વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.12.1
ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।
चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च ॥ २.१२.१ ॥
ત્યારે મહારાજે કૈકેયીનાં કઠોર વચન સાંભળીને ચિંતામાં ડૂબી ગયા અને ક્ષણભર સંતપ્ત થયા.
2.12.2
किं नु मेऽयं दिवास्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।
अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः ॥ २.१२.२ ॥
શું આ મારું દિવાસ્વપ્ન છે? કે મારા ચિત્તનો મોહ છે? કે મારા પર આવેલી આપત્તિ છે? કે મનની કોઈ અશાંતિ છે?
2.12.3
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां कैकेयीवाक्यतापितः ॥ २.१२.३ ॥
પછી કૈકેયીનાં વચનોથી સંતપ્ત થઈને તેમણે ચેતના પાછી મેળવી.
2.12.4
व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।
असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन् ॥ २.१२.४ ॥
વાઘણને જોઈને હરણની જેમ વ્યથિત અને વિકળ થઈને તેઓ ખુલ્લી ભૂમિ પર બેસીને લાંબા નિસાસા નાખવા લાગ્યા.
2.12.5
मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।
अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ॥ २.१२.५ ॥
મંત્રોથી બંધાયેલા મહાવિષધર સર્પની જેમ વીંટળાઈને પડેલા તે નરાધિપે રોષથી 'અરે, ધિક્કાર!' એમ કહ્યું.
2.12.6
मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः।
चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः ॥ २.१२.६ ॥
શોકથી ચેતના હણાયેલા રાજા ફરી મોહમાં પડ્યા; ઘણી વારે ચેતના પાછી મેળવીને તેઓ અત્યંત દુઃખી થયા.
2.12.7
कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा।
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ॥ २.१२.७ ॥
ક્રોધથી ભરેલો રાજા, પોતાના તેજથી બાળતો હોય તેમ કૈકેયીને બોલ્યો: હે નિર્દય, દુષ્ટ આચરણવાળી, આ કુળનો વિનાશ કરનારી!
2.12.8
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा।
सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः ॥ २.१२.८ ॥
હે પાપિણી, રામે તારું શું બગાડ્યું છે? અથવા મેં જ શું પાપ કર્યું છે? રાઘવ હંમેશાં તારી સાથે માતા સમાન વર્તન કરે છે.
2.12.9
तस्यैवं त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता।
त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता ॥ २.१२.९ ॥
તેના પ્રત્યે આવા અનર્થ માટે કયા કારણે તું અહીં તત્પર થઈ છે? મેં જ મારા પોતાના વિનાશ માટે તને મારા પોતાના ભવનમાં લાવીને વસાવી.
2.12.10
अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा।
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् ॥ २.१२.१० ॥
હે રાજપુત્રી, અજ્ઞાનને કારણે તીક્ષ્ણ ઝેરવાળા સાપને અડકે તેમ, જ્યારે આખું જગત રામના ગુણોની સ્તુતિ કરે છે...
2.12.11
अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।
कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम् ॥ २.१२.११ ॥
કયા અપરાધને લક્ષ્યમાં રાખીને હું મારા પ્રિય પુત્રનો ત્યાગ કરું? અથવા કૌસલ્યા અને સુમિત્રાનો, કે સંપત્તિનો પણ ત્યાગ કરું?
2.12.12
जीवितं चात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् ॥ २.१२.१२ ॥
મારું પોતાનું જીવન ભલે છોડી દઉં, પણ પિતૃપ્રેમી રામને નહીં છોડું; જ્યેષ્ઠ પુત્રને જોઈને જ મને પરમ આનંદ થાય છે.
2.12.13
अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम्।
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना ॥ २.१२.१३ ॥
રામને ન જોવાથી મારી ચેતના નષ્ટ થાય છે. સૂર્ય વિના જગત અને પાણી વિના પાક ટકી શકે?
2.12.14
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ॥ २.१२.१४ ॥
રામ વિના મારું જીવન દેહમાં ટકશે નહીં. બસ, આ પાપી નિશ્ચય છોડી દે.
2.12.15
अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।
किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम् ॥ २.१२.१५ ॥
તારા ચરણોને હું મસ્તકથી સ્પર્શું છું; મારા પર પ્રસન્ન થા. હે પાપિણી, આટલો ભયંકર વિચાર તેં શા માટે કર્યો?
