वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.12.1
ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।
चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च ॥ २.१२.१ ॥
तेव्हा महाराज कैकेयीचे कठोर वचन ऐकून चिंतेत बुडाले आणि क्षणभर संतप्त झाले.
2.12.2
किं नु मेऽयं दिवास्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।
अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः ॥ २.१२.२ ॥
हे माझे दिवास्वप्न आहे का? की माझ्या चित्ताचा मोह आहे? की माझ्यावर आलेले संकट आहे? की मनाचा काही उपद्रव आहे?
2.12.3
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां कैकेयीवाक्यतापितः ॥ २.१२.३ ॥
मग कैकेयीच्या वचनांनी संतप्त होऊन त्यांनी शुद्धी परत मिळवली.
2.12.4
व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।
असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन् ॥ २.१२.४ ॥
वाघिणीला पाहून हरिणाप्रमाणे व्यथित आणि विकल होऊन ते उघड्या जमिनीवर बसले आणि दीर्घ उसासे टाकू लागले.
2.12.5
मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।
अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ॥ २.१२.५ ॥
मंत्रांनी बांधलेल्या महाविषारख्या सर्पाप्रमाणे वेटोळे घातलेल्या त्या नराधिपाने संतापाने 'अहो, धिक्कार!' असे म्हटले.
2.12.6
मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः।
चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः ॥ २.१२.६ ॥
शोकाने चेतना आघात पावलेले राजे पुन्हा मोहात पडले; बऱ्याच वेळाने शुद्धी परत येऊन ते अत्यंत दुःखी झाले.
2.12.7
कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा।
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ॥ २.१२.७ ॥
क्रोधाने भरलेला राजा, आपल्या तेजाने जाळत असल्यासारखा कैकेयीला म्हणाला: हे निर्दयी, दुराचारी, या कुलाचा नाश करणारी!
2.12.8
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा।
सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः ॥ २.१२.८ ॥
राम तुझे काय वाईट केले, हे पापिणी? किंवा मीच कोणते पाप केले? राघव नेहमी तुझ्याशी आईप्रमाणे वर्तन करतो.
2.12.9
तस्यैवं त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता।
त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता ॥ २.१२.९ ॥
त्याच्याविषयी असा अनर्थ करण्यास कोणत्या कारणाने तू येथे तत्पर झालीस? माझ्या स्वतःच्या विनाशासाठीच मी तुला माझ्याच घरात आणून वसवले.
2.12.10
अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा।
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् ॥ २.१२.१० ॥
हे राजकन्ये, अज्ञानामुळे तीक्ष्ण विषाच्या सर्पाला स्पर्श करावा तसे, जेव्हा सारे जग रामाच्या गुणांचे स्तवन करते...
2.12.11
अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।
कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम् ॥ २.१२.११ ॥
कोणत्या अपराधामुळे मी माझ्या प्रिय पुत्राचा त्याग करू? किंवा कौसल्या आणि सुमित्रा यांचा, किंवा ऐश्वर्याचाही त्याग करू?
2.12.12
जीवितं चात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् ॥ २.१२.१२ ॥
माझे स्वतःचे प्राणही सोडेन, पण पितृप्रेमी रामाचा त्याग करणार नाही; ज्येष्ठ पुत्राला पाहूनच मला परम आनंद होतो.
2.12.13
अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम्।
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना ॥ २.१२.१३ ॥
राम दिसला नाही तर माझी चेतना नष्ट होते. सूर्याशिवाय जग आणि पाण्याशिवाय पीक टिकेल का?
2.12.14
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ॥ २.१२.१४ ॥
रामाशिवाय माझे जीवन देहात टिकणार नाही. पुरे, हा पापी निश्चय सोड.
2.12.15
अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।
किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम् ॥ २.१२.१५ ॥
तुझ्या चरणांना मी माथा टेकून स्पर्श करतो; माझ्यावर प्रसन्न हो. हे पापिणी, इतका भयंकर विचार तू कशासाठी केलास?
2.12.16
अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।
अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति ॥ २.१२.१६ ॥
आता भरतासाठी मी प्रिय आहे की अप्रिय, हे तू मला विचारू इच्छितेस. पूर्वी राघवाविषयी तू जे सांगितलेस तेच खरे होवो.
