ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 2.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.12.1
ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।
चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च ॥ २.१२.१ ॥
ਤਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਤੜਪ ਉੱਠੇ।
2.12.2
किं नु मेऽयं दिवास्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।
अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः ॥ २.१२.२ ॥
ਕੀ ਇਹ ਮੇਰਾ ਦਿਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਮੋਹ? ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਕੋਈ ਬਿਪਤਾ? ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੜਬੜ?
2.12.3
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां कैकेयीवाक्यतापितः ॥ २.१२.३ ॥
ਫਿਰ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਤੜਪ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
2.12.4
व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।
असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन् ॥ २.१२.४ ॥
ਬਾਘਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗੇ।
2.12.5
मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।
अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ॥ २.१२.५ ॥
ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਮਹਾਂਵਿਸ਼ੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਵਲ ਖਾਂਦੇ ਉਸ ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 'ਅਹੋ, ਧਿੱਕਾਰ!'
2.12.6
मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः।
चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः ॥ २.१२.६ ॥
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਹਤ ਹੋਈ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।
2.12.7
कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा।
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ॥ २.१२.७ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸਾੜਦਾ ਹੋਵੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਦੁਸ਼ਟ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ!
2.12.8
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा।
सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः ॥ २.१२.८ ॥
ਹੇ ਪਾਪਣੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਕੀ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਰਾਘਵ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2.12.9
तस्यैवं त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता।
त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता ॥ २.१२.९ ॥
ਉਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਰਥ ਲਈ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਵਸਾਇਆ।
2.12.10
अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा।
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् ॥ २.१२.१० ॥
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਤੇਜ਼ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਂਗ, ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ...
2.12.11
अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।
कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम् ॥ २.१२.११ ॥
ਕਿਹੜੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਾਂ? ਜਾਂ ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗਾਂ?
2.12.12
जीवितं चात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् ॥ २.१२.१२ ॥
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਭਾਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਪਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ; ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2.12.13
अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम्।
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना ॥ २.१२.१३ ॥
ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਫ਼ਸਲ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ ਹੈ?
2.12.14
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ॥ २.१२.१४ ॥
ਰਾਮ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕੇਗਾ। ਬਸ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਇਰਾਦਾ ਛੱਡ ਦੇ।
2.12.15
अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।
किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम् ॥ २.१२.१५ ॥
ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਾਲ ਛੂੰਹਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ। ਹੇ ਪਾਪਣ, ਏਨਾ ਭਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਸੋਚਿਆ?
2.12.16
अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।
अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति ॥ २.१२.१६ ॥
ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਭਰਤ ਲਈ ਮੈਂ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਬਾਰੇ ਜੋ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਰਹੇ।
2.12.17
स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे।
तत् त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत् ॥ २.१२.१७ ॥
ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਸੇਵਾ ਲਈ ਹੀ ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।
2.12.18
तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्।
आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता ॥ २.१२.१८ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪੀ ਹੋਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਾ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਰਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈਂ।
2.12.19
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्।
अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः ॥ २.१२.१९ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਨਰਥ ਆ ਪਿਆ ਹੈ; ਨੀਤੀਵਾਨ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਗੜ ਗਈ ਹੈ।
2.12.20
नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।
अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते ॥ २.१२.२० ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕੋਈ ਅਯੋਗ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
2.12.21
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।
बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम ॥ २.१२.२१ ॥
ਹੇ ਬਾਲੇ, ਕੀ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ? ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਸਨ।
2.12.22
तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः।
कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २.१२.२२ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਭੀਰੂ, ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਯਸ਼ਸਵੀ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਹਿਣਾ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?
2.12.23
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः।
कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे ॥ २.१२.२३ ॥
ਅਤਿ ਸੁਕੋਮਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?
2.12.24
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।
तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम् ॥ २.१२.२४ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭਨੇਤਰਾ, ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਬਨਵਾਸ ਦੇਣਾ ਤੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?