2.12.16
अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।
अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति ॥ २.१२.१६ ॥
હવે ભરતને હું પ્રિય છું કે અપ્રિય, તે તું મને પૂછવા ઇચ્છે છે. પહેલાં રાઘવ વિશે તેં જે કહ્યું હતું તે જ રહેવા દે.
2.12.17
स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे।
तत् त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत् ॥ २.१२.१७ ॥
તે મારો જ્યેષ્ઠ પુત્ર છે, શ્રીમાન છે, ધર્મમાં જ્યેષ્ઠ છે; મારા માટે તે એવો જ છે. હે પ્રિયભાષિણી, સેવા માટે જ તેં તે કહ્યું હશે.
2.12.18
तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्।
आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता ॥ २.१२.१८ ॥
તે સાંભળીને, શોકથી સંતપ્ત થઈને, તું મને અત્યંત પીડા આપે છે. ખાલી ઘરમાં તું પરવશ થઈને આવિષ્ટ જેવી બની ગઈ છે.
2.12.19
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्।
अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः ॥ २.१२.१९ ॥
હે દેવી, ઇક્ષ્વાકુ કુળમાં આ મોટો અનર્થ આવી પડ્યો છે; નીતિસંપન્ન કુળમાં તારી બુદ્ધિ વિકૃત થઈ ગઈ છે.
2.12.20
नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।
अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते ॥ २.१२.२० ॥
હે વિશાળાક્ષી, તેં પહેલાં મારી સાથે કદી અયોગ્ય કે અપ્રિય કંઈ કર્યું નથી; તેથી હું તારા પર વિશ્વાસ કરતો નથી.
2.12.21
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।
बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम ॥ २.१२.२१ ॥
હે બાળા, રાઘવ (રામ) મહાત્મા ભરત જેવો જ નથી શું? તું મને ઘણી વાર આ જ વાતો કહેતી હતી.
2.12.22
तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः।
कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २.१२.२२ ॥
હે દેવી, હે ભીરુ, તે ધર્માત્મા યશસ્વીનો વનમાં નવ અને પાંચ વર્ષનો વાસ તું કેમ ઇચ્છે છે?
2.12.23
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः।
कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे ॥ २.१२.२३ ॥
અત્યંત સુકુમાર અને ધર્મમાં સ્થિર ચિત્તવાળા તેનો અતિ ભયાનક અરણ્યમાં વાસ તું કેમ ઇચ્છે છે?
2.12.24
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।
तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम् ॥ २.१२.२४ ॥
હે શુભનેત્રા, તારી સેવા કરનારા, સૌને આનંદ આપનારા રામને કયા કારણસર વનવાસ આપવો તું ઇચ્છે છે?
2.12.25
रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा।
विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये ॥ २.१२.२५ ॥
રામ ભરત કરતાં પણ હંમેશાં તમારી વધુ સેવા કરે છે. તેથી તમારા પ્રત્યે ભરતમાં કોઈ વિશેષતા હું જોતી નથી.
2.12.26
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।
कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात् ॥ २.१२.२६ ॥
સેવા, આદર, વિશ્વસનીયતા, વચન અને કર્મમાં આજ્ઞાપાલન — પુરુષશ્રેષ્ઠ રામ સિવાય બીજું કોણ આનાથી વધુ કરશે?
2.12.27
बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते ॥ २.१२.२७ ॥
હજારો સ્ત્રીઓ અને અનેક આશ્રિતોમાં પણ રાઘવ રામ વિશે નિંદા કે આક્ષેપ ઊભો થતો નથી.
2.12.28
सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा।
गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः ॥ २.१२.२८ ॥
શુદ્ધ મનથી સર્વ પ્રાણીઓને સાંત્વન આપતા રામ, પ્રિય વચનોથી રાજ્યવાસીઓને પોતાના બનાવી લે છે.
2.12.29
सत्येन लोकाञ् जयति द्विजान् दानेन राघवः।
गुरूञ् छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान् ॥ २.१२.२९ ॥
રાઘવ સત્યથી લોકોને, દાનથી દ્વિજોને, સેવાથી ગુરુઓને, અને યુદ્ધમાં ધનુષ્યથી શત્રુઓને જીતે છે.
2.12.30
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।
विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥ २.१२.३० ॥
સત્ય, દાન, તપ, ત્યાગ, મિત્રતા, શુદ્ધતા, સરળતા, વિદ્યા અને ગુરુસેવા — આ સર્વ રાઘવમાં સ્થિર છે.
