वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.14.1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।
विचेष्टमानमुत्प्रेक्ष्य ऐक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ २.१४.१ ॥
पुत्रशोकाने पीडित, बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडलेल्या आणि तडफडणाऱ्या इक्ष्वाकु राजाला पाहून (ती) असे म्हणाली.
2.14.2
पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।
शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि ॥ २.१४.२ ॥
जणू पाप केल्यासारखे हे काय? मला दिलेले वचन आठवा. जमिनीवर पडलेल्या तुम्हाला आपल्या स्थानी स्थिर राहणे योग्य आहे.
2.14.3
आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।
सत्यमाश्रित्य च मया त्वं धर्मं प्रतिचोदितः ॥ २.१४.३ ॥
धर्म जाणणारे लोक सत्य हाच परम धर्म आहे असे म्हणतात. सत्याचा आश्रय घेऊन मी तुम्हाला तुमच्या धर्माची आठवण करून दिली.
2.14.4
संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।
प्रदाय पक्षिणे राजा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २.१४.४ ॥
वचन देऊन जगत्पती शैब्याने ससाण्याला आपलेच शरीर दिले; पक्ष्याला दान देऊन त्या राजाने उत्तम गती प्राप्त केली.
2.14.5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।
याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ ॥ २.१४.५ ॥
तसेच तेजस्वी अलर्काने, वेदपारंगत ब्राह्मणाने मागितल्यावर, स्वतःचे डोळेच उपटून अविचल मनाने दिले.
2.14.6
सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।
सत्यानुरोधात् समये वेलां स्वां नातिवर्तते ॥ २.१४.६ ॥
नद्यांचा स्वामी समुद्र सत्याने युक्त असल्यामुळे, सत्याचा आदर करून, ठरलेल्या वेळी आपल्या लहानशा मर्यादेचे, म्हणजे किनाऱ्याचे, उल्लंघन करत नाही.
2.14.7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः।
सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम् ॥ २.१४.७ ॥
सत्य हेच एकमेव पद आहे, तेच ब्रह्म आहे; सत्यात धर्म प्रतिष्ठित आहे. सत्यच अक्षय वेद आहेत; सत्यानेच परम प्राप्त होते.
2.14.8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।
स वरः सफलो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम ॥ २.१४.८ ॥
तुझी बुद्धी धर्मात स्थिर असेल तर सत्याचे पालन कर. हे सत्तमा, तो वर माझ्यासाठी सफल होवो; तूच वरदाता आहेस.
2.14.9
धर्मस्यैवाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।
प्रव्राजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम् ॥ २.१४.९ ॥
धर्मासाठीच आणि माझ्या प्रेरणेने, तुझा पुत्र राम याला वनवासाला पाठव. हेच मी तुला तीन वेळा सांगते.
2.14.10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।
अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ २.१४.१० ॥
हे आर्या, माझी ही अट तू पूर्ण केली नाहीस, तर तुझ्यासमोरच त्यागलेली होऊन मी प्राण सोडीन.
2.14.11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।
नाशकत् पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा ॥ २.१४.११ ॥
अशा प्रकारे निर्भय कैकेयीने प्रेरित केलेला राजा, इंद्राने बांधलेला पाश बलीला जसा सोडवता आला नाही, तसा तो सोडवू शकला नाही.
2.14.12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।
स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युगचक्रान्तरं यथा ॥ २.१४.१२ ॥
त्याचे मन व्याकुळ झाले आणि चेहरा फिका पडला. जू आणि चाक यांच्यामध्ये अडकलेल्या बैलाप्रमाणे तो तडफडू लागला.
2.14.13
विकलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः।
कृच्छ्राद् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २.१४.१३ ॥
विकल झालेल्या दोन्ही डोळ्यांनी राजा जणू काही पाहू शकत नव्हता. मोठ्या कष्टाने धैर्य एकवटून स्वतःला सावरत त्याने कैकेयीला हे म्हटले.
