વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.14.1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।
विचेष्टमानमुत्प्रेक्ष्य ऐक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ २.१४.१ ॥
પુત્રશોકથી પીડિત, બેભાન થઈને ભૂમિ પર પડેલા અને તરફડતા ઇક્ષ્વાકુ રાજાને જોઈને (તેણે) આ કહ્યું.
2.14.2
पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।
शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि ॥ २.१४.२ ॥
જાણે પાપ કર્યું હોય તેમ આ શું? મને આપેલું વચન યાદ કરો. ભૂમિ પર પડેલા તમારે તમારી સ્થિતિમાં સ્થિર રહેવું ઘટે.
2.14.3
आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।
सत्यमाश्रित्य च मया त्वं धर्मं प्रतिचोदितः ॥ २.१४.३ ॥
ધર્મ જાણનારા લોકો સત્યને જ પરમ ધર્મ કહે છે. સત્યનો આશ્રય લઈને મેં તમને તમારા ધર્મનું સ્મરણ કરાવ્યું.
2.14.4
संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।
प्रदाय पक्षिणे राजा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २.१४.४ ॥
વચન આપીને જગતના સ્વામી શૈબ્યે બાજને પોતાનું જ શરીર આપ્યું; પક્ષીને દાન આપીને તે રાજાએ ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી.
2.14.5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।
याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ ॥ २.१४.५ ॥
એવી રીતે તેજસ્વી અલર્કે, વેદપારંગત બ્રાહ્મણે માંગ્યા ત્યારે, પોતાની જ આંખો કાઢીને વિચલિત થયા વિના આપી.
2.14.6
सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।
सत्यानुरोधात् समये वेलां स्वां नातिवर्तते ॥ २.१४.६ ॥
નદીઓનો સ્વામી સાગર, સત્યથી યુક્ત હોવાથી, સત્યના આદરથી, નિયત સમયે પોતાની નાની મર્યાદા એટલે કિનારાનું ઉલ્લંઘન કરતો નથી.
2.14.7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः।
सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम् ॥ २.१४.७ ॥
સત્ય જ એકમાત્ર પદ છે, તે જ બ્રહ્મ છે; સત્યમાં ધર્મ પ્રતિષ્ઠિત છે. સત્ય જ અક્ષય વેદો છે; સત્યથી જ પરમ પ્રાપ્ત થાય છે.
2.14.8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।
स वरः सफलो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम ॥ २.१४.८ ॥
જો તારી મતિ ધર્મમાં સ્થિર હોય, તો સત્યનું પાલન કર. હે સત્તમ, તે વર મારા માટે સફળ થાય; તું વરદાતા જ છે.
2.14.9
धर्मस्यैवाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।
प्रव्राजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम् ॥ २.१४.९ ॥
ધર્મને માટે જ, અને મારા આગ્રહથી, તારા પુત્ર રામને વનવાસમાં મોકલ. આ જ હું તને ત્રણ વાર કહું છું.
2.14.10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।
अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ २.१४.१० ॥
હે આર્ય, જો તું મારો આ વચનબંધ પૂરો નહીં કરે, તો તારી સામે જ ત્યજાયેલી થઈને હું પ્રાણ ત્યજીશ.
2.14.11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।
नाशकत् पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा ॥ २.१४.११ ॥
આ રીતે નિર્ભય કૈકેયીથી પ્રેરાયેલો રાજા, ઇન્દ્રે બાંધેલો પાશ બલિ છોડાવી ન શક્યો તેમ, તે પાશ છોડાવી ન શક્યો.
2.14.12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।
स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युगचक्रान्तरं यथा ॥ २.१४.१२ ॥
તેનું હૃદય વ્યાકુળ થયું અને મુખ ફિક્કું પડ્યું. ધૂંસરી અને ચક્રની વચ્ચે ફસાયેલા બળદની જેમ તે તરફડવા લાગ્યો.
2.14.13
विकलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः।
कृच्छ्राद् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २.१४.१३ ॥
વિકળ બનેલી આંખોથી રાજા જાણે કશું જોઈ શકતા ન હતા. મહામહેનતે ધૈર્યથી પોતાને સંભાળીને તેમણે કૈકેયીને આ કહ્યું.
2.14.14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।
संत्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया ॥ २.१४.१४ ॥
હે પાપિણી! અગ્નિ સમક્ષ મંત્રપૂર્વક મેં તારો જે હાથ પકડ્યો હતો, તેને અને તારી સાથે મારા પોતાના પુત્રને પણ હું ત્યજું છું.
