รามายณะของวาลมีกิ · สรรค 2.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.14.1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।
विचेष्टमानमुत्प्रेक्ष्य ऐक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ २.१४.१ ॥
เห็นพระราชาแห่งวงศ์อิกษวากุถูกความโศกเพราะบุตรบีบคั้น ไร้สติ ล้มลงบนพื้นดิน ดิ้นทุรนทุราย นางจึงกล่าวถ้อยคำนี้
2.14.2
पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।
शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि ॥ २.१४.२ ॥
เหมือนกับเจ้าได้ทำบาปไว้ นี่มันอะไรกัน จงระลึกถึงคำสัตย์ที่เจ้าได้ให้ไว้แก่ข้า เจ้านอนอยู่บนพื้นดินเช่นนี้ เจ้าควรยืนหยัดอยู่ในหน้าที่ของตนเถิด
2.14.3
आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।
सत्यमाश्रित्य च मया त्वं धर्मं प्रतिचोदितः ॥ २.१४.३ ॥
ผู้รู้ธรรมกล่าวว่า สัตย์เป็นธรรมอันสูงสุด เมื่อยึดมั่นในสัตย์ ข้าจึงได้เตือนเจ้าให้ระลึกถึงธรรมของเจ้า
2.14.4
संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।
प्रदाय पक्षिणे राजा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २.१४.४ ॥
พระเจ้าไศพยะ เจ้าแห่งโลก ได้รับปากไว้แล้วจึงมอบร่างของพระองค์เองแก่นกเหยี่ยว พระราชาได้ถวายแก่นกนั้น แล้วก็ได้ไปสู่คติอันประเสริฐยิ่ง
2.14.5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।
याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ ॥ २.१४.५ ॥
อลรกผู้รุ่งโรจน์ก็เช่นกัน เมื่อพราหมณ์ผู้รอบรู้เวทมาขอ ท่านก็ควักดวงตาของตนออกให้โดยไม่ลังเล
2.14.6
सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।
सत्यानुरोधात् समये वेलां स्वां नातिवर्तते ॥ २.१४.६ ॥
มหาสมุทรผู้เป็นเจ้าแห่งแม่น้ำทั้งหลาย ประกอบด้วยสัตย์ และด้วยความเคารพต่อสัตย์ จึงไม่ล่วงเกินเขตแดนเล็กน้อยของตน คือฝั่ง ณ เวลาที่กำหนดไว้
2.14.7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः।
सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम् ॥ २.१४.७ ॥
สัตย์คือพรหมันอันเป็นรากฐานเพียงหนึ่งเดียว ธรรมตั้งมั่นอยู่ในสัตย์ สัตย์นั่นแหละคือเวทอันไม่รู้สิ้น ผู้ได้สิ่งสูงสุดก็ด้วยสัตย์
2.14.8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।
स वरः सफलो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम ॥ २.१४.८ ॥
หากใจของเจ้ามั่นคงในธรรม ก็จงดำรงอยู่ในสัตย์เถิด ข้าขอให้พรที่ข้าขอนั้นสำเร็จผล ดูก่อนผู้ประเสริฐแห่งคนดี เพราะเจ้าเป็นผู้ประทานพรแน่แท้
2.14.9
धर्मस्यैवाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।
प्रव्राजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम् ॥ २.१४.९ ॥
เพื่อประโยชน์แห่งธรรมและตามคำเร่งเร้าของข้า จงส่งพระรามบุตรของเจ้าไปเนรเทศเถิด ข้ากล่าวแก่เจ้าสามครั้งทีเดียว
2.14.10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।
अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ २.१४.१० ॥
ดูก่อนผู้ประเสริฐ หากเจ้าไม่ปฏิบัติตามคำสัญญาของข้านี้ ข้าจะถูกทอดทิ้งต่อหน้าเจ้า และข้าจะสละชีวิตของข้า
2.14.11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।
नाशकत् पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा ॥ २.१४.११ ॥
