รามายณะของวาลมีกิ · สรรค 2.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.12.1
ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।
चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च ॥ २.१२.१ ॥
ครั้นได้ฟังถ้อยคำอันโหดร้ายของนางไกเกยี มหาราชก็เกิดความวิตกกังวล และในชั่วขณะหนึ่งก็ทรมานใจอย่างยิ่ง
2.12.2
किं नु मेऽयं दिवास्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।
अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः ॥ २.१२.२ ॥
นี่คือความฝันกลางวันของเรากระนั้นหรือ หรือเป็นความหลงผิดในใจของเรา หรือเป็นภัยพิบัติที่มาถึงตัวเรา หรือเป็นความวุ่นวายแห่งหัวใจ
2.12.3
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां कैकेयीवाक्यतापितः ॥ २.१२.३ ॥
ครั้นแล้ว เมื่อถูกถ้อยคำของนางไกเกยีเผาผลาญใจ พระองค์ก็ได้สติกลับคืนมา
2.12.4
व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।
असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन् ॥ २.१२.४ ॥
ทรงทุกข์ระทมและสับสนงุนงง ดั่งกวางที่เห็นเสือโคร่งตัวเมีย ประทับนั่งบนพื้นดินที่โล่งเปล่า ถอนพระทัยยาวอย่างหนัก
2.12.5
मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।
अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ॥ २.१२.५ ॥
ดั่งงูพิษร้ายตัวใหญ่ที่ถูกมนตร์ตรึงไว้ ขดตัวอยู่ในวงจำกัด ราชาแห่งมนุษย์ เต็มไปด้วยความขุ่นเคือง จึงตรัสถ้อยคำว่า "อนิจจา น่าอับอายเหลือเกิน"
2.12.6
मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः।
चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः ॥ २.१२.६ ॥
พระราชาทรงสลบไปอีกครั้ง เพราะสติถูกความโศกเศร้าทำลาย ครั้นผ่านไปนานจึงได้สติคืนมา และทรงทุกข์ระทมยิ่งนัก
2.12.7
कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा।
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ॥ २.१२.७ ॥
ทรงกริ้วจนดูเหมือนจะเผานางด้วยพระเดชานุภาพ จึงตรัสแก่นางไกเกยีว่า "ดูก่อนหญิงโหดร้าย มีความประพฤติชั่ว ผู้ทำลายวงศ์ตระกูลนี้!"
2.12.8
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा।
सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः ॥ २.१२.८ ॥
รามได้ทำอะไรให้เจ้า ดูก่อนหญิงบาป หรือเราได้ทำบาปอะไร ราฆวะปฏิบัติต่อเจ้าเสมอดั่งต่อมารดาของตน
2.12.9
तस्यैवं त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता।
त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता ॥ २.१२.९ ॥
เหตุใดเจ้าจึงคิดการร้ายเช่นนี้ต่อเขา เราเองได้นำเจ้ามาและให้เจ้าอยู่ในเรือนของเรา เพื่อการทำลายตนเองของเรา
2.12.10
अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा।
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् ॥ २.१२.१० ॥
ดูก่อนพระราชธิดา ดั่งคนที่ไม่รู้จักย่อมจับงูพิษร้ายได้ ทั้งที่โลกทั้งมวลต่างสรรเสริญคุณความดีของรามอยู่ทั้งสิ้น...
2.12.11
अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।
कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम् ॥ २.१२.११ ॥
เราจะละทิ้งบุตรอันเป็นที่รักของเราเพราะความผิดอันใด หรือจะละทิ้งเการเกาศัลยาและสุมิตรา หรือแม้แต่ความรุ่งเรืองแห่งราชสมบัติ เราก็จะละทิ้งได้หรือ
2.12.12
जीवितं चात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् ॥ २.१२.१२ ॥
เราอาจยอมสละชีวิตของตนได้ แต่จะยอมสละรามผู้มีความรักใคร่บิดาไม่ได้เลย การได้เห็นบุตรคนโตของเรานั้นเป็นความปีติยินดีอย่างยิ่งสำหรับเรา
2.12.13
अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम्।
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना ॥ २.१२.१३ ॥
เมื่อไม่ได้เห็นราม สติของเราก็หายไป โลกจะดำรงอยู่ได้หรือไม่หากไม่มีพระอาทิตย์ หรือพืชผลจะเติบโตได้หรือไม่หากไม่มีน้ำ
2.12.14
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ॥ २.१२.१४ ॥
หากปราศจากราม ชีวิตของเราจะไม่ดำรงอยู่ในร่างนี้ พอเถิด จงละความคิดชั่วร้ายนี้เสียเถิด
2.12.15
अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।
किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम् ॥ २.१२.१५ ॥
เราขอก้มศีรษะแตะเท้าของเจ้า ขอเจ้าโปรดเมตตาเราเถิด ดูก่อนหญิงบาป เหตุใดเจ้าจึงคิดการอันโหดร้ายที่สุดเช่นนี้
2.12.16
अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।
अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति ॥ २.१२.१६ ॥
บัดนี้เจ้าปรารถนาจะถามเราว่าเราเป็นที่รักหรือเป็นที่ชังของภรต ก็ให้เป็นไปตามที่เจ้าเคยกล่าวไว้ก่อนแล้วเกี่ยวกับราฆวะเถิด
2.12.17
स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे।
तत् त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत् ॥ २.१२.१७ ॥
เขาเป็นบุตรคนโตของเรา ผู้รุ่งเรือง เป็นผู้เลิศในธรรม เขาเป็นเช่นนั้นสำหรับเรา ดูก่อนหญิงผู้พูดถ้อยคำอันเป็นที่รัก เจ้าคงได้กล่าวเช่นนั้นเพื่อรับใช้เรา
2.12.18
तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्।
आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता ॥ २.१२.१८ ॥
ครั้นได้ฟังดังนั้น เจ้าผู้ถูกความโศกเผาผลาญ ได้ทำให้เราทุกข์ระทมยิ่งนัก เจ้าเข้าสิงอยู่ในเรือนอันว่างเปล่า ได้ตกอยู่ใต้อำนาจของผู้อื่นไปแล้ว
2.12.19
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्।
अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः ॥ २.१२.१९ ॥
ดูก่อนเทวี ภัยพิบัติอันใหญ่หลวงได้มาถึงวงศ์อิกษวากุแล้ว ในตระกูลที่พรั่งพร้อมด้วยความประพฤติอันชอบธรรม ความคิดของเจ้ากลับวิปริตไป
2.12.20
नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।
अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते ॥ २.१२.२० ॥
ดูก่อนหญิงตาโต เจ้าไม่เคยทำสิ่งใดที่ไม่เหมาะสมหรือไม่เป็นที่พอใจแก่เรามาก่อนเลย เพราะเหตุนั้นเราจึงไม่ไว้ใจเจ้า
2.12.21
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।
बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम ॥ २.१२.२१ ॥
ท่านคงจะไม่ลืมแล้วว่า พระราฆวะ (พระราม) ก็เทียบเท่าพระภรตผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ เจ้าเคยเล่าเรื่องราวเหล่านี้ให้ฉันฟังบ่อยครั้งมิใช่หรือ โอ้สตรีผู้เยาว์เอ๋ย
2.12.22
तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः।
कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २.१२.२२ ॥
โอ้เทวี โอ้ผู้ขลาดกลัวเอ๋ย เหตุใดท่านจึงเห็นชอบให้ผู้มีธรรม ผู้มีชื่อเสียงนั้นอยู่ในป่าถึงสิบสี่ปี
2.12.23
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः।
कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे ॥ २.१२.२३ ॥
เหตุใดท่านจึงเห็นชอบให้ผู้ที่อ่อนโยนยิ่งนัก และมีจิตมั่นคงในธรรม ไปอาศัยอยู่ในป่าอันน่าสะพรึงกลัวเช่นนั้น
2.12.24
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।
तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम् ॥ २.१२.२४ ॥
โอ้ผู้มีดวงตาอันเป็นมงคลเอ๋ย เหตุใดท่านจึงเห็นชอบให้พระรามผู้เป็นที่รื่นรมย์ของทุกคน และผู้คอยปรนนิบัติท่านอยู่ ต้องถูกเนรเทศไป
2.12.25
रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा।
विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये ॥ २.१२.२५ ॥
พระรามปรนนิบัติท่านเสมอ ยิ่งกว่าพระภรตเสียอีก ด้วยเหตุนี้ ฉันจึงไม่เห็นความแตกต่างเป็นพิเศษในความเคารพของพระภรตต่อท่าน
2.12.26
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।
कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात् ॥ २.१२.२६ ॥
ทั้งในการปรนนิบัติ ความเคารพ ความเชื่อถือได้ และการทำตามคำพูดด้วยการกระทำ ใครเล่าจะทำได้มากกว่านี้ นอกจากพระรามผู้เป็นยอดของบุรุษ
2.12.27
बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते ॥ २.१२.२७ ॥
ในหมู่นางในนับพันและผู้อาศัยพึ่งพิงอีกมากมาย ไม่มีการนินทาหรือการกล่าวหาใดเกิดขึ้นต่อพระราฆวะ คือพระราม
2.12.28
सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा।
गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः ॥ २.१२.२८ ॥
พระรามผู้เป็นเสือในหมู่มนุษย์ ปลอบโยนสรรพสัตว์ทั้งปวงด้วยจิตใจที่บริสุทธิ์ และย่อมครองใจชาวแว่นแคว้นด้วยถ้อยคำอันน่ารัก
2.12.29
सत्येन लोकाञ् जयति द्विजान् दानेन राघवः।
गुरूञ् छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान् ॥ २.१२.२९ ॥
พระราฆวะย่อมชนะโลกทั้งหลายด้วยความจริง ชนะพราหมณ์ทั้งหลายด้วยการให้ทาน ชนะผู้อาวุโสด้วยการปรนนิบัติ และชนะข้าศึกในการรบด้วยคันธนูของพระองค์ ผู้เป็นวีรบุรุษ
2.12.30
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।
विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥ २.१२.३० ॥