2.12.31
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।
पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि ॥ २.१२.३१ ॥
હે દેવી, દેવો સમાન, સરળતાથી સંપન્ન એવા રામનું અનિષ્ટ તું કેમ ઇચ્છે છે? તેનું તેજ મહર્ષિના તેજ સમાન છે.
2.12.32
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।
स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम् ॥ २.१२.३२ ॥
જગતમાં પ્રિય બોલનાર તેણે ક્યારેય અપ્રિય વચન કહ્યું હોય એવું મને યાદ નથી. તો તારા કારણે રામ વિશે પ્રિય કે અપ્રિય હું કેવી રીતે કહું?
2.12.33
क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता।
अप्यहिंसा च भूतानां तमृते कागतिर्मम ॥ २.१२.३३ ॥
ક્ષમા, તપ, ત્યાગ, સત્ય, ધર્મ, કૃતજ્ઞતા અને પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસા જેનામાં છે, તેના વિના મારી શી ગતિ?
2.12.34
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।
दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि ॥ २.१२.३४ ॥
હે કૈકેયી, વૃદ્ધ, અંતની નજીક પહોંચેલા, તપસ્વી અને દીનતાથી વિલાપ કરતા મારા પર તારે કરુણા કરવી જોઈએ.
2.12.35
पृथिव्यां सागरान्तायां यत् किंचिदधिगम्यते।
तत् सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश ॥ २.१२.३५ ॥
સમુદ્રથી ઘેરાયેલી આ પૃથ્વી પર જે કંઈ મળે તે બધું હું તને આપીશ. તું ક્રોધને વશ ન થા.
2.12.36
अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।
शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत् ॥ २.१२.३६ ॥
હે કૈકેયી, હું હાથ જોડું છું, તારા ચરણોને પણ સ્પર્શું છું. રામનું શરણ બન; અહીં અધર્મ મને સ્પર્શે નહીં.
2.12.37
घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम् ॥ २.१२.३७ ॥
શોકથી સંપૂર્ણપણે ઘેરાયેલા અને તરફડતા મહારાજને (કૈકેયીએ કહ્યું).
2.12.38
पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।
प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः ॥ २.१२.३८ ॥
શોકસાગરને પાર કરાવવા વારંવાર વિનંતી કરતા (દશરથને) ત્યારે ક્રૂર કૈકેયીએ વધુ કઠોર વચનો કહ્યાં.
2.12.39
यदि दत्त्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे।
धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि ॥ २.१२.३९ ॥
હે રાજન્, બે વરદાન આપ્યા પછી ફરી તેનો પસ્તાવો કરશો, તો હે વીર, પૃથ્વી પર તમારી ધાર્મિકતા કેવી રીતે કહેશો?
2.12.40
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयः सह।
कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि ॥ २.१२.४० ॥
હે ધર્મજ્ઞ, જ્યારે તમારી સાથે ઘણા રાજર્ષિઓ ભેગા થશે અને આ કહેશે, ત્યારે ત્યાં તમે શું જવાબ આપશો?
2.12.41
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।
तस्याः कृता मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि ॥ २.१२.४१ ॥
જેની કૃપાથી હું જીવિત છું અને જેણે મારું રક્ષણ કર્યું, તે કૈકેયી સાથે મેં અસત્ય કર્યું એમ તમે કહેશો.
2.12.42
किल्बिषं त्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।
यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे ॥ २.१२.४२ ॥
હે નરાધિપ, આજે જ એક વરદાન આપીને તમે ફરી બીજી વાતો કરો છો; આ રીતે તમે રાજાઓમાં પાપ કરશો.
2.12.43
शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।
अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २.१२.४३ ॥
શૈબ્યે શ્યેન-કપોતના પ્રસંગમાં પક્ષીને પોતાનું જ માંસ આપ્યું; અલર્કે પોતાની બંને આંખો આપીને ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી.
2.12.44
सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।
समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ २.१२.४४ ॥
સાગર મર્યાદા બાંધીને પોતાનો કિનારો ઓળંગતો નથી; પૂર્વ આચરણ યાદ રાખીને કરારને ખોટો ન કર.
2.12.45
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।
सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते ॥ २.१२.४५ ॥
ધર્મ ત્યજીને, રામને રાજ્ય પર અભિષેક કરીને, કૌશલ્યા સાથે સદા રમવા ઇચ્છે છે, હે દુર્મતિ.