2.12.17
स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे।
तत् त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत् ॥ २.१२.१७ ॥
तो माझा ज्येष्ठ पुत्र आहे, श्रीमान आहे, धर्मात ज्येष्ठ आहे; माझ्यासाठी तो तसाच आहे. हे प्रियभाषिणी, सेवेसाठीच तू ते सांगितले असेल.
2.12.18
तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्।
आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता ॥ २.१२.१८ ॥
ते ऐकून, शोकाने संतप्त होऊन, तू मला अत्यंत पीडा देत आहेस. रिकाम्या घरात तू परवश होऊन आविष्ट झाल्यासारखी झाली आहेस.
2.12.19
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्।
अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः ॥ २.१२.१९ ॥
हे देवी, इक्ष्वाकू कुलात हा मोठा अनर्थ ओढवला आहे; नीतिसंपन्न कुलात तुझी बुद्धी विकृत झाली आहे.
2.12.20
नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।
अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते ॥ २.१२.२० ॥
हे विशालाक्षी, तू पूर्वी माझ्याशी कधी अयोग्य किंवा अप्रिय असे काही केले नाहीस; म्हणून मी तुझ्यावर विश्वास ठेवत नाही.
2.12.21
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।
बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम ॥ २.१२.२१ ॥
हे बाले, राघव (राम) महात्मा भरतासारखाच नाही का? तू माझ्याशी अनेकदा हीच गोष्ट सांगत असतेस.
2.12.22
तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः।
कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २.१२.२२ ॥
हे देवी, हे भीरु, त्या धर्मात्मा यशस्वीचा वनात नऊ आणि पाच वर्षे वास तू कसा मान्य करतेस?
2.12.23
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः।
कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे ॥ २.१२.२३ ॥
अत्यंत सुकुमार आणि धर्मात मन रमवलेल्या त्याचा अत्यंत भयानक अरण्यात वास तू कसा मान्य करतेस?
2.12.24
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।
तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम् ॥ २.१२.२४ ॥
हे शुभनेत्रे, तुझी सेवा करणाऱ्या, सर्वांना आनंद देणाऱ्या रामाला कोणत्या कारणास्तव वनवासात पाठवणे तू योग्य मानतेस?
2.12.25
रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा।
विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये ॥ २.१२.२५ ॥
राम भरतापेक्षाही नेहमी तुमची अधिक सेवा करतो. म्हणून तुमच्याविषयी भरतामध्ये कोणतेही विशेष भाव मला दिसत नाहीत.
2.12.26
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।
कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात् ॥ २.१२.२६ ॥
सेवा, आदर, विश्वसनीयता, शब्द व कृतीतील आज्ञापालन यामध्ये पुरुषश्रेष्ठ रामाव्यतिरिक्त दुसरा कोण यापेक्षा अधिक करेल?
2.12.27
बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते ॥ २.१२.२७ ॥
हजारो स्त्रिया आणि अनेक आश्रितांमध्येही राघव रामाबद्दल निंदा किंवा अपवाद उत्पन्न होत नाही.
2.12.28
सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा।
गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः ॥ २.१२.२८ ॥
शुद्ध मनाने सर्व प्राण्यांना सांत्वन देणारा राम, प्रिय शब्दांनी राज्यातील रहिवाशांना आपलेसे करून घेतो.
2.12.29
सत्येन लोकाञ् जयति द्विजान् दानेन राघवः।
गुरूञ् छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान् ॥ २.१२.२९ ॥
राघव सत्याने लोकांना, दानाने द्विजांना, सेवेने गुरुजनांना, आणि युद्धात धनुष्याने शत्रूंना जिंकतो.
2.12.30
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।
विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥ २.१२.३० ॥
सत्य, दान, तप, त्याग, मैत्री, शुचिता, सरळपणा, विद्या आणि गुरुसेवा — हे सर्व राघवामध्ये स्थिर आहेत.