ความจริง การให้ทาน ความเพียรเผาผลาญ การสละ มิตรภาพ ความบริสุทธิ์ ความซื่อตรง การศึกษาเล่าเรียน และการปรนนิบัติครูอาจารย์ สิ่งเหล่านี้ทั้งหมดมั่นคงอยู่ในพระราฆวะ
2.12.31
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।
पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि ॥ २.१२.३१ ॥
โอ้เทวี ผู้มีลักษณะเหมือนเทพเจ้า เหตุใดท่านจึงปรารถนาความชั่วร้ายให้แก่พระรามผู้มีความซื่อตรงบริบูรณ์ และมีรัศมีเสมอด้วยมหาฤๅษี
2.12.32
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।
स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम् ॥ २.१२.३२ ॥
ฉันไม่เคยจำได้ว่าผู้ที่พูดจาไพเราะต่อโลกนั้นเคยกล่าววาจาที่ไม่น่ารัก แล้วเหตุใดเล่า เพราะเห็นแก่ท่าน ฉันจะพูดถึงพระรามทั้งที่น่ารักหรือไม่น่ารักได้อย่างไร
2.12.33
क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता।
अप्यहिंसा च भूतानां तमृते कागतिर्मम ॥ २.१२.३३ ॥
ผู้ที่มีความอดทน ความเพียรเผาผลาญ การสละ ความจริง ธรรม ความกตัญญู และความไม่เบียดเบียนสรรพสัตว์ หากปราศจากพระองค์แล้ว ฉันจะมีที่พึ่งอะไรได้อีก
2.12.34
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।
दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि ॥ २.१२.३४ ॥
โอ้ไกเกยี ท่านควรแสดงความเมตตาต่อฉัน ผู้เป็นชราใกล้จะสิ้นชีวิต เป็นนักพรต และกำลังร่ำร้องอย่างน่าสงสาร
2.12.35
पृथिव्यां सागरान्तायां यत् किंचिदधिगम्यते।
तत् सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश ॥ २.१२.३५ ॥
สิ่งใดก็ตามที่จะพึงได้บนผืนแผ่นดินที่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต ฉันจะให้สิ่งนั้นทั้งหมดแก่ท่าน และอย่าให้ความโกรธเข้าครอบงำท่านเลย
2.12.36
अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।
शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत् ॥ २.१२.३६ ॥
โอ้ไกเกยี ฉันประนมมือและแม้กระทั่งแตะเท้าของท่าน ขอให้ท่านเป็นที่พึ่งของพระราม เพื่อว่าอธรรมจะไม่มาแตะต้องฉันในที่นี้
2.12.37
घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम् ॥ २.१२.३७ ॥
แก่พระมหากษัตริย์ผู้เซไปเซมาและถูกความโศกเศร้าท่วมทับ (ไกเกยีได้กล่าววาจา)
2.12.38
पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।
प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः ॥ २.१२.३८ ॥
แก่ท้าวทศรถผู้วิงวอนซ้ำแล้วซ้ำเล่าให้พาพระองค์ข้ามมหาสมุทรแห่งความโศกโดยเร็ว จากนั้นไกเกยีผู้ดุร้ายจึงตอบด้วยถ้อยคำที่โหดร้ายยิ่งกว่า
2.12.39
यदि दत्त्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे।
धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि ॥ २.१२.३९ ॥
โอ้พระราชา หากพระองค์ประทานพรสองประการแล้วกลับเสียพระทัยในภายหลังอีก โอ้วีรบุรุษ พระองค์จะอ้างความเป็นผู้มีธรรมของพระองค์บนโลกนี้ได้อย่างไร
2.12.40
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयः सह।
कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि ॥ २.१२.४० ॥
โอ้ผู้รู้ธรรม เมื่อราชฤๅษีทั้งหลายมาชุมนุมกับพระองค์เป็นจำนวนมากและกล่าวถึงเรื่องนี้ พระองค์จะตอบพวกเขาที่นั่นว่าอย่างไร
2.12.41
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।
तस्याः कृता मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि ॥ २.१२.४१ ॥
เจ้าจะกล่าวว่า 'ข้าได้ทำผิดต่อไกเกยี ผู้ซึ่งข้าอยู่รอดได้ด้วยความโปรดปรานของนาง และผู้ซึ่งคุ้มครองข้า'
2.12.42
किल्बिषं त्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।
यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे ॥ २.१२.४२ ॥
ข้าแต่จอมกษัตริย์ เพิ่งประทานพรไปเมื่อวันนี้เอง บัดนี้กลับตรัสเป็นอย่างอื่นอีก เจ้าจะต้องกลายเป็นผู้ทำบาปในหมู่กษัตริย์เพราะเหตุนี้
2.12.43
शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।
अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २.१२.४३ ॥
พระไศพยะ ในเรื่องนกเหยี่ยวกับนกพิราบ ได้ยอมให้เนื้อของตนแก่นกนั้น อลรกะ ได้ควักดวงตาทั้งสองประทานไป แล้วจึงไปสู่คติอันสูงสุด
2.12.44
सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।
समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ २.१२.४४ ॥