2.12.46
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम्।
यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २.१२.४६ ॥
તે અધર્મ હો કે ધર્મ, સત્ય હો કે અસત્ય, તેં મને જે વચન આપ્યું હતું તેનો ભંગ નથી.
2.12.47
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।
पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते ॥ २.१२.४७ ॥
રામનો અભિષેક થશે તો હું આજે જ તારી સામે ઘણું ઝેર પીને, તું જોતો હોય ત્યારે મરી જઈશ.
2.12.48
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।
अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम ॥ २.१२.४८ ॥
રામની માતાને અંજલિ સ્વીકારતાં જો હું એક વાર પણ જોઉં, તો મારું મૃત્યુ જ મારા માટે શ્રેયસ્કર છે.
2.12.49
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।
यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् ॥ २.१२.४९ ॥
હે મનુજાધિપ, ભરત અને મારા સોગંદ ખાઉં છું; રામના વનવાસ સિવાય બીજી કોઈ વાતથી મને સંતોષ નહીં થાય.
2.12.50
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।
विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा ॥ २.१२.५० ॥
આટલું કહીને કૈકેયી શાંત થઈ ગઈ; વિલાપ કરતા રાજાને તેણે કોઈ ઉત્તર ન આપ્યો.
2.12.51
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वाक्यं परमशोभनम्।
रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च ॥ २.१२.५१ ॥
કૈકેયીના એ શબ્દો સાંભળીને રાજા—બહારથી અત્યંત સુંદર લાગતા એ શબ્દો: રામનો વનવાસ અને ભરતનું ઐશ્વર્ય.
2.12.52
नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम् ॥ २.१२.५२ ॥
વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયો સાથે રાજા ક્ષણભર કૈકેયી સાથે બોલ્યો નહીં; અપ્રિય વચન બોલનાર પોતાની પ્રિય રાણીને તે અનિમેષ જોતો રહ્યો.
2.12.53
तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।
दुःखशोकमयीं श्रुत्वा राजा न सुखितोऽभवत् ॥ २.१२.५३ ॥
વજ્ર સમાન, હૃદયને અપ્રિય, દુઃખ-શોકથી ભરેલી એ વાણી સાંભળીને રાજા સુખી થયો નહીં.
2.12.54
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।
ध्यात्वा रामेति निःश्वस्य च्छिन्नस्तरुरिवापतत् ॥ २.१२.५४ ॥
રાણીનો ભયંકર સંકલ્પ અને કરેલા સોગંદ વિચારીને, 'રામ' કહી નિસાસો નાખી, કાપેલા વૃક્ષની જેમ રાજા પડી ગયો.
2.12.55
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः।
हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः ॥ २.१२.५५ ॥
મન ખોઈ બેઠેલા ઉન્માદીની જેમ, વિપરીત દશાના પીડિતની જેમ, તેજ ગુમાવેલા સર્પની જેમ એ જગતીપતિ થયા.
2.12.56
दीनयाऽऽतुरया वाचा इति होवाच कैकयीम्।
अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदेशिता ॥ २.१२.५६ ॥
દીન અને પીડિત સ્વરે તેમણે કૈકેયીને કહ્યું: લાભ જેવો દેખાતો આ અનર્થ તને કોણે શીખવ્યો?
2.12.57
भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।
शीलव्यसनमेतत् ते नाभिजानाम्यहं पुरा ॥ २.१२.५७ ॥
ભૂતથી ગ્રસ્ત ચિત્તવાળી જેમ બોલતી તું મારી સામે લજ્જા પામતી નથી? તારો આ શીલદોષ હું પહેલાં જાણતો નહોતો.
2.12.58
बालायास्तत् त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम् ॥ २.१२.५८ ॥
બાલિકા જેવી તારી અત્યારે વિપરીત દશા મને દેખાય છે. આવો વર માગવા તને ક્યાંથી ભય ઉત્પન્ન થયો?
2.12.59
राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च ॥ २.१२.५९ ॥
રાજ્યમાં ભરતને બેસાડવા અને રાઘવને વનમાં મોકલવાનું તું વરે છે. આ ભાવ અને આ અસત્યથી તું વિરમ.
2.12.60
यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।
नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि ॥ २.१२.६० ॥
પતિનું, લોકનું અને ભરતનું પ્રિય કરવું હોય તો, હે નિષ્ઠુર, પાપસંકલ્પવાળી, ક્ષુદ્ર, દુષ્કર્મ કરનારી!