พระราชาถูกไกเกยีผู้ไม่หวาดหวั่นเร่งเร้าเช่นนี้ จึงไม่อาจคลายบ่วงนั้นได้ เหมือนพลีไม่อาจคลายพันธนาการที่อินทรทรงผูกไว้
2.14.12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।
स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युगचक्रान्तरं यथा ॥ २.१४.१२ ॥
พระทัยของพระองค์หวั่นไหว พระพักตร์ก็ซีดเผือด พระองค์ดิ้นรนดุจโคที่ติดอยู่ระหว่างแอกกับล้อเกวียน
2.14.13
विकलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः।
कृच्छ्राद् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २.१४.१३ ॥
ดวงพระเนตรทั้งสองพร่ามัวราวกับทอดพระเนตรไม่เห็น พระราชาทรงฝืนพระองค์อย่างยากลำบาก ทรงตั้งสติไว้ด้วยความมั่นคง แล้วตรัสถ้อยคำเหล่านี้แก่ไกเกยี
2.14.14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।
संत्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया ॥ २.१४.१४ ॥
ดูก่อนผู้บาปเอ๋ย มือของเจ้าที่ข้าได้จับไว้ในไฟพร้อมมนตร์ศักดิ์สิทธิ์นั้น ข้าจะสละเจ้าไป พร้อมกับบุตรของข้าเอง และบุตรของเจ้าด้วย
2.14.15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति।
अभिषेकाय हि जनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम् ॥ २.१४.१५ ॥
ดูก่อนนางผู้เป็นมเหสี ราตรีได้ผ่านไปจนใกล้อรุณรุ่งแล้ว เพื่อพิธีอภิเษก ประชาชนจะเร่งรัดข้าเป็นแน่แท้
2.14.16
रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।
रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम् ॥ २.१४.१६ ॥
ด้วยเครื่องพิธีอภิเษกของพระรามที่จัดเตรียมไว้เพื่อการนั้น เมื่อข้าตายแล้ว พระรามควรเป็นผู้ประกอบพิธีทักษิณาให้แก่ข้า
2.14.17
सपुत्रया त्वया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।
व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम् ॥ २.१४.१७ ॥
ดูก่อนหญิงผู้มีความประพฤติชั่ว หากเจ้าขัดขวางการอภิเษกของพระราม เจ้าก็ไม่ควรประกอบพิธีรดน้ำศพ ทั้งเจ้าและบุตรของเจ้า
2.14.18
न शक्तोऽद्यास्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथामुखम्।
हतहर्षं तथानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम् ॥ २.१४.१८ ॥
วันนี้ข้าไม่อาจมองดูใบหน้าของเจ้าได้ ใบหน้าที่เคยเป็นเช่นก่อนนั้น ความยินดีถูกทำลายลง ความปีติก็สูญไป และประชาชนยืนอยู่ด้วยใบหน้าก้มต่ำ
2.14.19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।
प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रमालिनी ॥ २.१४.१९ ॥
ขณะที่พระราชาผู้มหาจิตตรัสอยู่เช่นนั้น ราตรีอันเป็นมงคล ประดับด้วยดวงจันทร์และดวงดาว ก็ผ่านไปสู่รุ่งอรุณ
2.14.20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्च्छिता ॥ २.१४.२० ॥
ครั้นนั้น ไกเกยีผู้มีความประพฤติชั่ว ผู้รู้วิธีใช้ถ้อยคำ และถูกความโกรธครอบงำ ได้กล่าวถ้อยคำหยาบคายแก่พระราชาอีกครั้ง
2.14.21
किमिदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम्।
आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि ॥ २.१४.२१ ॥
ท่านพระราชา เหตุใดจึงตรัสถ้อยคำเหมือนยาพิษเช่นนี้ ท่านควรนำพระราม บุตรของข้าพเจ้า มาที่นี่โดยไม่มีความยากลำบากเถิด
2.14.22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।
निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ २.१४.२२ ॥
ขอให้ท่านประดิษฐานบุตรของข้าพเจ้าไว้บนบัลลังก์ ทำให้พระรามเป็นผู้อาศัยอยู่ในป่า และทำให้ข้าพเจ้าปราศจากคู่แข่ง เมื่อนั้นท่านจะสำเร็จกิจของตนแล้ว