มหาสมุทรเมื่อได้ทำสัญญาแล้ว ย่อมไม่ล่วงเกินฝั่งของตน จงระลึกถึงการกระทำในอดีตของเจ้า และอย่าทำคำสัญญาให้เป็นเท็จ
2.12.45
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।
सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते ॥ २.१२.४५ ॥
เจ้าละทิ้งธรรมแล้ว ปรารถนาจะอภิเษกพระรามในราชสมบัติ และปรารถนาจะเสวยสุขกับพระเการัลยาตลอดไป ข้าแต่ผู้มีจิตชั่วร้าย
2.12.46
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम्।
यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २.१२.४६ ॥
ไม่ว่าจะเป็นอธรรมหรือธรรม จะเป็นความจริงหรือความเท็จก็ตามที คำมั่นที่เจ้าให้ไว้แก่ข้านั้น ย่อมไม่มีการผิดคำ
2.12.47
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।
पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते ॥ २.१२.४७ ॥
หากพระรามได้รับการอภิเษก ข้าจะดื่มยาพิษเป็นจำนวนมากในบัดนี้ ต่อหน้าเจ้า และจะตายลงขณะที่เจ้าเฝ้าดูอยู่
2.12.48
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।
अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम ॥ २.१२.४८ ॥
หากข้าได้เห็นแม้เพียงครั้งเดียว มารดาของพระรามรับการคารวะด้วยการประนมมือ การตายของข้าก็นับว่าเป็นความประเสริฐแล้ว
2.12.49
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।
यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् ॥ २.१२.४९ ॥
ข้าแต่จอมกษัตริย์ ข้าขอสาบานต่อพระภรตและต่อตัวข้าเองว่า ข้าจะไม่พอใจสิ่งใดอื่น นอกจากการเนรเทศพระราม
2.12.50
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।
विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा ॥ २.१२.५० ॥
ไกเกยีกล่าวถ้อยคำเพียงเท่านี้แล้วก็นิ่งไป และมิได้ตอบพระราชาผู้กำลังคร่ำครวญ
2.12.51
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वाक्यं परमशोभनम्।
रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च ॥ २.१२.५१ ॥
พระราชาเมื่อได้ฟังถ้อยคำของไกเกยี ซึ่งดูน่าพอพระทัยยิ่งนัก คือการที่พระรามต้องไปอยู่ป่า และการที่พระภรตได้ครองราชย์
2.12.52
नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम् ॥ २.१२.५२ ॥
พระราชาทรงมีอินทรีย์ปั่นป่วน จึงมิได้ตรัสกับไกเกยีอยู่ชั่วขณะ พระองค์จ้องมองพระมเหสีผู้เป็นที่รักของพระองค์ ผู้กล่าวถ้อยคำที่ไม่น่าพอใจ โดยไม่กะพริบพระเนตร
2.12.53
तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।
दुःखशोकमयीं श्रुत्वा राजा न सुखितोऽभवत् ॥ २.१२.५३ ॥
เมื่อได้ฟังถ้อยคำนั้นซึ่งเปรียบดั่งสายฟ้า เจ็บปวดต่อใจและเต็มไปด้วยความทุกข์และความโศก พระราชาจึงไม่มีความสุขเลย
2.12.54
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।
ध्यात्वा रामेति निःश्वस्य च्छिन्नस्तरुरिवापतत् ॥ २.१२.५४ ॥
พระองค์ทรงพิจารณาถึงความมุ่งหมายอันน่าสะพรึงของพระมเหสี และคำสาบานที่นางได้ให้ไว้ จึงถอนพระทัยใหญ่แล้วตรัสว่า 'พระราม' แล้วก็ล้มลงดั่งต้นไม้ที่ถูกโค่น
2.12.55
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः।
हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः ॥ २.१२.५५ ॥
พระราชาผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดินทรงกลายเป็นดั่งคนที่สติสิ้นไป ดั่งคนบ้า ดั่งคนที่ทุกข์ทรมานจนเสียสติ และดั่งงูที่ถูกชิงเอาความรุ่งเรืองไปเสีย
2.12.56
दीनयाऽऽतुरया वाचा इति होवाच कैकयीम्।
अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदेशिता ॥ २.१२.५६ ॥
ด้วยเสียงอันอ่อนแรงและทุกข์ระทม พระองค์ตรัสกับไกเกยีว่า 'ใครเป็นผู้ชี้แนะเจ้าให้ทำความวิบัตินี้ ซึ่งดูคล้ายประโยชน์'
2.12.57
भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।
शीलव्यसनमेतत् ते नाभिजानाम्यहं पुरा ॥ २.१२.५७ ॥
เจ้าพูดราวกับจิตใจถูกภูตผีเข้าครอบงำ เจ้าไม่รู้สึกละอายต่อหน้าข้าหรือ ความชั่วร้ายทางนิสัยนี้ของเจ้า ข้าไม่เคยรู้มาก่อนเลย
2.12.58
बालायास्तत् त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम् ॥ २.१२.५८ ॥
ดั่งเด็กคนหนึ่ง บัดนี้ข้าเห็นเจ้าวิกลไปแล้ว ความกลัวได้เกิดขึ้นในตัวเจ้าจากที่ใด เจ้าจึงขอพรเช่นนี้
2.12.59
राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च ॥ २.१२.५९ ॥
เจ้าเลือกที่จะให้พระภรตครองแคว้น และส่งพระราฆวะไปยังป่า จงละความปรารถนานี้และละการกล่าวเท็จนี้เสียเถิด
2.12.60
यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।
नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि ॥ २.१२.६० ॥
หากสิ่งที่เป็นที่รักของสามี ของโลก และของพระภรต จะต้องกระทำ ก็ขอให้เจ้า ผู้โหดร้าย มีความคิดชั่ว และเป็นผู้ก่อกรรมชั่ว ผู้ต่ำช้าเอ๋ย จงทำเถิด
2.12.61
किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।
न कथंचिदृते रामाद् भरतो राज्यमावसेत् ॥ २.१२.६१ ॥
เจ้าเห็นความทุกข์ที่ไม่จริงในข้าพเจ้าหรือในพระราม ภรตจะไม่มีวันอยู่ในราชอาณาจักรนี้ได้เลยหากปราศจากพระราม
2.12.62
रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते ॥ २.१२.६२ ॥
ข้าพเจ้าเห็นว่าภรตมั่นคงในธรรมยิ่งกว่าพระรามเสียอีก เมื่อได้ยินคำว่า จงไปป่าเถิด ข้าพเจ้าจะทนดูพระรามเสด็จเข้าป่าได้อย่างไร
2.12.63
मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।
तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम् ॥ २.१२.६३ ॥
ใบหน้านางซีดเผือดลง ดุจพระจันทร์ที่ถูกราหูบดบัง ความคิดอันดีงามที่ข้าพเจ้าตั้งมั่นไว้ร่วมกับมิตรสหายนั้น นางก็ลืมเสียแล้ว
2.12.64
कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।
किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः ॥ २.१२.६४ ॥
ข้าพเจ้าจะทนเห็นกองทัพที่ถูกศัตรูตีแตกพ่ายดังนั้นได้อย่างไร และเหล่ากษัตริย์ที่มาชุมนุมจากทุกทิศจะกล่าวอะไรแก่ข้าพเจ้า
2.12.65
बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः ॥ २.१२.६५ ॥
ช่างน่าเสียดาย ราชาวงศ์อิกษวากุผู้เยาว์นี้ได้ให้คนปกครองราชอาณาจักรมานาน ทั้งที่ยังมีผู้เฒ่าผู้มีคุณธรรมและความรู้มากมายอยู่
2.12.66
परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा।
कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया ॥ २.१२.६६ ॥
เมื่อพวกเขาถามถึงพระรามแห่งวงศ์กากุตสถ ข้าพเจ้าจะตอบเขาอย่างไรเล่า เพราะเกกยีผู้ทุกข์ระทมได้ให้ข้าพเจ้าเนรเทศโอรสของนางไป
2.12.67
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति।
किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते ॥ २.१२.६७ ॥
หากข้าพเจ้ากล่าวความจริงนี้ มันก็จะกลายเป็นเท็จ เมื่อพระราฆพะเสด็จเข้าป่าแล้ว เกาศัลยาจะกล่าวอะไรแก่ข้าพเจ้า
2.12.68
किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च ॥ २.१२.६८ ॥
และข้าพเจ้าจะตอบนางอย่างไรเมื่อได้ทำการอันไม่น่ายินดีเช่นนี้แล้ว ทุกครั้งที่เกาศัลยาปรนนิบัติข้าพเจ้าดุจทาสีและดุจสหาย
2.12.69
भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।
सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा ॥ २.१२.६९ ॥
ดุจภริยา ดุจน้องสาว และดุจมารดา นางมุ่งแต่จะให้ข้าพเจ้าพอใจอยู่เสมอ นางมีโอรสเป็นที่รักและพูดจาไพเราะ
2.12.70
न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि ॥ २.१२.७० ॥
เพราะเห็นแก่พระองค์ ข้าพเจ้าจึงมิได้ให้เกียรติเทวีผู้ควรแก่การให้เกียรติ บัดนี้ความดีที่ข้าพเจ้าเคยทำต่อพระองค์กลับเผาไหม้ข้าพเจ้า
2.12.71
अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च ॥ २.१२.७१ ॥
ดุจคนไข้ที่กินอาหารปรุงด้วยเครื่องปรุงที่ไม่เป็นคุณ ทั้งการทำร้ายพระรามและการที่พระองค์ต้องเสด็จเข้าป่า ก็เผาไหม้ข้าพเจ้าเช่นนั้น
2.12.72
सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम् ॥ २.१२.७२ ॥
สุมิตราเห็นข้าพเจ้าแล้วจะตกใจ นางจะเชื่อใจข้าพเจ้าได้อย่างไร และพระนางไวเทหีผู้น่าสงสารจะได้ฟังเรื่องไม่น่ายินดีทั้งสองอย่าง
2.12.73
मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।
वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति ॥ २.१२.७३ ॥
เมื่อข้าพเจ้าสิ้นชีวิตลง และพระรามเสด็จเข้าป่าไปแล้ว ไวเทหีจะโศกเศร้าและกัดกร่อนลมหายใจของข้าพเจ้าให้หมดไปเป็นแน่
2.12.74
हीना हिमवतः पार्श्वे किंनरेणेव किंनरी।
नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने ॥ २.१२.७४ ॥
ดุจนางกินนรีที่พลัดจากคู่บนเชิงเขาหิมาลัย ข้าพเจ้าไม่อาจทนอยู่ได้เมื่อไม่เห็นพระรามเสด็จพลัดถิ่นเข้าไปในป่าใหญ่
2.12.75
चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.७५ ॥
ข้าพเจ้าหวังว่าแม้ไมถิลีจะร่ำไห้ก็ยังมีชีวิตอยู่ได้นาน เมื่อนางเป็นหม้ายเช่นนั้น พระองค์คงจะให้นางปกครองราชอาณาจักรพร้อมด้วยโอรสเป็นแน่
2.12.76
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।
रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः ॥ २.१२.७६ ॥