2.12.61
किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।
न कथंचिदृते रामाद् भरतो राज्यमावसेत् ॥ २.१२.६१ ॥
તું મારામાં અને રામમાં કોઈ ખોટું દુઃખ જુએ છે? રામ વિના ભરત કોઈ રીતે રાજ્યમાં રહેશે નહીં.
2.12.62
रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते ॥ २.१२.६२ ॥
હું તેને ધર્મમાં રામથી પણ બળવાન માનું છું. રામને વનમાં જવાનું કહેવાય ત્યારે હું રામને વનમાં જતા કેવી રીતે જોઈશ?
2.12.63
मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।
तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम् ॥ २.१२.६३ ॥
ગ્રહણગ્રસ્ત ચંદ્રની જેમ તેનું મુખ વિવર્ણ થયું. મિત્રો સાથે મેં નક્કી કરેલી મારી સુકૃત બુદ્ધિને [તે ભૂલી ગઈ].
2.12.64
कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।
किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः ॥ २.१२.६४ ॥
શત્રુઓથી હણાયેલી, પીઠ ફેરવેલી સેના જેવા [રામને પાછા ફરતા] હું કેવી રીતે જોઈશ? વિવિધ દિશાઓમાંથી આવેલા રાજાઓ મને શું કહેશે?
2.12.65
बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः ॥ २.१२.६५ ॥
અરે, આ ઇક્ષ્વાકુવંશી બાળક [રામ] લાંબા સમય સુધી રાજ્ય ચલાવતો રહ્યો. ઘણા વૃદ્ધો, ગુણવાન અને બહુશ્રુત [લોકો હોવા છતાં]...
2.12.66
परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा।
कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया ॥ २.१२.६६ ॥
કાકુત્સ્થવંશી રામને તેઓ પૂછશે; ત્યારે હું અહીં શું કહીશ? પીડિત કૈકેયીએ મારા દ્વારા પોતાના પુત્ર [રામ]ને વનવાસમાં મોકલાવ્યો.
2.12.67
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति।
किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते ॥ २.१२.६७ ॥
જો હું આ સત્ય કહું, તો તે અસત્ય થઈ જશે. રાઘવ વનમાં ગયા પછી કૌસલ્યા મને શું કહેશે?
2.12.68
किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च ॥ २.१२.६८ ॥
આવું અપ્રિય કાર્ય કરીને હું તેને શો જવાબ આપીશ? કૌસલ્યા જ્યારે જ્યારે દાસીની જેમ અને સખીની જેમ હતી,
2.12.69
भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।
सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा ॥ २.१२.६९ ॥
પત્ની જેવી, બહેન જેવી અને માતા જેવી મારી સેવા કરે છે; સદા મારું પ્રિય ઇચ્છનારી, પ્રિય પુત્રવાળી, મધુર બોલનારી.
2.12.70
न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि ॥ २.१२.७० ॥
તારે કારણે મેં સન્માનને યોગ્ય એ દેવીનું સન્માન કર્યું નહીં. હવે તારા પ્રત્યે મેં કરેલું સત્કર્મ જ મને બાળે છે.
2.12.71
अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च ॥ २.१२.७१ ॥
અપથ્ય શાકથી યુક્ત ભોજન જેમ રોગી જમે, તેમ રામ સાથે કરેલ અપકાર અને તેમનું વન તરફ પ્રયાણ (મને પીડે છે).
2.12.72
सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम् ॥ २.१२.७२ ॥
સુમિત્રા મને જોઈને ડરશે; તે મારા પર કેવી રીતે વિશ્વાસ કરશે? દીન વૈદેહી આ બંને અપ્રિય વાતો સાંભળશે!
2.12.73
मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।
वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति ॥ २.१२.७३ ॥
હું મૃત્યુ પામું અને રામ વનનો આશ્રય લે, ત્યારે અરેરે, શોક કરતી વૈદેહી મારા પ્રાણ ક્ષીણ કરશે.
2.12.74
हीना हिमवतः पार्श्वे किंनरेणेव किंनरी।
नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने ॥ २.१२.७४ ॥
હિમાલયના ઢોળાવ પર કિન્નરથી વિખૂટી પડેલી કિન્નરીની જેમ, મહાવનમાં પ્રવાસ કરતા રામને જોયા વિના હું રહી શકીશ નહીં.
2.12.75
चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.७५ ॥
રડતી મૈથિલી પણ લાંબા સમય સુધી જીવે એવી હું આશા રાખું છું. તે વિધવા થઈ પુત્ર સાથે રાજ્ય ચલાવડાવશે.