2.14.14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।
संत्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया ॥ २.१४.१४ ॥
हे पापिणी! अग्नीसमोर मंत्रपूर्वक मी जो तुझा हात धरला होता, ते बंधन आणि तुझ्यासह माझा स्वतःचा पुत्र यांचा मी त्याग करतो.
2.14.15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति।
अभिषेकाय हि जनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम् ॥ २.१४.१५ ॥
हे देवी! सूर्योदयाकडे रात्र सरली आहे. राज्याभिषेकासाठी लोक नक्कीच मला घाई करतील.
2.14.16
रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।
रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम् ॥ २.१४.१६ ॥
रामाच्या राज्याभिषेकासाठी तयार केलेल्या साहित्याने, मृत अशा माझ्यासाठी रामाने उदकक्रिया करावी.
2.14.17
सपुत्रया त्वया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।
व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम् ॥ २.१४.१७ ॥
जर तू रामाच्या राज्याभिषेकात अडथळा आणलास, तर हे अशुभ आचरणाची! पुत्रासह तुझ्याकडून उदकक्रिया होऊ नये.
2.14.18
न शक्तोऽद्यास्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथामुखम्।
हतहर्षं तथानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम् ॥ २.१४.१८ ॥
पूर्वी होते तसे तुझे मुख आज पाहण्याची मला शक्ती नाही. आनंद नष्ट झाला आहे आणि लोक खाली मान घालून आहेत.
2.14.19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।
प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रमालिनी ॥ २.१४.१९ ॥
महात्मा राजा असे बोलत असतानाच, चंद्र व नक्षत्रांची माळ धारण करणारी ती पुण्य रात्र संपून प्रभात झाली.
2.14.20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्च्छिता ॥ २.१४.२० ॥
मग पापाचरण करणारी कैकेयी, वाक्चतुर, रागाने मूर्च्छित होऊन, राजाला पुन्हा कठोर शब्द बोलली.
2.14.21
किमिदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम्।
आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि ॥ २.१४.२१ ॥
हे राजा! विषासारखे हे शब्द तुम्ही का बोलता? माझा पुत्र राम याला सहज येथे बोलावणे तुम्हाला योग्य आहे.
2.14.22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।
निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ २.१४.२२ ॥
माझ्या पुत्राला राज्यावर बसवून, रामाला वनवासी करून, मला प्रतिस्पर्धीरहित केल्यास तुम्ही कृतकृत्य व्हाल.
2.14.23
स तुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।
राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेय्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१४.२३ ॥
तीक्ष्ण अंकुशाने टोचलेल्या उत्तम घोड्याप्रमाणे, कैकेयीने वारंवार प्रेरित केलेला राजा असे बोलला.
2.14.24
धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ २.१४.२४ ॥
धर्माच्या बंधनात मी बद्ध आहे आणि माझी चेतना नष्ट झाली आहे. ज्येष्ठ, प्रिय, धार्मिक पुत्र रामाला पाहण्याची माझी इच्छा आहे.
2.14.25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।
पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समागते ॥ २.१४.२५ ॥
नंतर रात्र सरली, सूर्य उगवला, आणि पुण्यकारक नक्षत्रयोग व शुभ मुहूर्त आला.
2.14.26
वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तथा।
उपगृह्याशु सम्भारान् प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ २.१४.२६ ॥
गुणसंपन्न वसिष्ठ शिष्यांनी वेढलेले, आवश्यक साहित्य घेऊन लगेच त्या श्रेष्ठ नगरात प्रवेशले.
2.14.27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम्।
संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम् ॥ २.१४.२७ ॥
शिंपून झाडलेले रस्ते, उत्तम पताकांनी सजलेले, आनंदी लोकांनी भरलेले, समृद्ध बाजार व दुकाने असलेले नगर.
2.14.28
महोत्सवसमायुक्तां राघवार्थे समुत्सुकाम्।
चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः परिधूमिताम् ॥ २.१४.२८ ॥
महोत्सवाने युक्त, रघुनंदनासाठी उत्सुक, चंदन व अगरूच्या धुपांनी सर्वत्र सुगंधित केलेले नगर.