ข้าพเจ้าเคยเห็นว่าท่านเป็นสตรีผู้บริสุทธิ์ยิ่งนัก แต่ท่านกลับไม่บริสุทธิ์ ท่านมีรูปลักษณ์ดุจสตรีผู้บริสุทธิ์ แต่กลับเป็นดุจเหล้าที่ผสมยาพิษ ที่คนดื่มเข้าไป
2.12.77
अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।
गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ॥ २.१२.७७ ॥
ช่างน่าเสียดาย ท่านปลอบข้าพเจ้าด้วยถ้อยคำปลอบโยนอันเท็จจริง ดุจนายพรานผู้โลภที่ใช้เสียงเพลงล่อให้กวางติดกับแล้วฆ่าเสีย
2.12.78
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।
विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा ॥ २.१२.७८ ॥
ผู้ประเสริฐทั้งหลายจะด่าว่าข้าพเจ้าว่า นางเป็นคนชั่วช้า เป็นผู้ขายบุตรเป็นแน่แท้ ตามถนนหนทาง ดุจพราหมณ์ที่ดื่มสุราถูกด่าทอฉะนั้น
2.12.79
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।
दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम् ॥ २.१२.७९ ॥
ช่างเป็นทุกข์ ช่างเป็นความลำบากยิ่ง ที่ข้าพเจ้าต้องทนฟังถ้อยคำเช่นนี้จากท่าน ความทุกข์เช่นนี้มาถึงข้าพเจ้าแล้ว ดุจผลของกรรมชั่วที่ทำไว้แต่ปางก่อน
2.12.80
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।
अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा ॥ २.१२.८० ॥
โอ้ผู้ชั่วช้า นานมาแล้วข้าพเจ้าได้คุ้มครองท่านผู้ชั่วช้า และด้วยความไม่รู้ ข้าพเจ้าจึงให้ท่านเข้ามาใกล้ ดุจเชือกผูกที่ถูกดึงให้เข้ามาใกล้ตัว
2.12.81
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।
बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ॥ २.१२.८१ ॥
ขณะที่ข้าพเจ้ารื่นรมย์อยู่กับเธอ ข้าพเจ้ามิได้เห็นเธอเป็นความตาย เหมือนเด็กคนหนึ่งที่แอบจับงูดำด้วยมือ ข้าพเจ้าก็ได้สัมผัสเธอเช่นนั้น
2.12.82
तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।
मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना ॥ २.१२.८२ ॥
โลกนี้คงสมควรจะตำหนิข้าพเจ้า เพราะเพราะข้าพเจ้า บุตรผู้ยิ่งใหญ่นั้นจึงต้องกลายเป็นผู้ไม่มีบิดา ด้วยฝีมือของผู้มีจิตชั่วร้าย
2.12.83
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।
स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति ॥ २.१२.८३ ॥
น่าเสียดายเหลือเกิน ท้าวทศรถผู้เป็นกษัตริย์ ถูกราคะครอบงำ จึงโง่เขลาอย่างยิ่ง เพราะเห็นแก่สตรีผู้หนึ่ง พระองค์จะส่งบุตรที่รักยิ่งของตนไปยังป่า
2.12.84
वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।
भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते ॥ २.१२.८४ ॥
บุตรของข้าพเจ้าผู้ถูกทำให้ซูบผอมด้วยพระเวท ด้วยการถือพรหมจรรย์ และด้วยครูบาอาจารย์ เมื่อถึงเวลาที่ควรได้รับความสุข เขาจะต้องประสบความยากลำบากอย่างใหญ่หลวงอีกครั้ง
2.12.85
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।
स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २.१२.८५ ॥
บุตรของข้าพเจ้าไม่อาจตอบข้าพเจ้าด้วยคำที่สองได้ เมื่อถูกบอกว่า ไปยังป่าเถิด เขาก็จะตอบเพียงว่า ได้ ครับ
2.12.86
यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः।
प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ॥ २.१२.८६ ॥
หากราฆวะถูกเร่งว่า จงไปยังป่า แล้วเขาทำตาม สิ่งนั้นก็จะไม่เป็นที่พอใจของข้าพเจ้า แต่บุตรที่รักของข้าพเจ้าจะไม่ทำเช่นนั้นเด็ดขาด
2.12.87
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।
मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम् ॥ २.१२.८७ ॥
เมื่อราฆวะไปยังป่าแล้ว โลกทั้งมวลจะติเตียนข้าพเจ้า แล้วความตายที่ทนไม่ได้จะนำข้าพเจ้าไปสู่แดนของพระยม
2.12.88
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।
इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे ॥ २.१२.८८ ॥
เมื่อข้าพเจ้าสิ้นชีพ และพระรามผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์ไปยังป่าแล้ว ประชาชนที่ข้าพเจ้ารักยังคงอยู่ เธอจะได้รับบาปอะไรเล่า
2.12.89
कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।
दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति ॥ २.१२.८९ ॥
หากเกาสัลยาทอดทิ้งข้าพเจ้า พระราม และบุตรทั้งสอง พระนางผู้เป็นเทวีนั้นไม่อาจทนทุกข์ได้ ก็จะตามข้าพเจ้าไปเช่นกัน
2.12.90
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह।