2.12.76
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।
रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः ॥ २.१२.७६ ॥
હું તને અત્યંત સતી માનતી હતી; પણ તું અસતી છે. ઝેર મિશ્રિત મદિરા પીનારની જેમ, તું રૂપમાં જ સતી જેવી દેખાય છે.
2.12.77
अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।
गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ॥ २.१२.७७ ॥
અરેરે, જૂઠા સાંત્વનાના શબ્દોથી તું મને શાંત કરે છે; ગીતના અવાજે હરણને ઘેરીને મારનાર લોભીની જેમ.
2.12.78
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।
विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा ॥ २.१२.७८ ॥
'આ અનાર્ય છે, પુત્ર વેચનારી છે' એમ કહીને આર્યો મને ચોક્કસ શેરીઓમાં નિંદશે, જેમ દારૂ પીનારા બ્રાહ્મણની નિંદા થાય છે.
2.12.79
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।
दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम् ॥ २.१२.७९ ॥
અરે, કેવું દુઃખ! અરે, કેવી પીડા! તારી આવી વાણી મારે સહન કરવી પડે છે. પૂર્વે કરેલા કોઈ અશુભ કર્મનું ફળ હોય તેમ આવું દુઃખ મારા પર આવી પડ્યું છે.
2.12.80
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।
अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा ॥ २.१२.८० ॥
હે પાપિણી, લાંબા સમય સુધી મેં તારું રક્ષણ કર્યું. અજ્ઞાનથી મેં તને પાસે આવવા દીધી, બાંધનારી દોરી જેમ.
2.12.81
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।
बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ॥ २.१२.८१ ॥
તારી સાથે રમતાં મેં તને મૃત્યુ રૂપે ઓળખ્યો નહીં. બાળક એકાંતમાં કાળા સાપને હાથે અડે તેમ મેં તને અડકી.
2.12.82
तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।
मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना ॥ २.१२.८२ ॥
આ જગત ચોક્કસ મને નિંદા કરવા યોગ્ય ગણશે, કારણ કે મારે લીધે તે મહાત્મા પુત્ર દુરાત્માને કારણે પિતા વિનાનો થયો છે.
2.12.83
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।
स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति ॥ २.१२.८३ ॥
અરે, કામથી પરવશ રાજા દશરથ અત્યંત મૂર્ખ છે. એક સ્ત્રી માટે તે પોતાના પ્રિય પુત્રને વનમાં મોકલશે.
2.12.84
वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।
भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते ॥ २.१२.८४ ॥
વેદ, બ્રહ્મચર્ય અને ગુરુઓની સેવાથી કૃશ થયેલો તે ભોગના સમયે ફરી મોટી પીડા પામશે.
2.12.85
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।
स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २.१२.८५ ॥
પુત્ર મને બીજું વચન કહેવા સમર્થ નથી. 'વનમાં જા' એમ કહેવાય તો તે કેવળ 'ઠીક' એમ જ કહેશે.
2.12.86
यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः।
प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ॥ २.१२.८६ ॥
રાઘવ 'વનમાં જા' એવી પ્રેરણાથી જો તે કરે, તો તે મને અપ્રિય થશે; પણ પ્રિય પુત્ર એવું નહીં કરે.
2.12.87
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।
मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम् ॥ २.१२.८७ ॥
રાઘવ વનમાં જતાં સમગ્ર લોક મને ધિક્કારશે; ત્યારે અસહ્ય મૃત્યુ મને યમલોકમાં લઈ જશે.
2.12.88
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।
इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे ॥ २.१२.८८ ॥
હું મૃત્યુ પામ્યા પછી અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રામ વનમાં ગયા પછી, મારા પ્રિય જનો બાકી રહેતાં તું કયું પાપ પામીશ?
2.12.89
कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।
दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति ॥ २.१२.८९ ॥
કૌસલ્યા મને, રામને અને બે પુત્રોને છોડી દે, તો દુઃખ સહન ન કરી શકતી તે દેવી મારી પાછળ જ જશે.
2.12.90
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह।
प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव ॥ २.१२.९० ॥
કૌસલ્યા, સુમિત્રા અને મને ત્રણ પુત્રો સહિત નરકમાં નાખીને, હે કૈકેયી, તું સુખી થા.