2.12.31
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।
पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि ॥ २.१२.३१ ॥
हे देवी, देवतुल्य स्त्री, सरलतेने संपन्न त्या रामाचे अनिष्ट तू कसे इच्छितेस? त्याचे तेज महर्षीच्या तेजासारखे आहे.
2.12.32
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।
स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम् ॥ २.१२.३२ ॥
जगात प्रिय बोलणाऱ्या त्या रामाने कधी अप्रिय वचन बोलल्याचे मला आठवत नाही. मग तुझ्यासाठी रामाबद्दल प्रिय किंवा अप्रिय मी कसे बोलू?
2.12.33
क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता।
अप्यहिंसा च भूतानां तमृते कागतिर्मम ॥ २.१२.३३ ॥
क्षमा, तप, त्याग, सत्य, धर्म, कृतज्ञता आणि प्राण्यांप्रती अहिंसा ज्याच्यात आहे, त्याच्याशिवाय माझी काय गती?
2.12.34
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।
दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि ॥ २.१२.३४ ॥
हे कैकेयी, वृद्ध, अंतिम क्षणाजवळ आलेला, तपस्वी आणि दीनपणे याचना करणाऱ्या माझ्यावर तू दया करायला हवीस.
2.12.35
पृथिव्यां सागरान्तायां यत् किंचिदधिगम्यते।
तत् सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश ॥ २.१२.३५ ॥
समुद्राने वेढलेल्या या पृथ्वीवर जे काही मिळू शकते, ते सर्व मी तुला देईन. तू क्रोधाच्या आहारी जाऊ नकोस.
2.12.36
अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।
शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत् ॥ २.१२.३६ ॥
हे कैकेयी, मी हात जोडतो, तुझ्या पायांनाही स्पर्श करतो. रामाला शरण हो; येथे अधर्म मला स्पर्श न करो.
2.12.37
घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम् ॥ २.१२.३७ ॥
शोकाने पूर्णपणे व्यापलेल्या आणि तळमळणाऱ्या महाराजांना (कैकेयी म्हणाली).
2.12.38
पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।
प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः ॥ २.१२.३८ ॥
शोकसागराच्या पैलतीरासाठी वारंवार विनवणी करणाऱ्या (दशरथाला) तेव्हा क्रूर कैकेयी अधिक कठोर शब्दांत म्हणाली.
2.12.39
यदि दत्त्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे।
धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि ॥ २.१२.३९ ॥
हे राजा, दोन वरदान देऊन पुन्हा त्याबद्दल पश्चात्ताप करशील, तर हे वीरा, पृथ्वीवर तू आपल्या धर्मनिष्ठेविषयी कसे सांगशील?
2.12.40
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयः सह।
कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि ॥ २.१२.४० ॥
हे धर्मज्ञा, तुझ्याबरोबर जेव्हा पुष्कळ राजर्षी एकत्र होतील आणि हे सांगतील, तेव्हा तिथे तू काय उत्तर देशील?
2.12.41
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।
तस्याः कृता मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि ॥ २.१२.४१ ॥
ज्याच्या कृपेने मी जिवंत आहे आणि ज्याने माझे रक्षण केले, त्या कैकेयीशी मी असत्य केले असे तू म्हणशील.
2.12.42
किल्बिषं त्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।
यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे ॥ २.१२.४२ ॥
हे नराधिपा, आजच एक वर देऊन तू पुन्हा दुसरेच बोलत आहेस; अशा प्रकारे तू राजांमध्ये पाप करशील.
2.12.43
शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।
अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २.१२.४३ ॥
शैब्याने श्येन-कपोताच्या प्रसंगात पक्ष्याला स्वतःचे मांस दिले; अलर्काने आपले दोन्ही डोळे देऊन उत्तम गती प्राप्त केली.
2.12.44
सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।
समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ २.१२.४४ ॥
समुद्र मर्यादा ठरवून आपला किनारा ओलांडत नाही; पूर्वीचे वर्तन स्मरून करार खोटा करू नकोस.
2.12.45
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।
सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते ॥ २.१२.४५ ॥
धर्माचा त्याग करून, रामाला राज्यावर अभिषिक्त करून, कौसल्येसह नित्य रमू इच्छितोस, हे दुर्मती.