2.14.23
स तुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।
राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेय्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१४.२३ ॥
พระราชาผู้ประเสริฐดุจม้าชั้นเลิศ ถูกไกเกยีกระตุ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยปฏักคม จึงตรัสถ้อยคำเหล่านี้
2.14.24
धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ २.१४.२४ ॥
ข้าพเจ้าถูกผูกมัดด้วยพันธะแห่งธรรม และสติของข้าพเจ้าก็หายไปแล้ว ข้าพเจ้าปรารถนาจะพบพระราม บุตรคนโตที่เป็นที่รัก ผู้ประพฤติธรรม
2.14.25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।
पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समागते ॥ २.१४.२५ ॥
ครั้นแล้วราตรีก็กลายเป็นรุ่งอรุณ พระอาทิตย์ขึ้น และถึงเวลาอันเป็นมงคลเมื่อดาวฤกษ์มาประจวบกัน
2.14.26
वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तथा।
उपगृह्याशु सम्भारान् प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ २.१४.२६ ॥
พระวสิษฐะผู้เพียบพร้อมด้วยคุณธรรม ซึ่งมีศิษย์ห้อมล้อม รีบเตรียมเครื่องประกอบพิธีแล้วเข้าสู่นครอันประเสริฐ
2.14.27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम्।
संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम् ॥ २.१४.२७ ॥
ถนนทั้งหลายในนครนั้นถูกพรมน้ำและกวาดไว้สะอาด ประดับด้วยธงอันงดงาม เต็มไปด้วยผู้คนที่ชื่นบาน และอุดมด้วยตลาดและร้านค้าที่รุ่งเรือง
2.14.28
महोत्सवसमायुक्तां राघवार्थे समुत्सुकाम्।
चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः परिधूमिताम् ॥ २.१४.२८ ॥
นครนั้นอยู่ในงานมหกรรมใหญ่ ทุกคนต่างใจจดใจจ่อรอคอยพระราฆวะ และหอมกรุ่นไปทั่วด้วยควันธูปจันทน์และอากร
2.14.29
तां पुरीं समतिक्रम्य पुरंदरपुरोपमाम्।
ददर्शान्तःपुरं श्रीमान् नानाध्वजगणायुतम् ॥ २.१४.२९ ॥
เมื่อผ่านนครนั้น ซึ่งเปรียบได้กับนครของพระอินทร์ ผู้ทรงสิริได้เห็นพระราชวังชั้นในที่เต็มไปด้วยธงหลากหลายนานาชนิด
2.14.30
पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।
यष्टिमद्भिः सुसम्पूर्णं सदश्वैः परमार्चितैः ॥ २.१४.३० ॥
พระราชวังนั้นเนืองแน่นด้วยชาวเมืองและชาวชนบท ประดับด้วยพราหมณ์ทั้งหลาย เต็มไปด้วยทหารถือไม้เท้า และม้าชั้นดีที่ได้รับการยกย่องสูงสุด
2.14.31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।
वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिभिरावृतः ॥ २.१४.३१ ॥
เมื่อถึงพระราชวังชั้นในแล้ว พระองค์ก็ผ่านฝูงชนนั้นเข้าไป พระวสิษฐะผู้ปีติยินดียิ่ง ถูกเหล่าปรมฤษีล้อมรอบอยู่
2.14.32
स त्वपश्यद् विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।
द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम् ॥ २.१४.३२ ॥
ท่านได้เห็นสุมันตระ สารถีและอำมาตย์ผู้น่าพอใจ กำลังเดินออกมาที่ประตูของพระราชาผู้ประดุจราชสีห์ในหมู่มนุษย์
2.14.33
तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम्।
वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम् ॥ २.१४.३३ ॥
พระวสิษฐะผู้มีเดชานุภาพมาก กล่าวแก่บุตรของสูตะผู้ชำนาญนั้นว่า "จงรีบแจ้งแก่พระราชาว่าข้าพเจ้ามาถึงที่นี่แล้ว"
2.14.34
इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।
औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमाहृतम् ॥ २.१४.३४ ॥
นี่คือหม้อน้ำแม่คงคา หม้อทองที่นำมาจากมหาสมุทร และอาสนะไม้อุทุมพรอันเป็นมงคลที่นำมาเพื่อพิธีอภิเษก
2.14.35
सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ॥ २.१४.३५ ॥
เมล็ดพืชทุกชนิด เครื่องหอม และรัตนะหลากหลายประการ น้ำผึ้ง นมเปรี้ยว เนยใส ข้าวตอก หญ้าทรรภะ ดอกไม้ และนม
2.14.36
अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।
चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् ॥ २.१४.३६ ॥
หญิงสาวงามแปดนาง ช้างตัวประเสริฐที่กำลังตกมัน รถม้าสี่ม้าอันรุ่งเรือง ดาบ และคันธนูอันประเสริฐ
2.14.37
वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसंनिभम्।
श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारं च हिरण्मयम् ॥ २.१४.३७ ॥
ยานพาหนะที่มีคนหามไป เศวตฉัตรดุจพระจันทร์ พัดขนจามรีขาวสองด้าม และคนโททองคำ
2.14.38
हेमदामपिनद्धश्च ककुद्मान् पाण्डुरो वृषः।
केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः ॥ २.१४.३८ ॥
โคตัวผู้ขาวที่มีโหนก ประดับด้วยพวงมาลัยทองคำ สิงโตมีแผงคอ และช้างประเสริฐ มีงาสี่งา ทรงพลังยิ่ง
2.14.39
सिंहासनं व्याघ्रतनुः समिधश्च हुताशनः।
सर्वे वादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालंकृताः स्त्रियः ॥ २.१४.३९ ॥
บัลลังก์สิงโต หนังเสือ ไม้ฟืนสำหรับพิธี และไฟบูชา กลุ่มเครื่องดนตรีทั้งหมด และหญิงงามนางคณิกาที่แต่งกายประดับประดา
2.14.40
आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह ॥ २.१४.४० ॥
ครูอาจารย์ พราหมณ์ โค กวางและนกอันเป็นมงคล ผู้ประเสริฐในหมู่ชาวเมืองและชาวชนบท และพ่อค้าพร้อมด้วยคณะของตน
2.14.41
एते चान्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः।
अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः ॥ २.१४.४१ ॥
ผู้อื่นเหล่านี้และอีกมากมาย ต่างยินดีและพูดด้วยถ้อยคำอ่อนหวาน ยืนพร้อมกับบรรดากษัตริย์เพื่อพิธีอภิเษกของพระราม
2.14.42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।
पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात् ॥ २.१४.४२ ॥
จงเร่งพระมหาราชให้ทรงเสด็จมา เพื่อว่าในวันมงคลที่ดาวปุษยะประจวบอยู่ พระรามจะได้รับราชสมบัติ
2.14.43
स्तुवन् नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम् ॥ २.१४.४३ ॥
กล่าวสรรเสริญพระราชาผู้เปรียบดั่งเสือในหมู่กษัตริย์ แล้วเดินเข้าไปในวัง
2.14.44
तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मताः।
न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः ॥ २.१४.४४ ॥
บรรดาข้าราชบริพารผู้เป็นที่นับถือของพระราชา ซึ่งประจำอยู่ที่ประตู ไม่อาจห้ามผู้เฒ่าที่กล่าวถึงแล้วนั้นได้ เพราะต่างปรารถนาจะทำให้พระราชาพอพระทัย
2.14.45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।
वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे ॥ २.१४.४५ ॥
ผู้นั้นยืนใกล้พระราชา และรู้สภาพของพระองค์ จึงเริ่มสรรเสริญด้วยถ้อยคำที่ทำให้พระองค์พอพระทัยยิ่งนัก
2.14.46
ततः सूतो यथापूर्वं पार्थिवस्य निवेशने।
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम् ॥ २.१४.४६ ॥
ครั้นแล้ว สุมันตระสารถีผู้ประจำอยู่ในวังดังที่เคยเป็นมา ประนมมือขึ้น แล้วสรรเสริญเจ้าแห่งแผ่นดิน