2.12.25
रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा।
विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये ॥ २.१२.२५ ॥
ਰਾਮ ਭਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਵਧੇਰੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
2.12.26
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।
कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात् ॥ २.१२.२६ ॥
ਸੇਵਾ, ਆਦਰ, ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਆਗਿਆਕਾਰਤਾ — ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰੇਗਾ?
2.12.27
बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते ॥ २.१२.२७ ॥
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਆਸ਼ਰਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਨਿੰਦਾ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ।
2.12.28
सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा।
गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः ॥ २.१२.२८ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਰਾਮ, ਪਿਆਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
2.12.29
सत्येन लोकाञ् जयति द्विजान् दानेन राघवः।
गुरूञ् छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान् ॥ २.१२.२९ ॥
ਰਾਘਵ ਸੱਚ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
2.12.30
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।
विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥ २.१२.३० ॥
ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਰਲਤਾ, ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ — ਇਹ ਸਭ ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹਨ।
2.12.31
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।
पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि ॥ २.१२.३१ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ, ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਰਾਮ ਲਈ ਤੂੰ ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਉਸਦਾ ਤੇਜ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਤੇਜ ਵਰਗਾ ਹੈ।
2.12.32
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।
स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम् ॥ २.१२.३२ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂ?
2.12.33
क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता।
अप्यहिंसा च भूतानां तमृते कागतिर्मम ॥ २.१२.३३ ॥
ਖਿਮਾ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਕ੍ਰਿਤਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੀ ਕੀ ਗਤੀ?
2.12.34
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।
दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि ॥ २.१२.३४ ॥
ਹੇ ਕੈਕੇਈ, ਬੁੱਢੇ, ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਪਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਦੀਨ ਹੋ ਕੇ ਤਰਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੈਨੂੰ ਕਰੁਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
2.12.35
पृथिव्यां सागरान्तायां यत् किंचिदधिगम्यते।
तत् सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश ॥ २.१२.३५ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਨਾ ਹੋ।
2.12.36
अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।
शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत् ॥ २.१२.३६ ॥
ਹੇ ਕੈਕੇਈ, ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੂੰਹਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਬਣ; ਇੱਥੇ ਅਧਰਮ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ।
2.12.37
घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम् ॥ २.१२.३७ ॥
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤੜਫ ਰਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ (ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਕਿਹਾ)।
2.12.38
पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।
प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः ॥ २.१२.३८ ॥
ਸ਼ੋਕ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤਰਲੇ ਕਰ ਰਹੇ (ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ) ਤਦ ਕਰੂਰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹੇ।
2.12.39
यदि दत्त्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे।
धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि ॥ २.१२.३९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਦੋ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਜੇ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਹੇ ਵੀਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸੇਂਗਾ?
2.12.40
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयः सह।
कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि ॥ २.१२.४० ॥
ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣੂ, ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿਣਗੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਂਗਾ?
