ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ · ସର୍ଗ 2.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.12.1
ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।
चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च ॥ २.१२.१ ॥
ଏତେବେଳେ ମହାରାଜ କୈକେୟୀଙ୍କ କଠୋର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କ୍ଷଣକାଳ ପାଇଁ ସନ୍ତପ୍ତ ହେଲେ।
2.12.2
किं नु मेऽयं दिवास्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।
अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः ॥ २.१२.२ ॥
ଏହା କଣ ମୋର ଦିବାସ୍ୱପ୍ନ? ନା ମୋ ଚିତ୍ତର ମୋହ? ନା ମୋ ଉପରେ ଆସିଥିବା ବିପଦ? ନା ମନର କୌଣସି ଉପଦ୍ରବ?
2.12.3
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां कैकेयीवाक्यतापितः ॥ २.१२.३ ॥
ତା'ପରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ବାକ୍ୟରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ସେ ଚେତନା ଫେରି ପାଇଲେ।
2.12.4
व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।
असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन् ॥ २.१२.४ ॥
ବାଘୁଣୀକୁ ଦେଖି ହରିଣ ପରି ବ୍ୟଥିତ ଓ ବିକଳ ହୋଇ ସେ ଖୋଲା ମାଟିରେ ବସି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ।
2.12.5
मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।
अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ॥ २.१२.५ ॥
ମନ୍ତ୍ରରେ ବନ୍ଧା ମହାବିଷ ସାପ ପରି କୁଣ୍ଡଳୀରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ସେହି ନରାଧିପ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, 'ଅହୋ, ଧିକ୍!'
2.12.6
मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः।
चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः ॥ २.१२.६ ॥
ଶୋକରେ ଚେତନା ଆହତ ହୋଇ ରାଜା ପୁଣି ମୋହରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ବହୁ ସମୟ ପରେ ଚେତନା ଫେରି ପାଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
2.12.7
कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा।
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ॥ २.१२.७ ॥
କ୍ରୋଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜା, ନିଜ ତେଜରେ ଯେମିତି ଦହନ କରୁଥିବା ପରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୟା, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣୀ, ଏ କୁଳର ବିନାଶିନୀ!
2.12.8
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा।
सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः ॥ २.१२.८ ॥
ହେ ପାପିନୀ, ରାମ ତୁମ ପ୍ରତି କ'ଣ କରିଛନ୍ତି? ଅଥବା ମୁଁ ହିଁ କ'ଣ ପାପ କରିଛି? ରାଘବ ସର୍ବଦା ତୁମ ପ୍ରତି ମାତୃତୁଲ୍ୟ ଆଚରଣ କରନ୍ତି।
2.12.9
तस्यैवं त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता।
त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता ॥ २.१२.९ ॥
ତା ପ୍ରତି ଏଭଳି ଅନର୍ଥ ପାଇଁ କେଉଁ କାରଣରୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟତ ହେଲ? ମୁଁ ନିଜ ବିନାଶ ପାଇଁ ତୁମକୁ ନିଜ ଗୃହରେ ଆଣି ବସାଇଥିଲି।
2.12.10
अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा।
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् ॥ २.१२.१० ॥
ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ଅଜ୍ଞାନତାରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷର ସାପକୁ ଛୁଇଁବା ପରି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜୀବଲୋକ ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି...
2.12.11
अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।
कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम् ॥ २.१२.११ ॥
କେଉଁ ଅପରାଧକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? ଅଥବା କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାକୁ, କିମ୍ବା ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବି କି?
2.12.12
जीवितं चात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् ॥ २.१२.१२ ॥
ମୋ ନିଜ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ପିତୃଭକ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ ହିଁ ମୋର ପରମ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ।
2.12.13
अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम्।
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना ॥ २.१२.१३ ॥
ରାମଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଲେ ମୋର ଚେତନା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଜଗତ ଓ ଜଳ ବିନା ଶସ୍ୟ କʼଣ ରହିପାରିବ?
2.12.14
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ॥ २.१२.१४ ॥
ରାମଙ୍କ ବିନା ମୋ ଜୀବନ ଦେହରେ ରହିବ ନାହିଁ। ବସ୍, ଏହି ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ୟାଗ କର।
2.12.15
अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।
किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम् ॥ २.१२.१५ ॥
ତୁମ ଚରଣକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଛୁଇଁ ମୁଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି; ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ। ହେ ପାପିଷ୍ଠା, ଏଭଳି ଘୋର ଚିନ୍ତା କାହିଁକି କଲ?