2.12.46
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम्।
यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २.१२.४६ ॥
ते अधर्म असो वा धर्म, सत्य असो वा असत्य, तू मला दिलेले वचन मोडले जाणार नाही.
2.12.47
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।
पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते ॥ २.१२.४७ ॥
राम अभिषिक्त झाला तर मी आजच तुझ्यासमोर खूप विष पिऊन, तू पाहत असताना मरेन.
2.12.48
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।
अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम ॥ २.१२.४८ ॥
रामाच्या मातेला अंजली स्वीकारताना मी एकदा तरी पाहिले, तर माझे मरणच माझ्यासाठी श्रेयस्कर आहे.
2.12.49
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।
यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् ॥ २.१२.४९ ॥
हे मनुजाधिपा, भरताची आणि माझी शपथ घेते; रामाच्या वनवासाशिवाय दुसऱ्या कशानेही मला समाधान होणार नाही.
2.12.50
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।
विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा ॥ २.१२.५० ॥
इतके बोलून कैकेयी गप्प बसली; विलाप करणाऱ्या राजाला तिने उत्तर दिले नाही.
2.12.51
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वाक्यं परमशोभनम्।
रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च ॥ २.१२.५१ ॥
कैकेयीचे ते बोल ऐकून राजा—वरवर अतिशय सुंदर वाटणारे ते बोल: रामाचा वनवास आणि भरताचे ऐश्वर्य.
2.12.52
नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम् ॥ २.१२.५२ ॥
व्याकुल इंद्रियांनी राजा क्षणभर कैकेयीशी बोलला नाही; अप्रिय बोलणाऱ्या आपल्या प्रिय राणीकडे तो अनिमेष नजरेने पाहत राहिला.
2.12.53
तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।
दुःखशोकमयीं श्रुत्वा राजा न सुखितोऽभवत् ॥ २.१२.५३ ॥
वज्रासारखी, हृदयाला अप्रिय, दुःख-शोकाने भरलेली ती वाणी ऐकून राजा सुखी झाला नाही.
2.12.54
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।
ध्यात्वा रामेति निःश्वस्य च्छिन्नस्तरुरिवापतत् ॥ २.१२.५४ ॥
राणीचा भयंकर निश्चय आणि केलेली शपथ आठवून, 'राम' म्हणत दीर्घ श्वास सोडून, तोडलेल्या वृक्षासारखा राजा कोसळला.
2.12.55
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः।
हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः ॥ २.१२.५५ ॥
मन हरवलेल्या वेड्यासारखे, विपरीत स्थितीत पीडित माणसासारखे, तेज हरवलेल्या सर्पासारखे ते जगतीपती झाले.
2.12.56
दीनयाऽऽतुरया वाचा इति होवाच कैकयीम्।
अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदेशिता ॥ २.१२.५६ ॥
दीन आणि व्यथित वाणीने ते कैकेयीला म्हणाले: लाभासारखा दिसणारा हा अनर्थ तुला कोणी शिकवला?
2.12.57
भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।
शीलव्यसनमेतत् ते नाभिजानाम्यहं पुरा ॥ २.१२.५७ ॥
भूताने पछाडलेल्या मनाप्रमाणे बोलणारी तू माझ्यासमोर लाज वाटत नाहीस का? तुझा हा शीलदोष मी पूर्वी जाणत नव्हतो.
2.12.58
बालायास्तत् त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम् ॥ २.१२.५८ ॥
बालिकेसारख्या तुझी आता विपरीत स्थिती मला दिसते. असा वर मागण्यास तुला कुठून भीती निर्माण झाली?
2.12.59
राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च ॥ २.१२.५९ ॥
राज्यात भरताला बसवण्यासाठी आणि राघवाला वनात पाठवण्यासाठी तू निवड करतेस. या भावनेपासून आणि या असत्यापासून तू परावृत्त हो.
2.12.60
यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।
नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि ॥ २.१२.६० ॥
पतीचे, लोकाचे आणि भरताचे प्रिय करायचे असेल तर हे निष्ठुरे, पापसंकल्पे, क्षुद्रे, दुष्कृत्य करणारी!