2.14.15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति।
अभिषेकाय हि जनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम् ॥ २.१४.१५ ॥
હે દેવી! સૂર્યોદય તરફ રાત્રિ વીતી ગઈ છે. રાજ્યાભિષેક માટે લોકો ચોક્કસ મને ઉતાવળ કરાવશે.
2.14.16
रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।
रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम् ॥ २.१४.१६ ॥
રામના રાજ્યાભિષેક માટે તૈયાર કરેલી સામગ્રી વડે, મૃત્યુ પામેલા મારા માટે રામે જલક્રિયા કરવી.
2.14.17
सपुत्रया त्वया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।
व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम् ॥ २.१४.१७ ॥
જો તું રામના રાજ્યાભિષેકમાં વિઘ્ન નાખે, તો હે અશુભ આચરણવાળી! પુત્ર સહિત તારે જલક્રિયા ન કરવી.
2.14.18
न शक्तोऽद्यास्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथामुखम्।
हतहर्षं तथानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम् ॥ २.१४.१८ ॥
પહેલાં હતું તેવું તારું મુખ આજે જોવાની મારામાં શક્તિ નથી. આનંદ નષ્ટ થયો છે, અને લોકો નીચું મુખ કરીને છે.
2.14.19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।
प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रमालिनी ॥ २.१४.१९ ॥
મહાત્મા રાજા આ રીતે બોલતા હતા ત્યારે, ચંદ્ર અને નક્ષત્રોની માળા ધારણ કરેલી તે પુણ્ય રાત્રિ વીતીને પ્રભાત થયું.
2.14.20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्च्छिता ॥ २.१४.२० ॥
ત્યારે પાપાચારિણી કૈકેયી, વાણીમાં કુશળ, ક્રોધથી મૂર્છિત થઈને, રાજાને ફરી કઠોર વચનો બોલી.
2.14.21
किमिदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम्।
आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि ॥ २.१४.२१ ॥
હે રાજન! ઝેર સમાન આ વચનો કેમ બોલો છો? મારા પુત્ર રામને અહીં સહેલાઈથી બોલાવવો જોઈએ.
2.14.22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।
निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ २.१४.२२ ॥
મારા પુત્રને રાજ્ય પર સ્થાપી, રામને વનચારી બનાવી, મને નિષ્પ્રતિસ્પર્ધી કરશો તો તમે કૃતકૃત્ય થશો.
2.14.23
स तुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।
राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेय्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१४.२३ ॥
તીક્ષ્ણ અંકુશથી વિંધાયેલા ઉત્તમ ઘોડાની જેમ, કૈકેયી વડે વારંવાર પ્રેરિત થયેલ રાજા બોલ્યો.
2.14.24
धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ २.१४.२४ ॥
ધર્મના બંધનથી હું બંધાયેલો છું અને મારી ચેતના નષ્ટ થઈ છે. જ્યેષ્ઠ, પ્રિય, ધાર્મિક પુત્ર રામને જોવા હું ઇચ્છું છું.
2.14.25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।
पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समागते ॥ २.१४.२५ ॥
પછી રાત્રિ પ્રભાત થઈ, સૂર્ય ઉદય પામ્યો, અને પુણ્યકારી નક્ષત્રયોગ તથા શુભ મુહૂર્ત આવ્યું.
2.14.26
वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तथा।
उपगृह्याशु सम्भारान् प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ २.१४.२६ ॥
ગુણસંપન્ન વસિષ્ઠ શિષ્યોથી ઘેરાયેલા, જરૂરી સામગ્રી લઈને તરત જ એ શ્રેષ્ઠ નગરમાં પ્રવેશ્યા.
2.14.27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम्।
संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम् ॥ २.१४.२७ ॥
છંટકાવ કરીને અને વાળીને સાફ કરેલા માર્ગોવાળું, શ્રેષ્ઠ ધ્વજાઓથી શણગારેલું, હર્ષિત લોકોથી ભરેલું, સમૃદ્ધ બજારો અને દુકાનોવાળું.
2.14.28
महोत्सवसमायुक्तां राघवार्थे समुत्सुकाम्।
चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः परिधूमिताम् ॥ २.१४.२८ ॥
મહોત્સવથી યુક્ત, રાઘવ માટે ઉત્સુક, ચંદન અને અગરુના ધૂપથી ચોતરફ સુગંધિત.