प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव ॥ २.१२.९० ॥
ขอให้เธอ ไกเกยี มีความสุข หลังจากที่ได้ผลักเกาสัลยา สุมิตรา และข้าพเจ้า พร้อมด้วยบุตรทั้งสามคน ลงสู่นรก
2.12.91
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।
इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि ॥ २.१२.९१ ॥
ราชวงศ์อิกษวากุอันประเสริฐด้วยคุณธรรมมาแต่เดิมกาล และไม่เคยหวั่นไหวจนบัดนี้ เมื่อข้าพเจ้าและพระรามถูกทอดทิ้งแล้ว บัดนี้จะกลับวุ่นวาย และเธอจะเป็นผู้ปกครองเอง
2.12.92
प्रियं चेद् भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं भवेत्।
मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यं गतायुषः ॥ २.१२.९२ ॥
หากการเนรเทศพระรามเป็นที่พอพระทัยของพระภรต ก็ขอให้พระภรตอย่าได้ประกอบพิธีศพให้ข้าพเจ้า เมื่อชีวิตของข้าพเจ้าสิ้นสุดลงแล้ว
2.12.93
मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।
सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.९३ ॥
เมื่อข้าพเจ้าสิ้นชีพ และพระรามผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่บุรุษไปยังป่าแล้ว บัดนี้เธอผู้เป็นหม้าย พร้อมด้วยบุตรของเธอ จะให้ปกครองราชอาณาจักร
2.12.94
त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि।
अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।
सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ॥ २.१२.९४ ॥
เจ้าหญิงเอ๋ย ด้วยโชคชะตา เจ้ามาอาศัยอยู่ในเรือนของข้าพเจ้า ในโลกนี้ความอัปยศของข้าพเจ้าจะหาที่เปรียบมิได้ และความย่อยยับของข้าพเจ้าจะแน่นอน ข้าพเจ้าจะถูกสรรพสัตว์ทั้งปวงดูหมิ่น ดุจผู้ที่ได้กระทำความชั่วช้า
2.12.95
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।
पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ॥ २.१२.९५ ॥
พระรามผู้ทรงอำนาจ ซึ่งเคยเสด็จด้วยรถศึก ช้าง และม้าซ้ำแล้วซ้ำเล่า จะเสด็จเดินเท้าในป่าใหญ่ได้อย่างไร บุตรที่รักของข้าพเจ้าจะต้องท่องเที่ยวอยู่ที่นั่น
2.12.96
यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।
अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम् ॥ २.१२.९६ ॥
ในเวลาเสวยพระกระยาหารของผู้ที่มีพ่อครัวสวมตุ้มหูคอยปรุงอาหารและเครื่องดื่มด้วยความเบิกบาน แต่ละคนต่างแข่งกันเป็นคนแรก
2.12.97
स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।
भक्षयन् वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति ॥ २.१२.९७ ॥
บุตรของข้าพเจ้าจะดำรงชีพอยู่ได้อย่างไรหนอ เมื่อต้องกินอาหารป่าที่ฝาดขม ขมเฝื่อน และเผ็ดร้อน
2.12.98
महार्हवस्त्रसम्बद्धो भूत्वा चिरसुखोचितः।
काषायपरिधानस्तु कथं रामो भविष्यति ॥ २.१२.९८ ॥
พระรามผู้เคยชินกับความสุขสบายมาเป็นเวลานาน ทรงฉลองพระองค์ผ้าราคาสูง จะเป็นเช่นไรเมื่อต้องทรงเครื่องนุ่งห่มสีกาสาว
2.12.99
कस्येदं दारुणं वाक्यमेवंविधमपीरितम्।
रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम् ॥ २.१२.९९ ॥
ใครหนอที่เอ่ยวาจาอันโหดร้ายเช่นนี้ คือให้พระรามเสด็จไปยังป่า และให้พระภรตได้รับการอภิเษก
2.12.100
धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरायणाः।
न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम् ॥ २.१२.१०० ॥
น่าอับอายแท้ หญิงทั้งหลายช่างหลอกลวงและมุ่งแต่ประโยชน์ของตนเอง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวถึงสตรีทั้งปวง แต่กล่าวถึงเพียงมารดาของพระภรตเท่านั้น
2.12.101
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे
ममानुतापाय निवेशितासि।
किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं
हितानुकारिण्यथवापि रामे ॥ २.१२.१०१ ॥
ดูกรผู้โหดร้าย ผู้ยินดีในความวิบัติ เจ้าถูกวางไว้ที่นี่ก็เพื่อให้ข้าได้รับความเศร้าเท่านั้น เจ้าเห็นสิ่งใดในพระราม ที่ไม่น่าพอใจเพราะเหตุของข้า หรือในพระรามผู้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์อยู่เสมอ
2.12.102
परित्यजेयुः पितरोऽपि पुत्रान्
भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।
कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत् स्याद्
दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम् ॥ २.१२.१०२ ॥
เมื่อเห็นพระรามตกอยู่ในความทุกข์ บิดาก็จะทอดทิ้งบุตร และภรรยาผู้เคยรักใคร่ก็จะละทิ้งสามี โลกทั้งสิ้นย่อมโกรธเคืองเป็นแน่
2.12.103