2.12.91
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।
इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि ॥ २.१२.९१ ॥
રામ અને મેં ત્યજેલા, સદા ગુણોથી સન્માનિત, અચલ ઇક્ષ્વાકુ કુળને — જે હવે વ્યાકુળ છે — તું પાળીશ.
2.12.92
प्रियं चेद् भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं भवेत्।
मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यं गतायुषः ॥ २.१२.९२ ॥
જો રામનો વનવાસ ભરતને પ્રિય હોય, તો આયુષ્ય પૂરું થયેલી મારી પ્રેતક્રિયા ભરત ન કરે.
2.12.93
मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।
सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥ २.१२.९३ ॥
હું મરી જાઉં અને પુરુષશ્રેષ્ઠ રામ વનમાં જાય, ત્યારે તું વિધવા થઈને પુત્ર સાથે હવે રાજ્ય ચલાવીશ.
2.12.94
त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि।
अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।
सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ॥ २.१२.९४ ॥
હે રાજકુમારી, દૈવયોગે તું મારા ઘરમાં રહે છે. જગતમાં મારી અતુલ અપકીર્તિ અને નિશ્ચિત અપમાન થશે; પાપીની જેમ સર્વ પ્રાણીઓમાં મારી અવગણના થશે.
2.12.95
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।
पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ॥ २.१२.९५ ॥
રથોમાં, હાથી-ઘોડા પર વારંવાર પ્રવાસ કરનાર સમર્થ રામ, એ મહાવનમાં પગપાળા કેવી રીતે ફરશે? મારો પ્રિય પુત્ર એ.
2.12.96
यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।
अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम् ॥ २.१२.९६ ॥
જેના ભોજનના સમયે કુંડળ પહેરેલા રસોઈયા આનંદથી 'હું પહેલો' કહીને પાન-ભોજન રાંધતા હતા,
2.12.97
स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।
भक्षयन् वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति ॥ २.१२.९७ ॥
કડવો, તીખો અને કષાયી વનનો આહાર ખાઈને મારો પુત્ર કેવી રીતે જીવશે?
2.12.98
महार्हवस्त्रसम्बद्धो भूत्वा चिरसुखोचितः।
काषायपरिधानस्तु कथं रामो भविष्यति ॥ २.१२.९८ ॥
લાંબા સમયથી સુખ ભોગવનાર, મૂલ્યવાન વસ્ત્રધારી રામ કાષાય વસ્ત્ર પહેરીને કેવો થશે?
2.12.99
कस्येदं दारुणं वाक्यमेवंविधमपीरितम्।
रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम् ॥ २.१२.९९ ॥
રામનું વનગમન અને ભરતનો રાજ્યાભિષેક — આવું કઠોર વચન કોણે કહ્યું?
2.12.100
धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरायणाः।
न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम् ॥ २.१२.१०० ॥
સ્વાર્થપરાયણ, કપટી સ્ત્રીઓને ધિક્કાર. હું બધી સ્ત્રીઓની વાત નથી કરતી; ભરતની માતાની જ વાત કરું છું.
2.12.101
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे
ममानुतापाय निवेशितासि।
किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं
हितानुकारिण्यथवापि रामे ॥ २.१२.१०१ ॥
હે ક્રૂર સ્ત્રી, અનર્થમાં રસ ધરાવનારી, મને દુઃખ આપવા જ તું અહીં મુકાઈ છે. મારા કારણે રામમાં તું કંઈ અપ્રિય જુએ છે, કે હિત જ કરનારા રામમાં?
2.12.102
परित्यजेयुः पितरोऽपि पुत्रान्
भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।
कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत् स्याद्
दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम् ॥ २.१२.१०२ ॥
રામને વિપત્તિમાં ડૂબેલો જોઈને પિતા પુત્રોનો ત્યાગ કરી શકે, અને અનુરાગી પત્નીઓ પણ પતિઓને છોડી દે. ત્યારે આખું જગત ક્રોધે ભરાશે.
2.12.103
अहं पुनर्देवकुमाररूप-
मलंकृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।
नन्दामि पश्यन्निव दर्शनेन
भवामि दृष्ट्वैव पुनर्युवेव ॥ २.१२.१०३ ॥
દેવકુમારના રૂપથી અલંકૃત થઈને આવતા તે પુત્રને જોઈને હું આનંદિત થાઉં છું; તેના દર્શનથી જ હું ફરી યુવાન થઈ જાઉં છું.