2.12.61
किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।
न कथंचिदृते रामाद् भरतो राज्यमावसेत् ॥ २.१२.६१ ॥
तू माझ्यात आणि रामात काही खोटे दुःख पाहतेस का? रामाशिवाय भरत कोणत्याही प्रकारे राज्यात राहणार नाही.
2.12.62
रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते ॥ २.१२.६२ ॥
धर्मात मी त्याला रामापेक्षाही बलवान मानते. 'राम वनात जा' असे सांगितले गेले तेव्हा मी रामाला वनात जाताना कशी पाहू?
2.12.63
मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।
तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम् ॥ २.१२.६३ ॥
ग्रहणग्रस्त चंद्रासारखे तिचे मुख विवर्ण झाले. मित्रांसह मी निश्चित केलेली माझी सुकृत बुद्धी [ती विसरली].
2.12.64
कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।
किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः ॥ २.१२.६४ ॥
शत्रूंनी घायाळ केलेल्या, माघार घेणाऱ्या सैन्यासारखा [राम परत येताना] मी कशी पाहू? विविध दिशांहून आलेले राजे मला काय म्हणतील?
2.12.65
बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः ॥ २.१२.६५ ॥
अरेरे, हा इक्ष्वाकुवंशीय बालक [राम] दीर्घकाळ राज्य करवत राहिला. अनेक वृद्ध, गुणवान आणि बहुश्रुत [लोक असताना]...
2.12.66
परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा।
कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया ॥ २.१२.६६ ॥
काकुत्स्थवंशीय रामाला ते विचारतील; तेव्हा मी येथे काय सांगू? पीडित कैकेयीने माझ्याद्वारे आपल्या पुत्राला [रामाला] वनवासात पाठवले.
2.12.67
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति।
किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते ॥ २.१२.६७ ॥
जर मी हे सत्य सांगितले तर ते असत्य ठरेल. राघव वनात गेल्यावर कौसल्या मला काय म्हणेल?
2.12.68
किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च ॥ २.१२.६८ ॥
असे अप्रिय कृत्य करून मी तिला काय उत्तर देऊ? कौसल्या जेव्हा जेव्हा दासीप्रमाणे आणि सखीप्रमाणे होती,
2.12.69
भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।
सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा ॥ २.१२.६९ ॥
पत्नीप्रमाणे, भगिनीप्रमाणे आणि मातेप्रमाणे माझी सेवा करते; नेहमी माझे प्रिय इच्छिणारी, प्रिय पुत्र असलेली, मधुर बोलणारी.
2.12.70
न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि ॥ २.१२.७० ॥
तुझ्यामुळे मी त्या सन्मानास पात्र देवीचा सन्मान केला नाही. आता तुझ्याप्रती माझे जे सत्कर्म होते तेच मला दहन करीत आहे.
2.12.71
अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च ॥ २.१२.७१ ॥
अपथ्य पदार्थांसह जेवण रोगी खातो, तसे रामाशी केलेला अपकार आणि त्याचे वनगमन (मला पीडा देत आहेत).
2.12.72
सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम् ॥ २.१२.७२ ॥
सुमित्रा मला पाहून घाबरेल; ती माझ्यावर कशी विश्वास ठेवील? दीन वैदेही या दोन्ही अप्रिय गोष्टी ऐकेल!
2.12.73
मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।
वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति ॥ २.१२.७३ ॥
मी मरण पावल्यावर आणि राम वनाचा आश्रय घेतल्यावर, अरेरे, शोक करणारी वैदेही माझे प्राण क्षीण करील.
2.12.74
हीना हिमवतः पार्श्वे किंनरेणेव किंनरी।
नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने ॥ २.१२.७४ ॥
हिमालयाच्या उतारावर किन्नराविना असलेल्या किन्नरीप्रमाणे, महावनात प्रवासी असलेल्या रामाला न पाहता मी राहू शकणार नाही.
2.12.75
चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.७५ ॥
रडणारी मैथिलीही दीर्घकाळ जगो अशी मी आशा करते. ती विधवा होऊन पुत्रासह राज्य चालवेल.
2.12.76
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।
रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः ॥ २.१२.७६ ॥
मी तुला अत्यंत सती मानत होते; पण तू असती आहेस. विषमिश्रित मद्य प्याल्यावर माणूस जसा फसतो, तसे तू केवळ रूपाने सतीसारखी दिसतेस.