अहं पुनर्देवकुमाररूप-
मलंकृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।
नन्दामि पश्यन्निव दर्शनेन
भवामि दृष्ट्वैव पुनर्युवेव ॥ २.१२.१०३ ॥
ส่วนข้าเมื่อเห็นบุตรนั้นเดินเข้ามา ประดับด้วยรูปร่างดุจกุมารแห่งเทวดา ข้าก็ปลาบปลื้มใจ เมื่อเพียงได้เห็นก็ดุจได้กลับเป็นหนุ่มสาวอีกครั้ง
2.12.104
विना हि सूर्येण भवेत् प्रवृत्ति-
रवर्षता वज्रधरेण वापि।
रामं तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य
जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे ॥ २.१२.१०४ ॥
หากปราศจากพระอาทิตย์ หรือแม้พระอินทร์ผู้ถือสายฟ้าไม่ให้ฝนตก กิจการของโลกก็คงหยุดลง แต่เมื่อเห็นพระรามจากไปจากที่นี่ ใจข้าบอกว่าไม่มีใครจะมีชีวิตอยู่ได้
2.12.105
विनाशकामामहिताममित्रा-
मावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।
चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी
महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात् ॥ २.१२.१०५ ॥
เจ้าผู้ปรารถนาความพินาศของข้า เป็นอันตรายและเป็นศัตรู ข้าได้เลี้ยงไว้ในเรือนดุจความตายของตนเอง ช่างน่าเสียดาย เจ้าที่ข้าเก็บไว้บนตักนานแสนนาน กลับเป็นงูพิษร้ายแรง และข้าก็ถูกมันทำร้ายล้มลงด้วยความหลงผิด
2.12.106
मया च रामेण सलक्ष्मणेन
प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।
पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान्
ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी ॥ २.१२.१०६ ॥
ภรตผู้ปราศจากผู้ปกครอง ทั้งพลัดพรากจากข้า พระราม และพระลักษมณ์ จะอยู่กับเจ้า เจ้าผู้ทำลายนครและแว่นแคว้นและญาติพี่น้อง ผู้ยินดีในอำนาจ จะอยู่กับศัตรูของข้า
2.12.107
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि
प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।
न नाम ते तेन मुखात् पतन्त्यधो
विशीर्यमाणा दशनाः सहस्रधा ॥ २.१२.१०७ ॥
ดูกรผู้มีนิสัยโหดร้าย ผู้นำความวิบัติมาให้ ถ้อยคำที่เจ้ากล้าพูดออกมาในวันนี้ แต่ฟันของเจ้ากลับไม่หลุดจากปาก ไม่แตกละเอียดเป็นพันชิ้นตกลงมาเลย
2.12.108
न किंचिदाहाहितमप्रियं वचो
न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।
कथं तु रामे ह्यभिरामवादिनि
ब्रवीषि दोषान् गुणनित्यसम्मते ॥ २.१२.१०८ ॥
พระรามไม่เคยกล่าวถ้อยคำที่ร้ายหรือไม่น่าพอใจสักคำ พระองค์ไม่รู้จักพูดคำหยาบ ไฉนเจ้าจึงกล่าวหาโทษในพระรามผู้พูดแต่คำน่ารื่นรมย์ และเป็นที่ยกย่องด้วยคุณความดีอยู่เสมอ
2.12.109
प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा
सहस्रशो वा स्फुटितां महीं व्रज।
न ते करिष्यामि वचः सुदारुणं
ममाहितं केकयराजपांसने ॥ २.१२.१०९ ॥
ไม่ว่าเจ้าจะซูบผอมด้วยความทุกข์ จะลุกไหม้ จะพินาศ หรือจะแตกเป็นพันเสี่ยงแล้วมุดลงไปในแผ่นดิน ข้าก็จะไม่ทำตามคำอันโหดร้ายยิ่งของเจ้า ดูกรผงธุลีแห่งวงศ์พระราชาแคว้นเกกัย เพราะมันเป็นอันตรายต่อข้า
2.12.110
क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां
प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।
न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां
दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम् ॥ २.१२.११० ॥
เจ้าเปรียบดุจมีดโกน พูดแต่คำหวานที่เป็นเท็จอยู่เสมอ มีจิตใจชั่วร้าย เป็นผู้ทำลายวงศ์ตระกูลของตนเอง ข้าทนอยู่ร่วมกับเจ้าไม่ได้ เจ้าไม่เป็นที่น่าพอใจ และปรารถนาจะเผาหัวใจข้าพร้อมทั้งเครือญาติ
2.12.111
न जीवितं मेऽस्ति कुतः पुनः सुखं
विनात्मजेनात्मवतां कुतो रतिः।
ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि
स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे ॥ २.१२.१११ ॥
ข้าไม่มีชีวิตเหลืออยู่แล้ว แล้วจะมีความสุขได้อย่างไร เมื่อปราศจากบุตร แม้ผู้ฝึกตนแล้วจะพบความยินดีได้อย่างไร ดูกรเทวี เจ้าไม่ควรทำสิ่งที่เป็นอันตรายต่อข้า ข้าขอสัมผัสเท้าของเจ้า ขอเจ้าโปรดเมตตาข้าเถิด
2.12.112
स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्
स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।
पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिता-
वुभावसम्प्राप्य यथाऽऽतुरस्तथा ॥ २.१२.११२ ॥
พระราชานั้นคร่ำครวญดุจผู้ไร้ที่พึ่ง ถูกความรักอย่างยิ่งต่อสตรีครอบงำในใจ จึงทรุดลงกอดเท้าของพระเทวี แขนทั้งสองเหยียดออก แต่ด้วยความเจ็บปวดอย่างยิ่ง พระองค์ก็ไม่อาจไปถึงเท้านั้นได้