2.14.29
तां पुरीं समतिक्रम्य पुरंदरपुरोपमाम्।
ददर्शान्तःपुरं श्रीमान् नानाध्वजगणायुतम् ॥ २.१४.२९ ॥
ઇન્દ્રપુરી જેવા એ નગરને પાર કરીને શ્રીમાન્ એ અનેક ધ્વજાઓથી યુક્ત અંતઃપુર જોયું.
2.14.30
पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।
यष्टिमद्भिः सुसम्पूर्णं सदश्वैः परमार्चितैः ॥ २.१४.३० ॥
નગરજનો અને ગ્રામજનોથી ભરેલું, બ્રાહ્મણોથી શોભિત, દંડધારી રક્ષકોથી પૂર્ણ, અત્યંત સન્માનિત શ્રેષ્ઠ અશ્વોથી યુક્ત.
2.14.31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।
वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिभिरावृतः ॥ २.१४.३१ ॥
તે અંતઃપુર પહોંચીને એ જનસમૂહને વટાવી ગયા. અત્યંત પ્રસન્ન વસિષ્ઠ મહર્ષિઓથી ઘેરાયેલા હતા.
2.14.32
स त्वपश्यद् विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।
द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम् ॥ २.१४.३२ ॥
પરંતુ મનુષ્યોમાં સિંહ સમાન રાજાના દ્વારેથી બહાર નીકળતા સુમંત્ર નામના સારથિ, મંત્રી અને પ્રિયદર્શન એવા તેમને તેમણે જોયા.
2.14.33
तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम्।
वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम् ॥ २.१४.३३ ॥
મહાતેજસ્વી વસિષ્ઠે એ કુશળ સૂતપુત્રને કહ્યું, "હું અહીં આવ્યો છું એમ રાજાને ઝડપથી જણાવ."
2.14.34
इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।
औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमाहृतम् ॥ २.१४.३४ ॥
ગંગાજળના આ ઘડા, સાગરોમાંથી લાવેલા સોનાના ઘડા, અને અભિષેક માટે લાવેલું ઔદુંબર લાકડાનું શુભ આસન.
2.14.35
सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ॥ २.१४.३५ ॥
બધા પ્રકારના બીજ, સુગંધિત દ્રવ્યો, અને વિવિધ રત્નો; મધ, દહીં, ઘી, લાજા (શેકેલા ડાંગર), દર્ભ ઘાસ, ફૂલો અને દૂધ.
2.14.36
अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।
चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् ॥ २.१४.३६ ॥
આઠ સુંદર કન્યાઓ, મદમસ્ત શ્રેષ્ઠ હાથી, ચાર ઘોડાવાળો શોભાયમાન રથ, તલવાર અને ઉત્તમ ધનુષ્ય.
2.14.37
वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसंनिभम्।
श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारं च हिरण्मयम् ॥ २.१४.३७ ॥
માણસો દ્વારા ઊંચકાતું વાહન, ચંદ્ર જેવું છત્ર, બે સફેદ ચામર અને સોનાનો ભૃંગાર (કળશ).
2.14.38
हेमदामपिनद्धश्च ककुद्मान् पाण्डुरो वृषः।
केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः ॥ २.१४.३८ ॥
સોનાની માળાથી શોભતો, ખૂંધવાળો સફેદ વૃષભ, કેસરી (સિંહ) અને ચાર દાંતવાળો મહાબલી શ્રેષ્ઠ હાથી.
2.14.39
सिंहासनं व्याघ्रतनुः समिधश्च हुताशनः।
सर्वे वादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालंकृताः स्त्रियः ॥ २.१४.३९ ॥
સિંહાસન, વાઘચર્મ, સમિધા અને હુતાશન (યજ્ઞાગ્નિ), બધા વાદ્યસમૂહો, અને શણગારેલી ગણિકાઓ તથા સ્ત્રીઓ.
2.14.40
आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह ॥ २.१४.४० ॥
આચાર્યો, બ્રાહ્મણો, ગાયો, શુભ મૃગ અને પક્ષીઓ, નગર તથા ગામના શ્રેષ્ઠ જનો, અને વેપારીઓ પોતાના સમૂહો સાથે.
2.14.41
एते चान्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः।
अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः ॥ २.१४.४१ ॥
આ અને બીજા ઘણા, પ્રસન્ન અને મધુરભાષી, રામના અભિષેક માટે રાજાઓ સાથે ઊભા છે.
2.14.42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।
पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात् ॥ २.१४.४२ ॥
મહારાજને ઉતાવળ કરાવો, જેથી શુભ દિવસે પુષ્ય નક્ષત્રના યોગમાં રામ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે.
2.14.43
स्तुवन् नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम् ॥ २.१४.४३ ॥
રાજાઓમાં વાઘ સમાન તે નૃપતિની સ્તુતિ કરતા તેઓ મહેલમાં પ્રવેશ્યા.
2.14.44
तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मताः।
न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः ॥ २.१४.४४ ॥
દ્વાર પર ઊભેલા, રાજાના માનીતા સેવકો, પૂર્વે કહેવાયેલા તે વૃદ્ધને રોકી શક્યા નહીં; કારણ કે તેઓ રાજાનું પ્રિય કરવા ઇચ્છતા હતા.
2.14.45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।
वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे ॥ २.१४.४५ ॥
રાજાની પાસે ઊભેલા તેઓ, રાજાની એ સ્થિતિ જાણીને, અત્યંત સંતોષકારક શબ્દોથી તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
2.14.46
ततः सूतो यथापूर्वं पार्थिवस्य निवेशने।
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम् ॥ २.१४.४६ ॥
પછી સારથિ સુમંત્રે, પહેલાંની જેમ મહેલમાં હાથ જોડીને ઊભા રહીને જગતપતિની સ્તુતિ કરી.
2.14.47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तथा नन्दय नस्ततः ॥ २.१४.४७ ॥
તેજસ્વી સાગર સૂર્યોદય સમયે જેમ આનંદ પામે છે, તેમ પ્રસન્ન મનથી તમે આનંદિત થઈને અમને પણ આનંદ આપો.
2.14.48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।
सोऽजयद् दानवान् सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.४८ ॥
આ જ સમયે માતલિએ ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરી હતી; તેમણે બધા દાનવોને જીત્યા હતા. તેવી જ રીતે હું તમને યાદ કરાવું છું.
2.14.49
वेदाः सहाङ्गा विद्याश्च यथा ह्यात्मभुवं प्रभुम्।
ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.४९ ॥
અંગો સહિતના વેદો અને વિદ્યાઓ જેમ સ્વયંભૂ પ્રભુ બ્રહ્માને આજે જગાડે છે, તેમ હું તમને જગાડું છું.
2.14.50
आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।
बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.५० ॥
ચંદ્ર સાથે સૂર્ય જેમ પ્રાણીઓને ધારણ કરનારી શુભ પૃથ્વીને આજે જગાડે છે, તેમ હું તમને જગાડું છું.
2.14.51
उत्तिष्ठ सुमहाराज कृतकौतुकमङ्गलः।
विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः ॥ २.१४.५१ ॥
હે મહારાજ, ઊઠો. મંગળ વિધિ પૂર્ણ કરીને મેરુ પર્વત પર ઉદય પામેલા સૂર્યની જેમ શરીરથી શોભો.
2.14.52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते ॥ २.१४.५२ ॥
હે કાકુત્સ્થ, સોમ અને સૂર્ય, શિવ અને કુબેર, વરુણ, અગ્નિ અને ઇન્દ્ર તમને વિજય આપો.
2.14.53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।
बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ॥ २.१४.५३ ॥
પૂજ્ય રાત્રિ વીતી ગઈ; તમારું આ કર્તવ્ય પૂરું થયું. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, જાગો અને આગળનું કાર્ય કરો.
2.14.54
उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।
पौरजानपदाश्चापि नैगमश्च कृताञ्जलिः ॥ २.१४.५४ ॥
રામનો સમગ્ર અભિષેક સમારોહ શરૂ થયો; નગરજનો, ગ્રામજનો અને વેપારીઓ પણ હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા.
2.14.55
स्वयं वसिष्ठो भगवान् ब्राह्मणैः सह तिष्ठति।
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन् राघवस्याभिषेचनम् ॥ २.१४.५५ ॥
સ્વયં ભગવાન વસિષ્ઠ બ્રાહ્મણો સાથે ઊભા છે. હે રાજન્, રાઘવ (રામ)ના અભિષેકની આજ્ઞા જલદી આપો.