2.12.77
अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।
गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ॥ २.१२.७७ ॥
अरेरे, खोट्या सांत्वनेच्या शब्दांनी तू मला शांत करतेस; गाण्याच्या आवाजाने हरणाला वेढून मारणाऱ्या लोभी शिकाऱ्यासारखी.
2.12.78
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।
विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा ॥ २.१२.७८ ॥
'ही अनार्य आहे, पुत्र विकणारी आहे' असे म्हणून आर्य लोक मला रस्त्यारस्त्यांवर नक्कीच निंदतील, जसे मद्यप्राशन करणाऱ्या ब्राह्मणाची निंदा होते.
2.12.79
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।
दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम् ॥ २.१२.७९ ॥
अरेरे, किती दुःख! अरेरे, किती कष्ट! तुझी अशी वाणी मला सहन करावी लागत आहे. पूर्वी केलेल्या अशुभ कर्माचे फळ असावे तसे हे दुःख माझ्यावर आले आहे.
2.12.80
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।
अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा ॥ २.१२.८० ॥
हे पापिणी, मी दीर्घकाळ तुझे रक्षण केले. अज्ञानामुळे मी तुला जवळ येऊ दिले, बांधणाऱ्या दोरीसारखी तू आलीस.
2.12.81
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।
बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ॥ २.१२.८१ ॥
तुझ्याबरोबर रमत असताना मी तुला मृत्यू म्हणून ओळखले नाही. लहान मूल एकांतात काळ्या सापाला हाताने स्पर्श करावे तसे मी तुला स्पर्श केला.
2.12.82
तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।
मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना ॥ २.१२.८२ ॥
हे जग निश्चितच मला निंदेस पात्र समजेल, कारण माझ्यामुळे तो महात्मा पुत्र दुरात्म्याच्या हाती पितृहीन झाला आहे.
2.12.83
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।
स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति ॥ २.१२.८३ ॥
अरेरे, कामवासनेच्या आहारी गेलेला राजा दशरथ फारच मूर्ख आहे. एका स्त्रीसाठी तो आपल्या प्रिय पुत्राला वनात पाठवील.
2.12.84
वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।
भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते ॥ २.१२.८४ ॥
वेद, ब्रह्मचर्य आणि गुरूंच्या सेवेने कृश झालेला तो भोगकाळी पुन्हा मोठे कष्ट भोगेल.
2.12.85
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।
स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २.१२.८५ ॥
पुत्र माझ्याशी दुसरे वचन बोलण्यास समर्थ नाही. 'वनात जा' असे सांगितल्यावर तो केवळ 'ठीक' असेच म्हणेल.
2.12.86
यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः।
प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ॥ २.१२.८६ ॥
राघवाने 'वनात जा' अशा प्रेरणेने ते केले तर ते मला अप्रिय होईल; पण प्रिय पुत्र तसे करणार नाही.
2.12.87
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।
मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम् ॥ २.१२.८७ ॥
राघव वनात गेल्यास सर्व जग माझा धिक्कार करेल; तेव्हा असह्य मृत्यू मला यमलोकी नेईल.
2.12.88
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।
इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे ॥ २.१२.८८ ॥
मी मेल्यावर आणि मनुष्यांमधील श्रेष्ठ राम वनात गेल्यावर, माझे प्रिय जन उरले असताना तू कोणते पाप ओढवून घेशील?
2.12.89
कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।
दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति ॥ २.१२.८९ ॥
कौसल्या मला, रामाला आणि दोन्ही पुत्रांना सोडून गेली तर, दुःख सहन न होणारी ती देवी माझ्याच मागे जाईल.
2.12.90
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह।
प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव ॥ २.१२.९० ॥
कौसल्या, सुमित्रा आणि मला तीन पुत्रांसह नरकात लोटून, हे कैकेयी, तू सुखी हो.
2.12.91
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।
इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि ॥ २.१२.९१ ॥
राम आणि मी ज्याचा त्याग केला, जे सदैव गुणांनी सन्मानित होते, त्या अचल इक्ष्वाकु कुलाला — जे आता व्याकूळ झाले आहे — तू पालन करशील.