2.12.41
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।
तस्याः कृता मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि ॥ २.१२.४१ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਿਉਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਮੈਂ ਝੂਠ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਤੂੰ ਆਖੇਂਗਾ।
2.12.42
किल्बिषं त्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।
यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे ॥ २.१२.४२ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਅੱਜ ਹੀ ਇੱਕ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਕਰੇਂਗਾ।
2.12.43
शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।
अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २.१२.४३ ॥
ਸ਼ੈਬ੍ਯ ਨੇ ਸ਼੍ਯੇਨ-ਕਪੋਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਾਸ ਦਿੱਤਾ; ਅਲਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
2.12.44
सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।
समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ २.१२.४४ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਮਰਿਆਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਿਨਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ; ਪਿਛਲੇ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਨਾ ਕਰ।
2.12.45
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।
सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते ॥ २.१२.४५ ॥
ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਮਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਦੁਰਮਤੀ।
2.12.46
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम्।
यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २.१२.४६ ॥
ਉਹ ਅਧਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮ, ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
2.12.47
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।
पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते ॥ २.१२.४७ ॥
ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।
2.12.48
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।
अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम ॥ २.१२.४८ ॥
ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਅੰਜਲੀ ਕਬੂਲਦਿਆਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਦੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਲੀ ਹੈ।
2.12.49
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।
यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् ॥ २.१२.४९ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਹੁੰ ਖਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਰਾਮ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗੀ।
2.12.50
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।
विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा ॥ २.१२.५० ॥
ਇੰਨਾ ਆਖ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ; ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
2.12.51
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वाक्यं परमशोभनम्।
रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च ॥ २.१२.५१ ॥
ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ—ਜੋ ਉੱਪਰੋਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੇ ਸਨ: ਰਾਮ ਦਾ ਬਨਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਜ।
2.12.52
नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम् ॥ २.१२.५२ ॥
ਵਿਆਕੁਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਪਲ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਨਾ ਬੋਲਿਆ; ਅਪ੍ਰਿਯ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਝਪਕੇ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।
2.12.53
तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।
दुःखशोकमयीं श्रुत्वा राजा न सुखितोऽभवत् ॥ २.१२.५३ ॥
ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ, ਦੁੱਖ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸੁਖੀ ਨਾ ਹੋਇਆ।
2.12.54
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।
ध्यात्वा रामेति निःश्वस्य च्छिन्नस्तरुरिवापतत् ॥ २.१२.५४ ॥
ਰਾਣੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਕੀਤੀ ਸਹੁੰ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, 'ਰਾਮ' ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ, ਕੱਟੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਰਾਜਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
2.12.55
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः।
हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः ॥ २.१२.५५ ॥
ਮਨ ਗਵਾ ਚੁੱਕੇ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਉਲਟ ਹਾਲਤ ਦੇ ਪੀੜਤ ਵਾਂਗ, ਤੇਜ ਖੋਹੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਉਹ ਜਗਤੀਪਤੀ ਹੋ ਗਏ।
2.12.56
दीनयाऽऽतुरया वाचा इति होवाच कैकयीम्।
अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदेशिता ॥ २.१२.५६ ॥
ਦੀਨ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਲਾਭ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਇਹ ਅਨਰਥ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ?
2.12.57
भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।
शीलव्यसनमेतत् ते नाभिजानाम्यहं पुरा ॥ २.१२.५७ ॥
ਭੂਤ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਮਨ ਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਬੋਲਦੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ? ਤੇਰਾ ਇਹ ਚਰਿੱਤਰ-ਦੋਸ਼ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
2.12.58
बालायास्तत् त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम् ॥ २.१२.५८ ॥
ਬਾਲਿਕਾ ਵਰਗੀ ਤੇਰੀ ਹੁਣ ਉਲਟ ਹਾਲਤ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ?
2.12.59
राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च ॥ २.१२.५९ ॥
ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬਿਠਾਉਣ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਬਨ ਭੇਜਣ ਦੀ ਤੂੰ ਚੋਣ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਭਾਵ ਅਤੇ ਇਸ ਝੂਠ ਤੋਂ ਤੂੰ ਰੁਕ ਜਾ।
2.12.60
यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।
नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि ॥ २.१२.६० ॥
ਪਤੀ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਜੇ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੇ ਨਿਰਦਈ, ਪਾਪ-ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੀ, ਨੀਚ, ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ!
2.12.61
किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।
न कथंचिदृते रामाद् भरतो राज्यमावसेत् ॥ २.१२.६१ ॥
ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਝੂਠਾ ਦੁੱਖ ਦੇਖਦੀ ਹੈਂ? ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਰਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
2.12.62
रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते ॥ २.१२.६२ ॥
ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬਲਵਾਨ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਜਾਂਦਾ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗੀ?
2.12.63
मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।
तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम् ॥ २.१२.६३ ॥
ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਉਸਦਾ ਮੁੱਖ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਂ ਜੋ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, [ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈ]।
2.12.64
कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।
किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः ॥ २.१२.६४ ॥
ਵੈਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਪਿੱਠ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਾਂਗ [ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤਦਿਆਂ] ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਣਗੇ?