2.14.29
तां पुरीं समतिक्रम्य पुरंदरपुरोपमाम्।
ददर्शान्तःपुरं श्रीमान् नानाध्वजगणायुतम् ॥ २.१४.२९ ॥
इंद्रपुरीसारख्या त्या नगरातून पुढे जाऊन श्रीमान् वसिष्ठांनी अनेक ध्वजांनी भरलेले अंतःपुर पाहिले.
2.14.30
पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।
यष्टिमद्भिः सुसम्पूर्णं सदश्वैः परमार्चितैः ॥ २.१४.३० ॥
नागरिक व ग्रामस्थांनी गजबजलेले, ब्राह्मणांनी शोभलेले, दंडधारी रक्षकांनी परिपूर्ण, अत्यंत सन्मानित उत्तम घोड्यांनी भरलेले नगर.
2.14.31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।
वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिभिरावृतः ॥ २.१४.३१ ॥
ते अंतःपुर गाठून त्या जनसमुदायातून पुढे गेले. अत्यंत प्रसन्न वसिष्ठ महर्षींनी वेढलेले होते.
2.14.32
स त्वपश्यद् विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।
द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम् ॥ २.१४.३२ ॥
पण मनुष्यांमधील सिंह अशा राजाच्या द्वारातून बाहेर पडणारा सुमंत्र नावाचा सारथी, मंत्री व दर्शनीय असा तो त्यांना दिसला.
2.14.33
तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम्।
वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम् ॥ २.१४.३३ ॥
महातेजस्वी वसिष्ठ त्या कुशल सूतपुत्राला म्हणाले, "मी येथे आलो आहे हे राजाला लवकर सांग."
2.14.34
इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।
औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमाहृतम् ॥ २.१४.३४ ॥
गंगेच्या पाण्याचे हे घडे, सागरांतून आणलेले सोन्याचे घडे, आणि अभिषेकासाठी आणलेले उदुंबर लाकडाचे शुभ आसन.
2.14.35
सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ॥ २.१४.३५ ॥
सर्व प्रकारची बीजे, सुगंधी द्रव्ये, आणि विविध रत्ने; मध, दही, तूप, लाह्या, दर्भ गवत, फुले आणि दूध.
2.14.36
अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।
चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् ॥ २.१४.३६ ॥
आठ सुंदर कन्या, मदमत्त श्रेष्ठ हत्ती, चार घोड्यांचा वैभवशाली रथ, तलवार आणि उत्तम धनुष्य.
2.14.37
वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसंनिभम्।
श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारं च हिरण्मयम् ॥ २.१४.३७ ॥
माणसांनी वाहून न्यायचे वाहन, चंद्रासारखे छत्र, दोन पांढरे चामर आणि सोन्याचा भृंगार (कलश).
2.14.38
हेमदामपिनद्धश्च ककुद्मान् पाण्डुरो वृषः।
केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः ॥ २.१४.३८ ॥
सोन्याच्या माळेने सजलेला, खुरटा पांढरा वृषभ, केसरी (सिंह) आणि चार दातांचा महाबलवान श्रेष्ठ हत्ती.
2.14.39
सिंहासनं व्याघ्रतनुः समिधश्च हुताशनः।
सर्वे वादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालंकृताः स्त्रियः ॥ २.१४.३९ ॥
सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधा आणि हुताशन (यज्ञाग्नी), सर्व वाद्यमेळे, आणि अलंकृत गणिका व स्त्रिया.
2.14.40
आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह ॥ २.१४.४० ॥
आचार्य, ब्राह्मण, गायी, शुभ मृग व पक्षी, नगर व जनपदातील श्रेष्ठ जन, आणि व्यापारी आपापल्या गटांसह.
2.14.41
एते चान्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः।
अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः ॥ २.१४.४१ ॥
हे आणि इतर अनेक, आनंदित व प्रियभाषी, रामाच्या अभिषेकासाठी राजांसह उभे आहेत.