2.14.47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तथा नन्दय नस्ततः ॥ २.१४.४७ ॥
ดั่งมหาสมุทรอันรุ่งโรจน์ย่อมชื่นบานเมื่ออาทิตย์ขึ้น ขอพระองค์ก็จงทรงมีพระทัยเบิกบานด้วยจิตที่ชื่นชม และทรงให้พวกข้าพระองค์ชื่นบานด้วยเถิด
2.14.48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।
सोऽजयद् दानवान् सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.४८ ॥
ในเวลานั้นเอง มาตลิได้สรรเสริญพระอินทร์ ผู้ทรงพิชิตทานพทั้งปวง ข้าพระองค์จึงขอเตือนพระองค์เช่นนั้น
2.14.49
वेदाः सहाङ्गा विद्याश्च यथा ह्यात्मभुवं प्रभुम्।
ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.४९ ॥
ดั่งที่พระเวทพร้อมด้วยองค์ประกอบและวิทยาการทั้งหลายปลุกพระพรหมผู้เป็นพระเจ้าผู้เกิดเอง ในวันนี้ ข้าพระองค์ก็ปลุกพระองค์เช่นนั้น
2.14.50
आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।
बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.५० ॥
ดั่งที่พระอาทิตย์พร้อมด้วยพระจันทร์ปลุกแผ่นดินอันเป็นมงคลซึ่งทรงสรรพสัตว์ไว้ ในวันนี้ ข้าพระองค์ก็ปลุกพระองค์เช่นนั้น
2.14.51
उत्तिष्ठ सुमहाराज कृतकौतुकमङ्गलः।
विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः ॥ २.१४.५१ ॥
ขอพระองค์ทรงลุกขึ้นเถิด มหาราช เมื่อได้ทรงประกอบพิธีมงคลแล้ว ขอพระองค์จงทรงรุ่งโรจน์ด้วยพระวรกาย ดั่งพระอาทิตย์ที่ขึ้นเหนือเขาเมรุ
2.14.52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते ॥ २.१४.५२ ॥
ข้าแต่กากุตสถะ ขอพระโสมและพระสุริยะ พระศิวะและไวศรวณะ พระวรุณ พระอัคนี และพระอินทร์ จงประทานชัยชนะแก่พระองค์เถิด
2.14.53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।
बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ॥ २.१४.५३ ॥
ราตรีอันศักดิ์สิทธิ์ได้ผ่านไปแล้ว กิจนี้ของพระองค์สำเร็จแล้ว ข้าแต่เสือในหมู่กษัตริย์ ขอทรงตื่นและทำกิจที่ตามมาต่อไปเถิด
2.14.54
उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।
पौरजानपदाश्चापि नैगमश्च कृताञ्जलिः ॥ २.१४.५४ ॥
พิธีอภิเษกของพระรามทั้งหมดได้เริ่มขึ้น ทั้งชาวเมือง ชาวชนบท และสมาคมพ่อค้า ต่างยืนประนมมืออยู่
2.14.55
स्वयं वसिष्ठो भगवान् ब्राह्मणैः सह तिष्ठति।
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन् राघवस्याभिषेचनम् ॥ २.१४.५५ ॥
พระวสิษฐผู้ทรงเกียรติยืนรออยู่เองพร้อมด้วยพราหมณ์ทั้งหลาย ข้าแต่พระราชา ขอทรงสั่งให้ประกอบพิธีอภิเษกของราฆวะ (พระราม) โดยเร็วเถิด
2.14.56
यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।
यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम् ॥ २.१४.५६ ॥
ดั่งฝูงสัตว์ที่ไม่มีคนเลี้ยง ดั่งกองทัพที่ไม่มีแม่ทัพ ดั่งราตรีที่ไม่มีพระจันทร์ ดั่งฝูงโคที่ไม่มีโคตัวผู้
2.14.57
एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।
एवं तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत् ॥ २.१४.५७ ॥
แว่นแคว้นที่ไม่เห็นพระราชาก็จะเป็นเช่นนี้แล เมื่อได้ฟังถ้อยคำของพระองค์ ซึ่งดูมีความหมายและกล่าวขึ้นก่อนด้วยการปลอบโยน
2.14.58
अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।
ततस्तु राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति ॥ २.१४.५८ ॥