2.12.16
अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।
अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति ॥ २.१२.१६ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରିୟ ନା ଅପ୍ରିୟ ତାହା ତୁ ମୋତେ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ପୂର୍ବରୁ ରାଘବଙ୍କ ବିଷୟରେ ତୁ ଯାହା କହିଥିଲୁ ତାହା ହେଉ।
2.12.17
स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे।
तत् त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत् ॥ २.१२.१७ ॥
ସେ ମୋ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଧର୍ମରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ; ମୋ ପାଇଁ ସେ ସେହିପରି। ହେ ପ୍ରିୟଭାଷିଣୀ, ସେବା ପାଇଁ ହିଁ ତୁ ତାହା କହିଥିବୁ।
2.12.18
तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्।
आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता ॥ २.१२.१८ ॥
ତାହା ଶୁଣି, ଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ତୁ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛୁ। ଶୂନ୍ୟ ଘରେ ତୁ ପରବଶ ହୋଇ ଆବିଷ୍ଟା ଭଳି ହୋଇଯାଇଛୁ।
2.12.19
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्।
अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः ॥ २.१२.१९ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଏହା ଏକ ମହା ଅନର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି; ନୀତିସମ୍ପନ୍ନ କୁଳରେ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ବିକୃତ ହୋଇଛି।
2.12.20
नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।
अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते ॥ २.१२.२० ॥
ହେ ବିଶାଳାକ୍ଷୀ, ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ମୋ ପ୍ରତି କେବେ ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରି ନାହଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ନାହିଁ।
2.12.21
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।
बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम ॥ २.१२.२१ ॥
ହେ ବାଳିକା, ରାଘବ (ରାମ) ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ସମାନ ନୁହଁନ୍ତି କି? ତୁମେ ମୋତେ ବହୁଥର ଏହି କଥା କହିଥିଲ।
2.12.22
तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः।
कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २.१२.२२ ॥
ହେ ଦେବୀ, ହେ ଭୀରୁ, ସେହି ଧର୍ମାତ୍ମା ଯଶସ୍ୱୀଙ୍କର ବନରେ ନଅ ଓ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବାସ ତୁମେ କିପରି ଅନୁମୋଦନ କର?
2.12.23
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः।
कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे ॥ २.१२.२३ ॥
ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାର ଓ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ଚିତ୍ତ ସେହି ରାମଙ୍କର ଅତି ଭୟଙ୍କର ବନରେ ବାସ ତୁମେ କିପରି ଅନୁମୋଦନ କର?
2.12.24
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।
तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम् ॥ २.१२.२४ ॥
ହେ ଶୁଭନେତ୍ରା, ତୁମ ସେବା କରୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ କି କାରଣରୁ ବନବାସ ଦେବାକୁ ତୁମେ ଅନୁମୋଦନ କର?
2.12.25
रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा।
विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये ॥ २.१२.२५ ॥
ରାମ ଭରତଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ସର୍ବଦା ଆପଣଙ୍କର ଅଧିକ ସେବା କରନ୍ତି। ଏଣୁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭରତଙ୍କଠାରେ କୌଣସି ବିଶେଷତା ମୁଁ ଦେଖୁ ନାହିଁ।
2.12.26
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।
कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात् ॥ २.१२.२६ ॥
ସେବା, ସମ୍ମାନ, ବିଶ୍ୱସନୀୟତା, ବାକ୍ୟ ଓ କର୍ମରେ ଆଜ୍ଞାପାଳନ — ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ରାମଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଏ ଏଥିରୁ ଅଧିକ କରିବେ?
2.12.27
बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते ॥ २.१२.२७ ॥
ହଜାର ହଜାର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନେକ ଆଶ୍ରିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଘବ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିନ୍ଦା ବା ଅପବାଦ ଉପୁଜେ ନାହିଁ।
2.12.28
सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा।
गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः ॥ २.१२.२८ ॥
ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିବା ରାମ, ପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟବାସୀଙ୍କୁ ନିଜର କରି ନିଅନ୍ତି।
2.12.29
सत्येन लोकाञ् जयति द्विजान् दानेन राघवः।
गुरूञ् छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान् ॥ २.१२.२९ ॥
ରାଘବ ସତ୍ୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ, ଦାନରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ, ସେବାରେ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜିତନ୍ତି।
2.12.30
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।
विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥ २.१२.३० ॥
ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପ, ତ୍ୟାଗ, ମିତ୍ରତା, ଶୁଚିତା, ସରଳତା, ବିଦ୍ୟା ଓ ଗୁରୁସେବା — ଏ ସବୁ ରାଘବଙ୍କଠାରେ ସ୍ଥିର।
2.12.31
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।
पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि ॥ २.१२.३१ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଦେବତୁଲ୍ୟା, ସରଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେହି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ କିପରି ପାପ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ? ତାଙ୍କର ତେଜ ମହର୍ଷିଙ୍କ ତେଜ ସମାନ।
2.12.32
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।
स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम् ॥ २.१२.३२ ॥
ଜଗତରେ ପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିବା ସେ କେବେ ଅପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟ କହିଥିବାର ମୋତେ ମନେ ନାହିଁ। ତେବେ ତୁମ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରିୟ ବା ଅପ୍ରିୟ ମୁଁ କିପରି କହିବି?