2.14.42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।
पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात् ॥ २.१४.४२ ॥
महाराजांना त्वरा करा, म्हणजे शुभ दिवस येताच पुष्य नक्षत्रयोगात रामाला राज्य प्राप्त होईल.
2.14.43
स्तुवन् नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम् ॥ २.१४.४३ ॥
राजांमध्ये वाघासारख्या त्या नृपतीची स्तुती करत त्याने राजवाड्यात प्रवेश केला.
2.14.44
तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मताः।
न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः ॥ २.१४.४४ ॥
दारात उभे असलेले, राजाला मान्य असलेले सेवक, पूर्वी उल्लेखलेल्या त्या वृद्धाला अडवू शकले नाहीत; कारण त्यांना राजाचे प्रिय करायचे होते.
2.14.45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।
वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे ॥ २.१४.४५ ॥
राजाजवळ उभा असलेला तो, राजाची ती अवस्था ओळखून, अत्यंत संतोष देणाऱ्या शब्दांनी त्याची स्तुती करू लागला.
2.14.46
ततः सूतो यथापूर्वं पार्थिवस्य निवेशने।
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम् ॥ २.१४.४६ ॥
नंतर सारथी सुमंत्राने, पूर्वीप्रमाणेच राजवाड्यात हात जोडून उभे राहून जगत्पतीची स्तुती केली.
2.14.47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तथा नन्दय नस्ततः ॥ २.१४.४७ ॥
तेजस्वी सागर सूर्योदयाला जसा आनंदतो, तसेच प्रसन्न मनाने तुम्ही आनंदित होऊन आम्हालाही आनंदित करा.
2.14.48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।
सोऽजयद् दानवान् सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.४८ ॥
याच वेळी मातलीने इंद्राची स्तुती केली; त्याने सर्व दानवांना जिंकले. त्याचप्रमाणे मी तुम्हाला स्मरण करून देतो.
2.14.49
वेदाः सहाङ्गा विद्याश्च यथा ह्यात्मभुवं प्रभुम्।
ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.४९ ॥
अंगांसह वेद आणि विद्या ज्याप्रमाणे स्वयंभू प्रभू ब्रह्मदेवाला आज जागवतात, त्याप्रमाणे मी तुम्हाला जागवतो.
2.14.50
आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।
बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.५० ॥
चंद्रासह सूर्य ज्याप्रमाणे प्राणिमात्रांना धारण करणाऱ्या शुभ पृथ्वीला आज जागवतो, त्याप्रमाणे मी तुम्हाला जागवतो.
2.14.51
उत्तिष्ठ सुमहाराज कृतकौतुकमङ्गलः।
विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः ॥ २.१४.५१ ॥
हे महाराजा, उठा. मंगल विधी पूर्ण करून मेरू पर्वतावर उगवलेल्या सूर्याप्रमाणे देहाने तेजस्वी व्हा.
2.14.52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते ॥ २.१४.५२ ॥
हे काकुत्स्था, सोम आणि सूर्य, शिव आणि कुबेर, वरुण, अग्नी आणि इंद्र तुम्हाला विजय देवोत.
2.14.53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।
बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ॥ २.१४.५३ ॥
पूज्य रात्र सरली; तुमचे हे कर्तव्य पूर्ण झाले. हे नृपश्रेष्ठा, जागे व्हा आणि पुढील कार्य करा.
2.14.54
उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।
पौरजानपदाश्चापि नैगमश्च कृताञ्जलिः ॥ २.१४.५४ ॥
रामाचा संपूर्ण अभिषेक सोहळा सुरू झाला; नगरवासी, ग्रामवासी आणि व्यापारी वर्गही हात जोडून उभे राहिले.
2.14.55
स्वयं वसिष्ठो भगवान् ब्राह्मणैः सह तिष्ठति।
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन् राघवस्याभिषेचनम् ॥ २.१४.५५ ॥
स्वतः भगवान वसिष्ठ ब्राह्मणांसह उभे आहेत. हे राजा, राघवाच्या (रामाच्या) अभिषेकाची आज्ञा लवकर द्या.