พระราชาทรงถูกความโศกครอบงำอีกครั้ง ครั้นแล้ว พระราชาผู้ทรงหวั่นไหวในพระทัยเพราะพระโอรส ตรัสกับสารถีคนนั้น
2.14.59
शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।
वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ॥ २.१४.५९ ॥
ด้วยพระเนตรที่แดงก่ำเพราะโศก พระราชาผู้ทรงเกียรติและทรงธรรม เงยพระพักตร์ขึ้นแล้วตรัสว่า "แน่นอน ด้วยถ้อยคำของเจ้า เจ้ายังคงตัดจุดอ่อนของข้าอีกแล้ว"
2.14.60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।
प्रगृहीताञ्जलिः किंचित् तस्माद् देशादपाक्रमत् ॥ २.१४.६० ॥
สุมันตระเมื่อได้ฟังถ้อยคำอันน่าสงสาร และเห็นพระราชาผู้ทุกข์ยาก ก็ประนมมือแล้วถอยออกจากที่นั้นไปเล็กน้อย
2.14.61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।
तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥ २.१४.६१ ॥
เมื่อพระราชาไม่อาจตรัสด้วยพระองค์เองเพราะความโศก ไกเกยีผู้รู้คำปรึกษาจึงตอบสุมันตระ
2.14.62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।
प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपागतः ॥ २.१४.६२ ॥
สุมันตระ พระราชาทรงปรารถนาจะเห็นพระราม ทรงยินดีจนตื่นเต้นตลอดคืน บัดนี้ทรงอ่อนล้าจากการเฝ้าตื่นทั้งคืน จึงทรงตกอยู่ในอำนาจแห่งนิทรา
2.14.63
तद् गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।
राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ॥ २.१४.६३ ॥
ดังนั้น สารถีเอ๋ย จงไปโดยเร็วเถิด จงนำพระราชกุมารผู้มีชื่อเสียงคือพระรามมา ขอให้เจ้าได้รับความเป็นมงคล ในเรื่องนี้ไม่จำต้องคิดพิจารณาอีก
2.14.64
अश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि भामिनि।
तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत् ॥ २.१४.६४ ॥
หญิงงามเอ๋ย ข้าพเจ้าจะไปได้อย่างไรโดยไม่ได้ฟังพระดำรัสของพระราชา เมื่อได้ฟังถ้อยคำของอำมาตย์นั้นแล้ว พระราชาจึงตรัสแก่อำมาตย์
2.14.65
सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम्।
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥ २.१४.६५ ॥
สุมันตระ เราจะเฝ้าพระราม จงรีบนำพระองค์ผู้งดงามมาเถิด สุมันตระเห็นว่าเป็นสิ่งเป็นมงคล จึงยินดีในใจ
2.14.66
निर्जगाम च स प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ॥ २.१४.६६ ॥
ด้วยความยินดี เขารีบออกไปตามพระราชโองการ แต่สุมันตระถูกนางเร่งเร้าอย่างรีบร้อน จึงเริ่มครุ่นคิด
2.14.68
व्यक्तं रामाभिषेकार्थे इहायास्यति धर्मराट्।
निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया।
सागरह्रदसंकाशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।
निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः ॥ २.१४.६८ ॥
เป็นที่แน่นอนว่าพระราชาผู้ทรงธรรม (ท้าวทศรถ) จะเสด็จมาที่นี่เพื่อพระราชพิธีอภิเษกของพระราม สุมันตระผู้มีเดชรุ่งเรืองออกไปด้วยปรารถนาจะเห็นพระราฆว ออกจากภายในพระราชวังอันเป็นมงคลซึ่งเหมือนทะเลสาบแห่งมหาสมุทร และเห็นประตูเบื้องหน้าที่เต็มไปด้วยฝูงชน
2.14.69
ततः पुरस्तात् सहसा विनिःसृतो
महीपतेर्द्वारगतान् विलोकयन्।
ददर्श पौरान् विविधान् महाधना-
नुपस्थितान् द्वारमुपेत्य विष्ठितान् ॥ २.१४.६९ ॥
ครั้นแล้ว สุมันตระรีบเดินออกมาจากเบื้องหน้าพระราชวัง มองดูผู้คนที่อยู่ที่ประตู เห็นชาวเมืองผู้มั่งคั่งมากหลายชนิดที่มาถึงประตูและยืนอยู่ที่นั่น