकृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।
नन्दामि पश्यन्निव दर्शनेन
भवामि दृष्ट्वैव पुनर्युवेव ॥ २.१२.१०३ ॥
Al ver a aquel hijo acercarse, adornado con la figura de un joven divino, me alegro; con solo verlo me vuelvo joven otra vez.
2.12.104
विना हि सूर्येण भवेत् प्रवृत्ति-
रवर्षता वज्रधरेण वापि।
रामं तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य
जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे ॥ २.१२.१०४ ॥
Sin el sol, o si Indra no hiciera llover, cesaría la actividad del mundo; pero al ver a Rāma partir de aquí, mi mente me dice que nadie sobreviviría.
2.12.105
विनाशकामामहिताममित्रा-
मावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।
चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी
महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात् ॥ २.१२.१०५ ॥
A ti, que deseas mi destrucción, dañina y hostil, te mantuve en mi casa como si fueras mi propia muerte; ¡ay!, tú, a quien sostuve largo tiempo en mi regazo, eres una serpiente de gran veneno, y por ello, por ofuscación, he sido herido de muerte.
2.12.106
मया च रामेण सलक्ष्मणेन
प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।
पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान्
ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी ॥ २.१२.१०६ ॥
Bharata, privado de gobernante, separado por mí, Rāma y Lakṣmaṇa, estará contigo; tras destruir la ciudad, el reino y los parientes, tú, que te deleitas en el poder, estarás con mis enemigos.
2.12.107
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि
प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।
न नाम ते तेन मुखात् पतन्त्यधो
विशीर्यमाणा दशनाः सहस्रधा ॥ २.१२.१०७ ॥
¡Oh tú, de naturaleza cruel, portadora de desgracia! Las palabras que hoy osadamente pronuncias aquí, y aun así tus dientes no caen de tu boca destrozados en mil pedazos.
2.12.108
न किंचिदाहाहितमप्रियं वचो
न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।
कथं तु रामे ह्यभिरामवादिनि
ब्रवीषि दोषान् गुणनित्यसम्मते ॥ २.१२.१०८ ॥
Rāma nunca ha dicho una palabra dañina o desagradable; no sabe pronunciar palabras duras. ¿Por qué, pues, cuentas faltas en Rāma, que habla siempre con dulzura y es siempre honrado por sus virtudes?
2.12.109
प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा
सहस्रशो वा स्फुटितां महीं व्रज।
न ते करिष्यामि वचः सुदारुणं
ममाहितं केकयराजपांसने ॥ २.१२.१०९ ॥
Sea que languidezcas, ardas, perezcas o te hiendas en mil pedazos y te vayas a la tierra: no cumpliré tu cruelísima petición, oh polvo de la estirpe del rey de Kekaya; es dañina para mí.
2.12.110
क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां
प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।
न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां
दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम् ॥ २.१२.११० ॥
Eres como una navaja: siempre hablas palabras falsamente agradables, de mente malvada, destructora de tu propia familia. No puedo soportar vivir contigo; no eres grata, y deseas quemar mi corazón junto con sus ataduras.
2.12.111
न जीवितं मेऽस्ति कुतः पुनः सुखं
विनात्मजेनात्मवतां कुतो रतिः।
ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि
स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे ॥ २.१२.१११ ॥
Ya no tengo vida; ¿de dónde entonces la dicha? Sin mi hijo, ¿cómo podrían hallar deleite incluso los hombres dueños de sí? Reina, no debes hacer esto que me daña. Toco tus pies: sé benévola conmigo.
2.12.112
स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्
स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।
पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिता-
वुभावसम्प्राप्य यथाऽऽतुरस्तथा ॥ २.१२.११२ ॥
Aquel rey, lamentándose como quien no tiene protector, cogido en el corazón por un apego excesivo a una mujer, cayó con ambos brazos extendidos hacia los pies de la reina, pero como un hombre angustiado no pudo alcanzarlos.