2.14.56
यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।
यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम् ॥ २.१४.५६ ॥
ગોવાળ વિનાના પશુઓની જેમ, નાયક વિનાની સેનાની જેમ, ચંદ્ર વિનાની રાતની જેમ, બળદ વિનાની ગાયોની જેમ.
2.14.57
एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।
एवं तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत् ॥ २.१४.५७ ॥
જ્યાં રાજા દેખાતો નથી, તે રાષ્ટ્ર આવું જ થાય છે. તેના વચન સાંભળીને, જાણે સાંત્વના સાથે કહેલા અર્થપૂર્ણ શબ્દો હોય તેમ.
2.14.58
अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।
ततस्तु राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति ॥ २.१४.५८ ॥
રાજા ફરી શોકથી ઘેરાઈ ગયા. ત્યારે રાજાએ તે સારથિને, પુત્ર પ્રત્યે મન વિચલિત થઈને કહ્યું.
2.14.59
शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।
वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ॥ २.१४.५९ ॥
શોકથી લાલ આંખોવાળા, શ્રીમાન અને ધાર્મિક રાજાએ ઉપર જોઈને કહ્યું, 'તું તારા શબ્દોથી મારાં મર્મસ્થાનોને ફરી કાપે છે.'
2.14.60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।
प्रगृहीताञ्जलिः किंचित् तस्माद् देशादपाक्रमत् ॥ २.१४.६० ॥
સુમંત્રે તે કરુણ વચન સાંભળ્યાં, દીન રાજાને જોયો, હાથ જોડીને તે સ્થળેથી થોડા દૂર ગયા.
2.14.61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।
तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥ २.१४.६१ ॥
રાજા દુઃખને કારણે જાતે બોલી ન શક્યા, ત્યારે મંત્રજ્ઞ કૈકેયીએ સુમંત્રને જવાબ આપ્યો.
2.14.62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।
प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपागतः ॥ २.१४.६२ ॥
હે સુમંત્ર! રામના આનંદથી ઉત્સુક રાજા રાતભર જાગરણથી થાકીને હવે નિદ્રાને વશ થયા છે.
2.14.63
तद् गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।
राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ॥ २.१४.६३ ॥
તેથી, હે સારથિ! ઝડપથી જા અને યશસ્વી રાજપુત્ર રામને લઈ આવ. તારું કલ્યાણ થાઓ; આમાં વિચારવાની જરૂર નથી.
2.14.64
अश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि भामिनि।
तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत् ॥ २.१४.६४ ॥
હે ભામિની! રાજાનું વચન સાંભળ્યા વિના હું કેવી રીતે જાઉં? આ સાંભળીને, મંત્રીનું વચન સાંભળીને રાજાએ મંત્રીને કહ્યું.
2.14.65
सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम्।
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥ २.१४.६५ ॥
હે સુમંત્ર! હું રામને જોઈશ; સુંદર રામને જલદી લઈ આવ. આને કલ્યાણકારી માનીને તે મનમાં આનંદ પામ્યો.
2.14.66
निर्जगाम च स प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ॥ २.१४.६६ ॥
રાજાની આજ્ઞાથી આનંદપૂર્વક તે ઝડપથી નીકળ્યો. પરંતુ કૈકેયી દ્વારા ઉતાવળ કરાવાયેલો સુમંત્ર મનમાં વિચારવા લાગ્યો.
2.14.68
व्यक्तं रामाभिषेकार्थे इहायास्यति धर्मराट्।
निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया।
सागरह्रदसंकाशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।
निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः ॥ २.१४.६८ ॥
રામાભિષેક માટે ધર્મરાજ અહીં આવશે એ સ્પષ્ટ છે. રાઘવને જોવાની ઇચ્છાથી મહાતેજસ્વી સુમંત્ર, સાગરના સરોવર જેવા એ શુભ અંતઃપુરમાંથી બહાર નીકળ્યા અને લોકોથી ભરેલું દ્વાર સામે જોયું.
2.14.69
ततः पुरस्तात् सहसा विनिःसृतो
महीपतेर्द्वारगतान् विलोकयन्।
ददर्श पौरान् विविधान् महाधना-
नुपस्थितान् द्वारमुपेत्य विष्ठितान् ॥ २.१४.६९ ॥
પછી રાજમહેલની સામેથી અચાનક બહાર આવીને, દ્વાર પર રહેલા લોકોને જોતાં, દ્વાર પાસે આવીને ઊભેલા વિવિધ, મહાધનિક નગરજનોને જોયા.