2.12.33
क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता।
अप्यहिंसा च भूतानां तमृते कागतिर्मम ॥ २.१२.३३ ॥
କ୍ଷମା, ତପ, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଯାହାଠାରେ ଅଛି, ତାଙ୍କ ବିନା ମୋର କି ଗତି?
2.12.34
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।
दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि ॥ २.१२.३४ ॥
ହେ କୈକେୟୀ, ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ, ତପସ୍ବୀ ଓ ଦୀନଭାବେ ବିଳାପକାରୀ ମୋ ପ୍ରତି ତୁମେ କରୁଣା କରିବା ଉଚିତ।
2.12.35
पृथिव्यां सागरान्तायां यत् किंचिदधिगम्यते।
तत् सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश ॥ २.१२.३५ ॥
ସମୁଦ୍ରବେଷ୍ଟିତ ଏ ପୃଥିବୀରେ ଯାହା କିଛି ମିଳିପାରେ, ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବି। ତୁମେ କ୍ରୋଧର ବଶୀଭୂତ ହୁଅ ନାହିଁ।
2.12.36
अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।
शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत् ॥ २.१२.३६ ॥
ହେ କୈକେୟୀ, ମୁଁ ହାତ ଯୋଡ଼ୁଛି, ତୁମ ପାଦ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି। ରାମଙ୍କ ଶରଣ ହୁଅ; ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରୁ।
2.12.37
घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम् ॥ २.१२.३७ ॥
ଶୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ଓ ବିଚଳିତ ମହାରାଜଙ୍କୁ (କୈକେୟୀ କହିଲେ)।
2.12.38
पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।
प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः ॥ २.१२.३८ ॥
ଶୋକସାଗର ପାର ହେବାକୁ ବାରମ୍ବାର ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା (ଦଶରଥଙ୍କୁ) ସେତେବେଳେ କ୍ରୂରା କୈକେୟୀ ଅଧିକ କଠୋର ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
2.12.39
यदि दत्त्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे।
धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि ॥ २.१२.३९ ॥
ହେ ରାଜା, ଦୁଇ ବର ଦେଇ ପୁଣି ଯଦି ଅନୁତାପ କର, ତେବେ ହେ ବୀର, ପୃଥିବୀରେ ତୁମର ଧାର୍ମିକତା କିପରି କହିବ?
2.12.40
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयः सह।
कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि ॥ २.१२.४० ॥
ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଯେତେବେଳେ ତୁମ ସହିତ ବହୁ ରାଜର୍ଷି ଏକତ୍ର ହେବେ ଓ ଏହା କହିବେ, ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ତୁମେ କ'ଣ ଉତ୍ତର ଦେବ?
2.12.41
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।
तस्याः कृता मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि ॥ २.१२.४१ ॥
ଯାହାର କୃପାରେ ମୁଁ ଜୀବିତ ଓ ଯିଏ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଛି, ସେହି କୈକେୟୀ ସହିତ ମୁଁ ମିଥ୍ୟାଚରଣ କଲି ବୋଲି ତୁମେ କହିବ।
2.12.42
किल्बिषं त्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।
यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे ॥ २.१२.४२ ॥
ହେ ନରାଧିପ, ଆଜି ହିଁ ଗୋଟିଏ ବର ଦେଇ ପୁଣି ଅନ୍ୟ କଥା କହୁଛ; ଏହିପରି ତୁମେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାପ କରିବ।
2.12.43
शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।
अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २.१२.४३ ॥
ଶୈବ୍ୟ ଶ୍ୟେନ-କପୋତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପକ୍ଷୀକୁ ନିଜର ମାଂସ ଦେଲେ; ଅଲର୍କ ନିଜର ଦୁଇ ଆଖି ଦେଇ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଇଲେ।
2.12.44
सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।
समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ २.१२.४४ ॥
ସାଗର ସୀମା ସ୍ଥିର କରି ନିଜ କୂଳ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ; ପୂର୍ବ ଆଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି ଚୁକ୍ତିକୁ ମିଥ୍ୟା କର ନାହିଁ।
2.12.45
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।
सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते ॥ २.१२.४५ ॥
ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରି, କୌଶଲ୍ୟା ସହିତ ସର୍ବଦା ରମଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ହେ ଦୁର୍ମତି।
2.12.46
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम्।
यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २.१२.४६ ॥
ତାହା ଅଧର୍ମ ହେଉ କି ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ହେଉ କି ମିଥ୍ୟା, ତୁମେ ମୋତେ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲ ତାହାର ଉଲ୍ଲଂଘନ ନାହିଁ।
2.12.47
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।
पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते ॥ २.१२.४७ ॥
ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେଲେ ମୁଁ ଆଜି ହିଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ବହୁ ବିଷ ପିଇ, ତୁମେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ମରିଯିବି।
2.12.48
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।
अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम ॥ २.१२.४८ ॥
ରାମଙ୍କ ମାତା ଅଞ୍ଜଳି ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବାର ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଥର ମଧ୍ୟ ଦେଖେ, ତେବେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟ।
2.12.49
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।
यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् ॥ २.१२.४९ ॥
ହେ ମନୁଜାଧିପ, ଭରତ ଓ ନିଜ ନାମରେ ଶପଥ କରୁଛି; ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବି ନାହିଁ।
2.12.50
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।
विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा ॥ २.१२.५० ॥
ଏତିକି କହି କୈକେୟୀ ନୀରବ ହେଲେ; ବିଳାପ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ସେ କୌଣସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
2.12.51
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वाक्यं परमशोभनम्।
रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च ॥ २.१२.५१ ॥
କୈକେୟୀଙ୍କ ସେହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା—ବାହାରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଲାଗୁଥିବା ସେ କଥା: ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ।
2.12.52
नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम् ॥ २.१२.५२ ॥
ବ୍ୟାକୁଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ରାଜା କ୍ଷଣେ କୈକେୟୀ ସହ କଥା କହିଲେ ନାହିଁ; ଅପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିବା ନିଜ ପ୍ରିୟା ରାଣୀଙ୍କୁ ସେ ନିମିଷହୀନ ଚାହିଁ ରହିଲେ।
2.12.53
तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।
दुःखशोकमयीं श्रुत्वा राजा न सुखितोऽभवत् ॥ २.१२.५३ ॥
ବଜ୍ର ସମାନ, ହୃଦୟ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ, ଦୁଃଖ-ଶୋକରେ ଭରା ସେହି ବାଣୀ ଶୁଣି ରାଜା ସୁଖୀ ହେଲେ ନାହିଁ।
2.12.54
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।
ध्यात्वा रामेति निःश्वस्य च्छिन्नस्तरुरिवापतत् ॥ २.१२.५४ ॥
ରାଣୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ସଂକଳ୍ପ ଓ କରାଯାଇଥିବା ଶପଥ ଚିନ୍ତା କରି, 'ରାମ' କହି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କଟା ଗଛ ପରି ରାଜା ପଡ଼ିଗଲେ।
2.12.55
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः।
हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः ॥ २.१२.५५ ॥
ମନ ହଜିଯାଇଥିବା ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି, ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାର ପୀଡ଼ିତ ପରି, ତେଜ ହରାଇଥିବା ସର୍ପ ପରି ସେ ଜଗତୀପତି ହେଲେ।
2.12.56
दीनयाऽऽतुरया वाचा इति होवाच कैकयीम्।
अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदेशिता ॥ २.१२.५६ ॥
ଦୀନ ଓ ପୀଡ଼ିତ ସ୍ୱରରେ ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: ଲାଭ ପରି ଦିଶୁଥିବା ଏହି ଅନର୍ଥ ତୁମକୁ କିଏ ଶିଖାଇଲା?
2.12.57
भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।
शीलव्यसनमेतत् ते नाभिजानाम्यहं पुरा ॥ २.१२.५७ ॥
ଭୂତଗ୍ରସ୍ତ ଚିତ୍ତ ପରି କହୁଥିବା ତୁମେ ମୋ ଆଗରେ ଲଜ୍ଜା ପାଉନାହଁ କି? ତୁମର ଏ ଶୀଳଦୋଷ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣି ନ ଥିଲି।
2.12.58
बालायास्तत् त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम् ॥ २.१२.५८ ॥
ବାଳିକା ପରି ତୁମର ଏବେ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ମୁଁ ଦେଖୁଛି। ଏପରି ବର ମାଗିବାକୁ ତୁମକୁ କେଉଁଠାରୁ ଭୟ ଜନ୍ମିଲା?
2.12.59
राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च ॥ २.१२.५९ ॥
ରାଜ୍ୟରେ ଭରତଙ୍କୁ ବସାଇବାକୁ ଏବଂ ରାଘବଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇବାକୁ ତୁମେ ବରଣ କରୁଛ। ଏ ଭାବ ଓ ଏ ମିଥ୍ୟାରୁ ତୁମେ ବିରତ ହୁଅ।
2.12.60
यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।
नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि ॥ २.१२.६० ॥
ସ୍ୱାମୀ, ଲୋକ ଓ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ ଯଦି କରିବାକୁ ହୁଏ, ତେବେ ହେ ନିଷ୍ଠୁରା, ପାପସଂକଳ୍ପା, କ୍ଷୁଦ୍ରା, ଦୁଷ୍କର୍ମକାରିଣୀ!