2.12.92
प्रियं चेद् भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं भवेत्।
मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यं गतायुषः ॥ २.१२.९२ ॥
रामाचा वनवास भरताला प्रिय असेल, तर आयुष्य संपलेल्या माझे प्रेतकर्म भरताने करू नये.
2.12.93
मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।
सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.९३ ॥
मी मेले आणि पुरुषश्रेष्ठ राम वनात गेले की, तू विधवा होऊन पुत्रासह आता राज्य चालवशील.
2.12.94
त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि।
अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।
सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ॥ २.१२.९४ ॥
हे राजकन्ये, दैवयोगाने तू माझ्या घरात राहतेस. जगात माझी अतुलनीय अपकीर्ती आणि निश्चित अपमान होईल; पापी माणसाप्रमाणे सर्व प्राण्यांमध्ये माझी अवहेलना होईल.
2.12.95
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।
पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ॥ २.१२.९५ ॥
रथांतून, हत्ती-घोड्यांवरून वारंवार प्रवास करणारा समर्थ राम, त्या महारण्यात पायी कसा फिरेल? माझा प्रिय पुत्र तो.
2.12.96
यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।
अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम् ॥ २.१२.९६ ॥
ज्याच्या भोजनाच्या वेळी कुंडले घातलेले स्वयंपाकी आनंदाने 'मी आधी' म्हणत पान-भोजन शिजवत असत,
2.12.97
स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।
भक्षयन् वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति ॥ २.१२.९७ ॥
कडू, तिखट आणि तुरट रानातील अन्न खाऊन माझा पुत्र कसा जगेल?
2.12.98
महार्हवस्त्रसम्बद्धो भूत्वा चिरसुखोचितः।
काषायपरिधानस्तु कथं रामो भविष्यति ॥ २.१२.९८ ॥
दीर्घकाळ सुखाची सवय असलेला, मौल्यवान वस्त्रे नेसलेला राम भगवी वस्त्रे नेसून कसा होईल?
2.12.99
कस्येदं दारुणं वाक्यमेवंविधमपीरितम्।
रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम् ॥ २.१२.९९ ॥
रामाचे वनगमन आणि भरताचा राज्याभिषेक, असे क्रूर वचन कोणी उच्चारले?
2.12.100
धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरायणाः।
न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम् ॥ २.१२.१०० ॥
स्वार्थपरायण, कपटी स्त्रियांना धिक्कार असो. मी सर्व स्त्रियांबद्दल बोलत नाही; भरताच्या मातेबद्दलच बोलत आहे.
2.12.101
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे
ममानुतापाय निवेशितासि।
किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं
हितानुकारिण्यथवापि रामे ॥ २.१२.१०१ ॥
हे क्रूर स्त्रिये, अनर्थात रुची असलेली, माझ्या दु:खासाठीच तुला येथे ठेवले आहे. माझ्यामुळे रामामध्ये तुला काही अप्रिय दिसते का, की हित करणाऱ्या रामामध्येच?
2.12.102
परित्यजेयुः पितरोऽपि पुत्रान्
भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।
कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत् स्याद्
दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम् ॥ २.१२.१०२ ॥
रामाला संकटात बुडालेले पाहून पिता पुत्रांचा त्याग करतील, अनुरागी पत्नीही पतींचा त्याग करतील. तेव्हा संपूर्ण जग क्रोधित होईल.
2.12.103
अहं पुनर्देवकुमाररूप-
मलंकृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।
नन्दामि पश्यन्निव दर्शनेन
भवामि दृष्ट्वैव पुनर्युवेव ॥ २.१२.१०३ ॥
देवकुमाराच्या रूपाने अलंकृत होऊन येणाऱ्या त्या पुत्राला पाहून मी आनंदित होतो; त्याच्या दर्शनानेच मी पुन्हा तरुण झाल्यासारखा होतो.