2.12.65
बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः ॥ २.१२.६५ ॥
ਹਾਏ, ਇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਬਾਲਕ [ਰਾਮ] ਚਿਰ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ-ਸੁਣੇ ਲੋਕ [ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਿਆਂ]...
2.12.66
परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा।
कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया ॥ २.१२.६६ ॥
ਕਾਕੁਤਸ੍ਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁੱਛਣਗੇ; ਤਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਆਖਾਂਗੀ? ਦੁਖੀ ਕੈਕੇਯੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ [ਰਾਮ] ਨੂੰ ਬਨਵਾਸ ਭੇਜਿਆ।
2.12.67
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति।
किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते ॥ २.१२.६७ ॥
ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਆਖਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਝੂਠ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਘਵ ਬਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਸਲਿਆ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖੇਗੀ?
2.12.68
किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च ॥ २.१२.६८ ॥
ਏਹੋ ਜਿਹਾ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂਗਾ? ਕੌਸਲਿਆ ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਸਖੀ ਵਾਂਗ ਸੀ,
2.12.69
भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।
सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा ॥ २.१२.६९ ॥
ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ, ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ।
2.12.70
न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि ॥ २.१२.७० ॥
ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਮੇਰਾ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
2.12.71
अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च ॥ २.१२.७१ ॥
ਅਪਥ੍ਯ ਤੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਭੋਜਨ ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਪਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਨ ਨੂੰ ਜਾਣਾ (ਮੈਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ)।
2.12.72
सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम् ॥ २.१२.७२ ॥
ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰੇਗੀ; ਉਹ ਮੇਰਾ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗੀ? ਦੁਖੀ ਵੈਦੇਹੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੇਗੀ!
2.12.73
मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।
वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति ॥ २.१२.७३ ॥
ਮੈਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਮ ਬਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਹਾਏ, ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਘੁਲਾ ਦੇਵੇਗੀ।
2.12.74
हीना हिमवतः पार्श्वे किंनरेणेव किंनरी।
नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने ॥ २.१२.७४ ॥
ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਢਲਾਣ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਕਿੰਨਰੀ ਵਾਂਗ, ਮਹਾਬਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੀ।
2.12.75
चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.७५ ॥
ਰੋਂਦੀ ਮੈਥਿਲੀ ਵੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜੀਵੇ, ਇਹੀ ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਉਹ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਚਲਾਵੇਗੀ।
2.12.76
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।
रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः ॥ २.१२.७६ ॥
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤੀ ਮੰਨਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਤੂੰ ਅਸਤੀ ਹੈਂ। ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਤੂੰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਤੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈਂ।
2.12.77
अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।
गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ॥ २.१२.७७ ॥
ਹਾਏ, ਝੂਠੇ ਦਿਲਾਸੇ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈਂ; ਗੀਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਲਾਲਚੀ ਵਾਂਗ।
2.12.78
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।
विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा ॥ २.१२.७८ ॥
'ਇਹ ਅਨਾਰਿਆ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀ ਹੈ' ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ ਆਰਿਆ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿੰਦਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2.12.79
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।
दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम् ॥ २.१२.७९ ॥
ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ! ਹਾਏ, ਕਿੰਨੀ ਤਕਲੀਫ਼! ਤੇਰੀ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਸਹਿਣੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।
2.12.80
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।
अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा ॥ २.१२.८० ॥
ਹੇ ਪਾਪਣੇ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ।
2.12.81
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।
बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ॥ २.१२.८१ ॥
ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਵਜੋਂ ਨਾ ਪਛਾਣਿਆ। ਬੱਚਾ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੂਹਿਆ।
2.12.82
तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।
मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना ॥ २.१२.८२ ॥
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਯੋਗ ਸਮਝੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।
2.12.83
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।
स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति ॥ २.१२.८३ ॥
ਹਾਏ, ਕਾਮ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਬਹੁਤ ਮੂਰਖ ਹੈ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਨ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗਾ।
2.12.84
वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।
भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते ॥ २.१२.८४ ॥
ਵੇਦਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਉਹ, ਭੋਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਫਿਰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪਾਵੇਗਾ।
2.12.85
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।
स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २.१२.८५ ॥
ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ। 'ਬਨ ਨੂੰ ਜਾ' ਆਖਣ ਤੇ ਉਹ ਕੇਵਲ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਹੀ ਆਖੇਗਾ।
2.12.86
यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः।
प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ॥ २.१२.८६ ॥
ਰਾਘਵ 'ਬਨ ਨੂੰ ਜਾ' ਏਹੋ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਜੇ ਇਹ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।
2.12.87
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।
मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम् ॥ २.१२.८७ ॥
ਰਾਘਵ ਬਨ ਨੂੰ ਗਿਆਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰੇਗਾ; ਤਦ ਅਸਹਿ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ।
2.12.88
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।
इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे ॥ २.१२.८८ ॥
ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਾਮ ਬਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਭੋਗੇਂਗੀ?
2.12.89
कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।
दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति ॥ २.१२.८९ ॥
ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਤਾਂ, ਦੁੱਖ ਨਾ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਉਹ ਦੇਵੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵੇਗੀ।
2.12.90
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह।
प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव ॥ २.१२.९० ॥
ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ, ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਹੇ ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਸੁਖੀ ਰਹਿ।
2.12.91
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।
इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि ॥ २.१२.९१ ॥
ਰਾਮ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਗਏ, ਸਦਾ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰੇ ਗਏ, ਅਡੋਲ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਕੁਲ ਨੂੰ — ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ — ਤੂੰ ਪਾਲੇਂਗੀ।
2.12.92
प्रियं चेद् भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं भवेत्।
मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यं गतायुषः ॥ २.१२.९२ ॥
ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਬਨਵਾਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਤ ਕ੍ਰਿਆ ਭਰਤ ਨਾ ਕਰੇ।
2.12.93
मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।
सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.९३ ॥
ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਰਾਮ ਦੇ ਬਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੂੰ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਹੁਣ ਰਾਜ ਚਲਾਏਂਗੀ।
2.12.94
त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि।
अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।
सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ॥ २.१२.९४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈਂ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਦਨਾਮੀ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਪਾਪੀ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਅਵਗਿਆ ਹੋਵੇਗੀ।
2.12.95
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।
पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ॥ २.१२.९५ ॥
ਰਥਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀ-ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਰੱਥ ਰਾਮ, ਉਸ ਮਹਾਂਬਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਭਟਕੇਗਾ? ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਹੈ।
2.12.96
यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।
अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम् ॥ २.१२.९६ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ ਰਸੋਈਏ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ 'ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਪੀਣ-ਖਾਣ ਪਕਾਉਂਦੇ ਸਨ,
2.12.97
स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।
भक्षयन् वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति ॥ २.१२.९७ ॥
ਕੌੜਾ, ਤਿੱਖਾ ਅਤੇ ਕਸੈਲਾ ਜੰਗਲੀ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰੇਗਾ?
2.12.98
महार्हवस्त्रसम्बद्धो भूत्वा चिरसुखोचितः।
काषायपरिधानस्तु कथं रामो भविष्यति ॥ २.१२.९८ ॥
ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਦੀ, ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਭਗਵੇਂ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ?
2.12.99
कस्येदं दारुणं वाक्यमेवंविधमपीरितम्।
रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम् ॥ २.१२.९९ ॥
ਰਾਮ ਦਾ ਬਨਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਿਸ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ?
2.12.100
धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरायणाः।
न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम् ॥ २.१२.१०० ॥
ਸਵਾਰਥੀ ਅਤੇ ਛਲ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
2.12.101
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे
ममानुतापाय निवेशितासि।
किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं
हितानुकारिण्यथवापि रामे ॥ २.१२.१०१ ॥
ਹੇ ਕਰੂਰ ਇਸਤਰੀ, ਅਨਰਥ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈਂ। ਕੀ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਗੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ?