2.12.61
किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।
न कथंचिदृते रामाद् भरतो राज्यमावसेत् ॥ २.१२.६१ ॥
ତୁମେ ମୋ ଭିତରେ ଓ ରାମଙ୍କଠାରେ କୌଣସି ମିଥ୍ୟା ଦୁଃଖ ଦେଖୁଛ କି? ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଭରତ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ରାଜ୍ୟରେ ବାସ କରିବେ ନାହିଁ।
2.12.62
रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते ॥ २.१२.६२ ॥
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବଳବାନ ମନେ କରେ। ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଗଲେ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ଯାଉଥିବା କିପରି ଦେଖିବି?
2.12.63
मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।
तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम् ॥ २.१२.६३ ॥
ଗ୍ରହଣଗ୍ରସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ତାଙ୍କ ମୁଖ ମଳିନ ହୋଇଗଲା। ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥିବା ମୋର ସୁକୃତ ବୁଦ୍ଧିକୁ [ସେ ଭୁଲିଗଲା]।
2.12.64
कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।
किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः ॥ २.१२.६४ ॥
ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ, ପିଠି ଦେଖାଉଥିବା ସେନା ପରି [ରାମଙ୍କୁ ଫେରିବାର] ମୁଁ କିପରି ଦେଖିବି? ନାନା ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ମୋତେ କ'ଣ କହିବେ?
2.12.65
बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः ॥ २.१२.६५ ॥
ଅଗଣ, ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ବାଳକ [ରାମ] ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟ କରାଇଲା। ଅନେକ ବୃଦ୍ଧ, ଗୁଣବାନ ଓ ବହୁଶ୍ରୁତ [ଲୋକ ଥିବାବେଳେ]...
2.12.66
परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा।
कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया ॥ २.१२.६६ ॥
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାମଙ୍କୁ ସେମାନେ ପଚାରିବେ; ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏଠାରେ କ'ଣ କହିବି? କ୍ଳେଶିତା କୈକେୟୀ ମୋ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପୁତ୍ର [ରାମ]ଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରାଇଲା।
2.12.67
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति।
किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते ॥ २.१२.६७ ॥
ଯଦି ମୁଁ ଏହା ସତ୍ୟ କହେ, ତେବେ ତାହା ମିଥ୍ୟା ହେବ। ରାଘବ ବନକୁ ଗଲା ପରେ କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ କ'ଣ କହିବେ?
2.12.68
किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च ॥ २.१२.६८ ॥
ଏପରି ଅପ୍ରିୟ କର୍ମ କରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କ'ଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌଶଲ୍ୟା ଯେତେବେଳେ ଦାସୀ ଭଳି ଓ ସଖୀ ଭଳି ଥିଲେ,
2.12.69
भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।
सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा ॥ २.१२.६९ ॥
ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭଳି, ଭଗିନୀ ଭଳି ଓ ମାତା ଭଳି ମୋ ସେବା କରନ୍ତି; ସର୍ବଦା ମୋ ପ୍ରିୟ କାମନାକାରିଣୀ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରବତୀ, ମଧୁରଭାଷିଣୀ।
2.12.70
न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि ॥ २.१२.७० ॥
ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ ସେହି ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ନାହିଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର କୃତ ସତ୍କର୍ମ ହିଁ ମୋତେ ତାପ ଦେଉଛି।
2.12.71
अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च ॥ २.१२.७१ ॥
ଅପଥ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ଭୋଜନ ରୋଗୀ ଯେପରି ଖାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତ ଅପକାର ଓ ତାଙ୍କ ବନଗମନ (ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି)।
2.12.72
सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम् ॥ २.१२.७२ ॥
ସୁମିତ୍ରା ମୋତେ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହେବେ; ସେ ମୋତେ କିପରି ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ? ଦୀନା ବୈଦେହୀ ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ରିୟ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣିବେ!
2.12.73
मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।
वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति ॥ २.१२.७३ ॥
ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଲେ ଏବଂ ରାମ ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ହାୟ, ଶୋକାକୁଳା ବୈଦେହୀ ମୋ ପ୍ରାଣ କ୍ଷୟ କରିବ।
2.12.74
हीना हिमवतः पार्श्वे किंनरेणेव किंनरी।
नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने ॥ २.१२.७४ ॥
ହିମାଳୟ ଢାଲରେ କିନ୍ନର ଛାଡ଼ିଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି, ମହାବନରେ ପ୍ରବାସୀ ରାମଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ମୁଁ ରହିପାରିବି ନାହିଁ।
2.12.75
चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.७५ ॥
କାନ୍ଦୁଥିବା ମୈଥିଳୀ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ବଞ୍ଚୁ ବୋଲି ମୁଁ ଆଶା କରେ। ସେ ବିଧବା ହୋଇ ପୁତ୍ର ସହ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇବ।
2.12.76
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।
रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः ॥ २.१२.७६ ॥
ମୁଁ ତୁମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସତୀ ଭାବୁଥିଲି; ମାତ୍ର ତୁମେ ଅସତୀ। ବିଷମିଶା ମଦ ପିଇଥିବା ଲୋକ ପରି, ରୂପରେ ହିଁ ସତୀ ପରି ଦିଶୁଛ।
2.12.77
अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।
गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ॥ २.१२.७७ ॥
ଅରେ, ମିଥ୍ୟା ସାନ୍ତ୍ୱନା ବାକ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋତେ ବୁଝାଉଛ; ଗୀତ ଶବ୍ଦରେ ହରିଣକୁ ଘେରି ମାରୁଥିବା ଲୋଭୀ ପରି।
2.12.78
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।
विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा ॥ २.१२.७८ ॥
'ଏ ଅନାର୍ଯ୍ୟା, ପୁତ୍ର ବିକ୍ରୟକାରିଣୀ' ବୋଲି ଆର୍ଯ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ରାସ୍ତାରେ ନିନ୍ଦିବେ, ମଦ୍ୟପାୀ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନିନ୍ଦା ପରି।
2.12.79
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।
दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम् ॥ २.१२.७९ ॥
ଅହୋ, କି ଦୁଃଖ! ଅହୋ, କି କଷ୍ଟ! ତୁମର ଏପରି ବାକ୍ୟ ମୋତେ ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି। ପୂର୍ବ କୃତ ଅଶୁଭ କର୍ମର ଫଳ ପରି ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି।
2.12.80
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।
अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा ॥ २.१२.८० ॥
ହେ ପାପିଣୀ, ଦୀର୍ଘକାଳ ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି। ଅଜ୍ଞାନତାବଶତଃ ମୁଁ ତୁମକୁ ପାଖକୁ ଆସିବାକୁ ଦେଇଛି, ବାନ୍ଧିବା ଦଉଡ଼ି ପରି।
2.12.81
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।
बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ॥ २.१२.८१ ॥
ତୁମ ସହିତ ରମଣ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି ଜାଣି ନ ଥିଲି। ଶିଶୁ ଏକାନ୍ତରେ କଳା ସାପକୁ ହାତରେ ଛୁଏଁ ପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଛୁଇଁଲି।
2.12.82
तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।
मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना ॥ २.१२.८२ ॥
ଏ ଜଗତ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିବ, କାରଣ ମୋ ଯୋଗୁ ସେ ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ର ଦୁରାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତୃହୀନ ହୋଇଛନ୍ତି।
2.12.83
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।
स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति ॥ २.१२.८३ ॥
ଅହୋ, କାମବଶ ରାଜା ଦଶରଥ ଅତି ମୂର୍ଖ। ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ବନକୁ ପଠାଇବେ।
2.12.84
वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।
भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते ॥ २.१२.८४ ॥
ବେଦ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁରୁସେବାରେ କୃଶ ହୋଇଥିବା ସେ, ଭୋଗ କାଳରେ ପୁଣି ମହା କଷ୍ଟ ପାଇବେ।
2.12.85
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।
स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २.१२.८५ ॥
ପୁତ୍ର ମୋ ସହିତ ଦ୍ବିତୀୟ ବାକ୍ୟ କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। 'ବନକୁ ଯାଅ' ବୋଲି କୁହାଗଲେ ସେ କେବଳ 'ହଁ' ବୋଲିବ।
2.12.86
यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः।
प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ॥ २.१२.८६ ॥
ରାଘବ 'ବନକୁ ଯାଅ' ବୋଲି ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଯଦି ତାହା କରନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ହେବ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ତାହା କରିବେ ନାହିଁ।
2.12.87
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।
मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम् ॥ २.१२.८७ ॥
ରାଘବ ବନକୁ ଗଲେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ମୋତେ ଧିକ୍କାର କରିବ; ତେବେ ଅସହ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ।
2.12.88
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।
इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे ॥ २.१२.८८ ॥
ମୁଁ ମରିଗଲେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବନକୁ ଗଲେ, ମୋ ପ୍ରିୟଜନମାନେ ବଞ୍ଚି ଥିବାବେଳେ ତୁମେ କି ପାପ ଭୋଗିବ?
2.12.89
कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।
दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति ॥ २.१२.८९ ॥
କୌଶଲ୍ୟା ଯଦି ମୋତେ, ରାମଙ୍କୁ ଓ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ଦୁଃଖ ସହି ନ ପାରି ସେହି ଦେବୀ ମୋ ପଛେ ପଛେ ଯିବେ।
2.12.90
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह।
प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव ॥ २.१२.९० ॥
କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋତେ ତିନି ପୁତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ନରକରେ ପକାଇ, ହେ କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସୁଖୀ ହୁଅ।
2.12.91
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।
इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि ॥ २.१२.९१ ॥
ରାମ ଓ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟକ୍ତ, ସର୍ବଦା ଗୁଣରେ ସମ୍ମାନିତ, ଅଚଳ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶକୁ — ଯାହା ଏବେ ବ୍ୟାକୁଳ — ତୁମେ ପାଳନ କରିବ।
2.12.92
प्रियं चेद् भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं भवेत्।
मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यं गतायुषः ॥ २.१२.९२ ॥
ଯଦି ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ତେବେ ଆୟୁ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ମୋ ପ୍ରେତକର୍ମ ଭରତ ଯେମିତି ନ କରନ୍ତୁ।
2.12.93
मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।
सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.९३ ॥
ମୁଁ ମଲା ପରେ ଓ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବନକୁ ଗଲା ପରେ, ତୁମେ ବିଧବା ହୋଇ ପୁତ୍ର ସହିତ ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇବ।
2.12.94
त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि।
अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।
सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ॥ २.१२.९४ ॥
ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ଦୈବବଶରୁ ତୁମେ ମୋ ଘରେ ବାସ କରୁଛ। ଜଗତରେ ମୋର ଅତୁଳ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଅପମାନ ହେବ; ପାପୀ ପରି ସବୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅବଜ୍ଞାତ ହେବି।
2.12.95
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।
पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ॥ २.१२.९५ ॥
ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ାରେ ବାରମ୍ବାର ଯାତ୍ରା କରିଥିବା ସମର୍ଥ ରାମ, ସେହି ମହାରଣ୍ୟରେ ପଦଚାରୀ ହୋଇ କେମିତି ବୁଲିବ? ସେ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର।
2.12.96
यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।
अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम् ॥ २.१२.९६ ॥
ଯାହାର ଆହାର ସମୟରେ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ରାନ୍ଧୁଣିଆମାନେ ଆନନ୍ଦରେ 'ମୁଁ ଆଗେ' କହି ପାନଭୋଜନ ରାନ୍ଧୁଥିଲେ,
2.12.97
स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।
भक्षयन् वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति ॥ २.१२.९७ ॥
ତିକ୍ତ, ଝାଳ ଓ କଷା ବନର ଆହାର ଖାଇ ମୋ ପୁଅ କିପରି ଜୀବନଧାରଣ କରିବ?
2.12.98
महार्हवस्त्रसम्बद्धो भूत्वा चिरसुखोचितः।
काषायपरिधानस्तु कथं रामो भविष्यति ॥ २.१२.९८ ॥
ଦୀର୍ଘକାଳ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ମହାର୍ଘ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାମ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି କିପରି ହେବେ?
2.12.99
कस्येदं दारुणं वाक्यमेवंविधमपीरितम्।
रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम् ॥ २.१२.९९ ॥
ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ — ଏପରି କଠୋର ବାକ୍ୟ କିଏ କହିଲା?
2.12.100
धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरायणाः।
न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम् ॥ २.१२.१०० ॥
ସ୍ୱାର୍ଥପରାୟଣ, ଛଳନାମୟୀ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଧିକ୍। ମୁଁ ସବୁ ନାରୀଙ୍କ କଥା କହୁନାହିଁ; ଭରତଙ୍କ ମାତାଙ୍କ କଥା କହୁଛି।
2.12.101
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे
ममानुतापाय निवेशितासि।
किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं
हितानुकारिण्यथवापि रामे ॥ २.१२.१०१ ॥
ହେ କ୍ରୂରା, ଅନର୍ଥରେ ରୁଚିଥିବା ନାରୀ, ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେବା ପାଇଁ ହିଁ ତୁମେ ଏଠାରେ ରଖାଯାଇଛ। ମୋ କାରଣରୁ ରାମଙ୍କଠାରେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ ଦେଖୁଛ କି, ନା ହିତ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କଠାରେ?
2.12.102
परित्यजेयुः पितरोऽपि पुत्रान्
भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।
कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत् स्याद्
दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम् ॥ २.१२.१०२ ॥
ରାମଙ୍କୁ ବିପଦରେ ନିମଜ୍ଜିତ ଦେଖି ପିତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି, ଅନୁରାଗିନୀ ପତ୍ନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ଜଗତ କ୍ରୋଧିତ ହେବ।
2.12.103
अहं पुनर्देवकुमाररूप-
मलंकृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।
नन्दामि पश्यन्निव दर्शनेन
भवामि दृष्ट्वैव पुनर्युवेव ॥ २.१२.१०३ ॥
ଦେବକୁମାରଙ୍କ ରୂପରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ଆସୁଥିବା ସେହି ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଛି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଯୁବକ ପରି ହୋଇଯାଉଛି।
2.12.104
विना हि सूर्येण भवेत् प्रवृत्ति-
रवर्षता वज्रधरेण वापि।
रामं तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य
जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे ॥ २.१२.१०४ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ନ କଲେ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟକିଯାଏ; ମାତ୍ର ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ଦେଖି କେହି ଜୀବିତ ରହିବେ ନାହିଁ, ଏହା ମୋ ମନର କଥା।
2.12.105
विनाशकामामहिताममित्रा-
मावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।
चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी
महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात् ॥ २.१२.१०५ ॥
ବିନାଶ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା, ଅହିତକାରିଣୀ, ଶତ୍ରୁସମ ତୁମକୁ ମୁଁ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଘରେ ରଖିଥିଲି; ଅଲେ, ବହୁକ୍ଷଣ କୋଳରେ ଧରିଥିବା ତୁମେ ମହାବିଷିଆ ସର୍ପିଣୀ; ସେଥିପାଇଁ ମୋହରେ ମୁଁ ହତ ହୋଇଛି।
2.12.106
मया च रामेण सलक्ष्मणेन
प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।
पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान्
ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी ॥ २.१२.१०६ ॥
ମୋ ଦ୍ୱାରା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶାସକହୀନ ଭରତ ତୁମ ସହିତ; ନଗର, ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ବାନ୍ଧବଙ୍କୁ ନାଶ କରି, ମୋ ଅହିତକାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଶକ୍ତିର ସୁଖରେ ଆନନ୍ଦିତା ତୁମେ।
2.12.107
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि
प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।
न नाम ते तेन मुखात् पतन्त्यधो
विशीर्यमाणा दशनाः सहस्रधा ॥ २.१२.१०७ ॥
ହେ କ୍ରୂର ସ୍ୱଭାବା, ବିପଦ ଆଣୁଥିବା! ଆଜି ଏଠାରେ ତୁମେ ବଳପୂର୍ବକ ଯେଉଁ କଥା କହୁଛ, ତାହାରେ ତୁମ ମୁଖରୁ ଦାନ୍ତ ହଜାରେ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡୁ ନାହିଁ କି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!
2.12.108
न किंचिदाहाहितमप्रियं वचो
न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।
कथं तु रामे ह्यभिरामवादिनि
ब्रवीषि दोषान् गुणनित्यसम्मते ॥ २.१२.१०८ ॥
ରାମ କେବେ ହେଁ ଅହିତକର ବା ଅପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟ କହିନାହାଁନ୍ତି; କଠୋର କଥା କହିବାକୁ ସେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ସଦା ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା, ସଦା ଗୁଣରେ ସମ୍ମାନିତ ରାମଙ୍କଠାରେ ତୁମେ କାହିଁକି ଦୋଷ ଗଣୁଛ?
2.12.109
प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा
सहस्रशो वा स्फुटितां महीं व्रज।
न ते करिष्यामि वचः सुदारुणं
ममाहितं केकयराजपांसने ॥ २.१२.१०९ ॥
ତୁମେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କ୍ଷୟ ହୁଅ, ଜଳିଯାଅ, ନଷ୍ଟ ହୁଅ, ବା ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଶିଯାଅ। ହେ କେକୟରାଜକୁଳର ଧୂଳି, ତୁମର ଏହି ଅତି ନିଷ୍ଠୁର କଥା ମୁଁ ପାଳନ କରିବି ନାହିଁ; ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଅହିତକର।
2.12.110
क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां
प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।
न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां
दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम् ॥ २.१२.११० ॥
ତୁମେ କ୍ଷୁରା ପରି; ସଦା ମିଥ୍ୟା ପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିବା; ଦୁଷ୍ଟ ମନର; ନିଜ କୁଳକୁ ନାଶ କରୁଥିବା। ତୁମ ସହିତ ବଞ୍ଚିବା ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ମନୋରମ ନୁହଁ, ମୋ ହୃଦୟକୁ ତାହାର ବନ୍ଧନ ସହିତ ଜାଳିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ।
2.12.111
न जीवितं मेऽस्ति कुतः पुनः सुखं
विनात्मजेनात्मवतां कुतो रतिः।
ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि
स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे ॥ २.१२.१११ ॥
ମୋ ପାଇଁ ଆଉ ଜୀବନ ନାହିଁ; ତେବେ ସୁଖ କେଉଁଠି? ପୁଅ ବିନା ଆତ୍ମସଂଯମୀଙ୍କର ବି ଆନନ୍ଦ କେଉଁଠି? ହେ ଦେବୀ, ମୋ ପାଇଁ ଅହିତକର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ଛୁଏଁ; ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା କର।
2.12.112
स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्
स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।
पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिता-
वुभावसम्प्राप्य यथाऽऽतुरस्तथा ॥ २.१२.११२ ॥
ସେ ରାଜା ଅନାଥଙ୍କ ପରି ବିଳାପ କରି, ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ଅତିମୋହରେ ହୃଦୟ ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ରାଣୀଙ୍କ ପାଦ ଆଡ଼କୁ ଦୁଇ ହାତ ପ୍ରସାରି ପଡ଼ିଗଲେ; ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ପରି ସେ ସେହି ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି ପାରିଲେ ନାହିଁ।