2.12.104
विना हि सूर्येण भवेत् प्रवृत्ति-
रवर्षता वज्रधरेण वापि।
रामं तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य
जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे ॥ २.१२.१०४ ॥
सूर्याशिवाय किंवा इंद्राने पाऊस न पाडल्यास जगाचे व्यवहार थांबतील; पण राम येथून जाताना पाहून कोणीही जिवंत राहणार नाही, असे माझे मन सांगते.
2.12.105
विनाशकामामहिताममित्रा-
मावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।
चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी
महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात् ॥ २.१२.१०५ ॥
विनाश इच्छिणारी, अहितकारी, शत्रुसमान अशा तुला मी स्वतःच्या मृत्यूसारखे घरात ठेवले; अरेरे, बराच वेळ मांडीवर धरलेली तू महाविषारी सर्पिणी आहेस, आणि त्यामुळेच मोहाने मी मारला गेलो आहे.
2.12.106
मया च रामेण सलक्ष्मणेन
प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।
पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान्
ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी ॥ २.१२.१०६ ॥
माझ्याकडून, राम आणि लक्ष्मणाकडून वियुक्त झालेला, शासकाविना भरत तुझ्यासोबत; नगर, राष्ट्र, बांधवांचा नाश करून, माझ्या अहितकारकांसोबत सत्तेच्या सुखात आनंदी होणारी तू.
2.12.107
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि
प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।
न नाम ते तेन मुखात् पतन्त्यधो
विशीर्यमाणा दशनाः सहस्रधा ॥ २.१२.१०७ ॥
हे क्रूर स्वभावाच्या, संकट आणणाऱ्या! आज येथे तू बळजबरीने जे बोलतेस त्यामुळे तुझ्या तोंडातून दात हजार तुकडे होऊन खाली पडत नाहीत, हे आश्चर्य आहे.
2.12.108
न किंचिदाहाहितमप्रियं वचो
न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।
कथं तु रामे ह्यभिरामवादिनि
ब्रवीषि दोषान् गुणनित्यसम्मते ॥ २.१२.१०८ ॥
राम कधीही अहितकारक किंवा अप्रिय शब्द बोलला नाही; कठोर शब्द बोलणे त्याला ठाऊक नाही. सदैव गोड बोलणाऱ्या, सदैव गुणांनी मान्य असलेल्या रामामध्ये तू दोष का शोधतेस?
2.12.109
प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा
सहस्रशो वा स्फुटितां महीं व्रज।
न ते करिष्यामि वचः सुदारुणं
ममाहितं केकयराजपांसने ॥ २.१२.१०९ ॥
तू तडफडून मर, जळून जा, नष्ट हो, किंवा हजारो तुकडे होऊन पृथ्वीत जा. केकयराजाच्या कुळातील धुळीसारख्या, तुझे हे अति क्रूर वचन मी करणार नाही; ते माझ्यासाठी अहितकारक आहे.
2.12.110
क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां
प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।
न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां
दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम् ॥ २.१२.११० ॥
तू वस्तऱ्यासारखी आहेस; नेहमी खोटे गोड बोलणारी, दुष्ट मनाची, स्वतःच्या कुळाचा नाश करणारी. तुझ्यासोबत जगणे मला सहन होणार नाही; तू मनोरम नाहीस, माझे हृदय त्याच्या बंधनांसह जाळू पाहत आहेस.
2.12.111
न जीवितं मेऽस्ति कुतः पुनः सुखं
विनात्मजेनात्मवतां कुतो रतिः।
ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि
स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे ॥ २.१२.१११ ॥
माझे आता जीवन उरले नाही; मग सुख कुठले? पुत्राशिवाय आत्मसंयमी लोकांनाही आनंद कुठला? देवी, माझ्यासाठी अहितकारक हे कृत्य तू करू नयेस. मी तुझ्या चरणांना स्पर्श करतो; माझ्यावर प्रसन्न हो.
2.12.112
स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्
स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।
पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिता-
वुभावसम्प्राप्य यथाऽऽतुरस्तथा ॥ २.१२.११२ ॥
तो राजा अनाथाप्रमाणे विलाप करीत, स्त्रीवरील अतिमोहाने हृदय ग्रासलेला, राणीच्या चरणांवर दोन्ही हात पसरून कोसळला; पीडित माणसाप्रमाणे तो ते चरण गाठू शकला नाही.