2.14.56
यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।
यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम् ॥ २.१४.५६ ॥
गुराख्याविना गुरे, नायकाविना सेना, चंद्राविना रात्र, वृषभाविना गायी यांसारखे.
2.14.57
एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।
एवं तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत् ॥ २.१४.५७ ॥
जिथे राजा दिसत नाही, ते राष्ट्र असेच होते. त्याचे बोलणे ऐकून, ते सांत्वनापूर्वक बोललेल्या अर्थपूर्ण शब्दांसारखे वाटले.
2.14.58
अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।
ततस्तु राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति ॥ २.१४.५८ ॥
राजा पुन्हा शोकाने व्याप्त झाला. तेव्हा राजा त्या सारथ्याला, पुत्राविषयी मन विचलित होऊन म्हणाला.
2.14.59
शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।
वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ॥ २.१४.५९ ॥
शोकाने लाल झालेल्या डोळ्यांचा, श्रीमान आणि धार्मिक राजा वर पाहून म्हणाला, 'तू तुझ्या शब्दांनी माझी मर्मस्थाने पुन्हा कापत आहेस.'
2.14.60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।
प्रगृहीताञ्जलिः किंचित् तस्माद् देशादपाक्रमत् ॥ २.१४.६० ॥
सुमंत्राने ते करुण बोल ऐकले, दीन राजाला पाहिले, हात जोडून त्या स्थानापासून थोडा दूर सरला.
2.14.61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।
तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥ २.१४.६१ ॥
राजा दुःखामुळे स्वतः बोलू शकला नाही, तेव्हा मंत्रज्ञ कैकेयी सुमंत्राला म्हणाली.
2.14.62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।
प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपागतः ॥ २.१४.६२ ॥
हे सुमंत्रा! रामाच्या आनंदाने उत्सुक झालेला राजा रात्रभर जागरणाने थकला असून आता निद्रेच्या अधीन झाला आहे.
2.14.63
तद् गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।
राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ॥ २.१४.६३ ॥
म्हणून, हे सारथी! त्वरित जा आणि यशस्वी राजपुत्र रामाला घेऊन ये. तुझे कल्याण होवो; यात विचार करण्याची गरज नाही.
2.14.64
अश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि भामिनि।
तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत् ॥ २.१४.६४ ॥
हे भामिनी! राजाचे वचन न ऐकता मी कसा जाऊ? हे ऐकून मंत्र्याचे बोलणे ऐकून राजा मंत्र्याला म्हणाला.
2.14.65
सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम्।
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥ २.१४.६५ ॥
हे सुमंत्रा! मी रामाला पाहीन; सुंदर रामाला लवकर घेऊन ये. हे कल्याणकारी मानून तो मनात आनंदला.
2.14.66
निर्जगाम च स प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ॥ २.१४.६६ ॥
राजाच्या आज्ञेने आनंदाने तो त्वरेने बाहेर पडला. पण कैकेयीने घाई केलेला सुमंत्र मनात विचार करू लागला.
2.14.68
व्यक्तं रामाभिषेकार्थे इहायास्यति धर्मराट्।
निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया।
सागरह्रदसंकाशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।
निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः ॥ २.१४.६८ ॥
रामाभिषेकासाठी धर्मराज येथे येतील हे स्पष्ट आहे. रघुवीराला पाहण्याच्या इच्छेने महातेजस्वी सुमंत्र, सागरातील सरोवरासारख्या त्या शुभ अंतःपुरातून बाहेर पडले आणि लोकांनी गजबजलेले द्वार समोर पाहिले.
2.14.69
ततः पुरस्तात् सहसा विनिःसृतो
महीपतेर्द्वारगतान् विलोकयन्।
ददर्श पौरान् विविधान् महाधना-
नुपस्थितान् द्वारमुपेत्य विष्ठितान् ॥ २.१४.६९ ॥
नंतर राजाच्या महालासमोरून अचानक बाहेर पडून, द्वारात असलेल्या लोकांना पाहत, द्वाराजवळ येऊन उभे असलेले विविध, महाधनवान नागरिक त्यांनी पाहिले.