2.12.104
विना हि सूर्येण भवेत् प्रवृत्ति-
रवर्षता वज्रधरेण वापि।
रामं तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य
जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे ॥ २.१२.१०४ ॥
સૂર્ય વિના અથવા ઇન્દ્ર વરસાદ ન વરસાવે તો જગતનું કાર્ય અટકી જાય; પણ રામને અહીંથી જતા જોઈને કોઈ જીવતું નહીં રહે, એવું મારું મન કહે છે.
2.12.105
विनाशकामामहिताममित्रा-
मावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।
चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी
महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात् ॥ २.१२.१०५ ॥
વિનાશ ઇચ્છતી, અહિતકારી, શત્રુસમાન તને મેં મારા પોતાના મૃત્યુ સમાન ઘરમાં રાખી; અરે, લાંબો સમય ખોળામાં રાખેલી તું મહાવિષી સર્પિણી છે, અને તેથી જ મોહથી હું હણાયો છું.
2.12.106
मया च रामेण सलक्ष्मणेन
प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।
पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान्
ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी ॥ २.१२.१०६ ॥
મારા, રામ અને લક્ષ્મણથી વિખૂટો, શાસક વિનાનો ભરત તારી સાથે; નગર, રાષ્ટ્ર અને બાંધવોનો નાશ કરીને, મારા અહિતકારીઓ સાથે સત્તાના સુખમાં આનંદિત થનારી તું.
2.12.107
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि
प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।
न नाम ते तेन मुखात् पतन्त्यधो
विशीर्यमाणा दशनाः सहस्रधा ॥ २.१२.१०७ ॥
હે ક્રૂર સ્વભાવવાળી, વિપત્તિ લાવનારી! આજે અહીં તું બળજબરીથી જે વાત કહે છે તેનાથી તારા મુખમાંથી દાંત હજાર ટુકડા થઈને નીચે કેમ નથી પડતા!
2.12.108
न किंचिदाहाहितमप्रियं वचो
न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।
कथं तु रामे ह्यभिरामवादिनि
ब्रवीषि दोषान् गुणनित्यसम्मते ॥ २.१२.१०८ ॥
રામે ક્યારેય અહિતકર કે અપ્રિય વચન કહ્યું નથી; કઠોર વાત કરતાં તે જાણતો નથી. સદા મધુર બોલનાર, સદા ગુણોથી માન્ય રામમાં તું દોષ કેમ ગણે છે?
2.12.109
प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा
सहस्रशो वा स्फुटितां महीं व्रज।
न ते करिष्यामि वचः सुदारुणं
ममाहितं केकयराजपांसने ॥ २.१२.१०९ ॥
તું તડપીને મર, બળી જા, નાશ પામ, અથવા હજારો ટુકડામાં ફાટીને ધરતીમાં સમાઈ જા. કેકયરાજના કુળની ધૂળ, તારી આ અતિ ક્રૂર વાત હું નહીં કરું; તે મારા માટે અહિતકર છે.
2.12.110
क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां
प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।
न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां
दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम् ॥ २.१२.११० ॥
તું અસ્ત્રા જેવી છે; સદા ખોટું પ્રિય બોલનારી, દુષ્ટ મનવાળી, પોતાના જ કુળનો નાશ કરનારી. તારી સાથે જીવવું હું સહન કરી શકતો નથી; તું મનોહર નથી, મારા હૃદયને તેના બંધન સહિત બાળવા ઇચ્છે છે.
2.12.111
न जीवितं मेऽस्ति कुतः पुनः सुखं
विनात्मजेनात्मवतां कुतो रतिः।
ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि
स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे ॥ २.१२.१११ ॥
મારું જીવન હવે નથી; તો સુખ ક્યાંથી? પુત્ર વિના આત્મસંયમી પુરુષોને પણ આનંદ ક્યાંથી? હે દેવી, મારા માટે અહિતકર આ કાર્ય તારે ન કરવું જોઈએ. હું તારા ચરણોને સ્પર્શું છું; મારા પર કૃપા કર.
2.12.112
स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्
स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।
पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिता-
वुभावसम्प्राप्य यथाऽऽतुरस्तथा ॥ २.१२.११२ ॥
તે રાજા અનાથની જેમ વિલાપ કરતો, સ્ત્રી પ્રત્યેના અતિ મોહથી હૃદય ગ્રસ્ત થઈ, રાણીના ચરણો તરફ બંને હાથ લંબાવીને પડ્યો; પીડિત માણસની જેમ તે ચરણો સુધી પહોંચી શક્યો નહીં.