2.12.102
परित्यजेयुः पितरोऽपि पुत्रान्
भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।
कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत् स्याद्
दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम् ॥ २.१२.१०२ ॥
ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣ। ਤਦ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
2.12.103
अहं पुनर्देवकुमाररूप-
मलंकृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।
नन्दामि पश्यन्निव दर्शनेन
भवामि दृष्ट्वैव पुनर्युवेव ॥ २.१२.१०३ ॥
ਦੇਵਕੁਮਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ ਹੋਏ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਫਿਰ ਜਵਾਨ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
2.12.104
विना हि सूर्येण भवेत् प्रवृत्ति-
रवर्षता वज्रधरेण वापि।
रामं तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य
जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे ॥ २.१२.१०४ ॥
ਸੂਰਜ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮੀਂਹ ਨਾ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
2.12.105
विनाशकामामहिताममित्रा-
मावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।
चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी
महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात् ॥ २.१२.१०५ ॥
ਵਿਨਾਸ਼ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ, ਅਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਵੈਰੀ ਵਰਗੀ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ; ਹਾਏ, ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਤੂੰ ਮਹਾਂਵਿਸ਼ ਵਾਲੀ ਸੱਪਣੀ ਹੈਂ; ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।
2.12.106
मया च रामेण सलक्ष्मणेन
प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।
पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान्
ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी ॥ २.१२.१०६ ॥
ਮੇਰੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਿਆ ਸ਼ਾਸਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਰਤ ਤੇਰੇ ਨਾਲ; ਨਗਰ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਅਹਿਤਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੂੰ।
2.12.107
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि
प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।
न नाम ते तेन मुखात् पतन्त्यधो
विशीर्यमाणा दशनाः सहस्रधा ॥ २.१२.१०७ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰੂਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ, ਬਿਪਤਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ! ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜੋ ਬੋਲਦੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਕਾਰਨ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਦੰਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ!
2.12.108
न किंचिदाहाहितमप्रियं वचो
न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।
कथं तु रामे ह्यभिरामवादिनि
ब्रवीषि दोषान् गुणनित्यसम्मते ॥ २.१२.१०८ ॥
ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਹਿਤਕਰ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇ; ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲਣੇ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਮਾਨੇ ਜਾਂਦੇ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਦੋਸ਼ ਕਿਉਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈਂ?
2.12.109
प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा
सहस्रशो वा स्फुटितां महीं व्रज।
न ते करिष्यामि वचः सुदारुणं
ममाहितं केकयराजपांसने ॥ २.१२.१०९ ॥
ਤੂੰ ਤੜਫ ਕੇ ਮਰ, ਸੜ ਜਾ, ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾ, ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾ। ਕੇਕਯ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕੁਲ ਦੀ ਧੂੜੇ, ਤੇਰੀ ਇਹ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਗੱਲ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਾਂਗਾ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਹਿਤਕਰ ਹੈ।
2.12.110
क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां
प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।
न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां
दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम् ॥ २.१२.११० ॥
ਤੂੰ ਉਸਤਰੇ ਵਰਗੀ ਹੈਂ; ਸਦਾ ਝੂਠੇ ਪਿਆਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੁਲ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ ਮੈਂ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੂੰ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਇਸਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾੜਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈਂ।
2.12.111
न जीवितं मेऽस्ति कुतः पुनः सुखं
विनात्मजेनात्मवतां कुतो रतिः।
ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि
स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे ॥ २.१२.१११ ॥
ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੁਣ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ? ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਨੰਦ ਕਿੱਥੋਂ? ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਹਿਤਕਰ ਇਹ ਕੰਮ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਛੂਹਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ।
2.12.112
स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्
स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।
पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिता-
वुभावसम्प्राप्य यथाऽऽतुरस्तथा ॥ २.१२.११२ ॥
ਉਹ ਰਾਜਾ ਅਨਾਥਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਮੋਹ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵੱਲ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ।