వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 2.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.14.1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।
विचेष्टमानमुत्प्रेक्ष्य ऐक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ २.१४.१ ॥
పుత్రశోకంతో పీడితుడై, స్పృహ తప్పి నేలపై పడి కొట్టుకుంటున్న ఇక్ష్వాకు రాజును చూసి (ఆమె) ఇలా అన్నది.
2.14.2
पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।
शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि ॥ २.१४.२ ॥
ఏదో పాపం చేసినవాడిలా ఇదేమిటి? నాకు చేసిన వాగ్దానాన్ని గుర్తుచేసుకో. నేలపై పడి ఉన్న నీవు నీ స్థితిలో స్థిరంగా నిలవాలి.
2.14.3
आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।
सत्यमाश्रित्य च मया त्वं धर्मं प्रतिचोदितः ॥ २.१४.३ ॥
ధర్మం తెలిసినవారు సత్యమే పరమధర్మమని అంటారు. సత్యాన్ని ఆశ్రయించి నేను నీకు నీ ధర్మాన్ని గుర్తుచేశాను.
2.14.4
संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।
प्रदाय पक्षिणे राजा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ २.१४.४ ॥
మాట ఇచ్చి, జగత్పతి అయిన శైబ్యుడు గద్దకు తన శరీరాన్నే ఇచ్చాడు; పక్షికి దానమిచ్చి ఆ రాజు ఉత్తమ గతిని పొందాడు.
2.14.5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।
याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ ॥ २.१४.५ ॥
అలాగే తేజోవంతుడైన అలర్కుడు, వేదపారగుడైన బ్రాహ్మణుడు యాచించగా, తన సొంత కన్నులనే పెకలించి, చలించక ఇచ్చాడు.
2.14.6
सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।
सत्यानुरोधात् समये वेलां स्वां नातिवर्तते ॥ २.१४.६ ॥
నదులకు అధిపతియైన సముద్రుడు, సత్యంతో కూడినవాడై, సత్యాన్ని గౌరవించి, నిర్ణీత సమయంలో తన తీరమనే చిన్న హద్దును అతిక్రమించడు.
2.14.7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः।
सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम् ॥ २.१४.७ ॥
సత్యమే ఏకైక పదం, అదే బ్రహ్మం; సత్యంలోనే ధర్మం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది. సత్యమే అక్షయ వేదాలు; సత్యం ద్వారానే పరమం పొందబడుతుంది.
2.14.8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।
स वरः सफलो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम ॥ २.१४.८ ॥
నీ బుద్ధి ధర్మంలో స్థిరంగా ఉంటే, సత్యాన్ని అనుసరించు. ఓ సత్తమా, ఆ వరం నాకు ఫలించుగాక; నీవు వరదుడవే కదా.
2.14.9
धर्मस्यैवाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।
प्रव्राजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम् ॥ २.१४.९ ॥
ధర్మం కోసమే, నా ప్రేరణ వల్లనే, నీ కుమారుడు రాముడిని అరణ్యవాసానికి పంపు. ఇదే నేను నీతో మూడుసార్లు చెబుతున్నాను.
2.14.10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।
अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ २.१४.१० ॥
ఆర్యా, నా ఈ ప్రతిజ్ఞను నీవు నెరవేర్చకపోతే, నీ ఎదుటే త్యజించబడి నేను ప్రాణం విడిచిపెడతాను.
2.14.11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।
नाशकत् पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा ॥ २.१४.११ ॥
ఈ విధంగా నిర్భయురాలైన కైకేయి ప్రేరేపించిన రాజు, ఇంద్రుడు కట్టిన పాశాన్ని బలి విప్పలేనట్లు, ఆ పాశాన్ని విప్పలేకపోయాడు.
2.14.12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।
स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युगचक्रान्तरं यथा ॥ २.१४.१२ ॥
అతని హృదయం కలత చెంది ముఖం పాలిపోయింది. కాడికీ చక్రానికీ మధ్య చిక్కుకున్న ఎద్దులా అతడు కొట్టుకులాడాడు.
2.14.13
विकलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः।
कृच्छ्राद् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २.१४.१३ ॥
కలతచెందిన రెండు కళ్ళతో రాజు ఏమీ చూడలేనివాడిలా ఉన్నాడు. అతి కష్టంతో ధైర్యాన్ని కూడదీసుకుని కైకేయితో ఇలా అన్నాడు.
2.14.14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।
संत्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया ॥ २.१४.१४ ॥
ఓ పాపీ! అగ్ని సాక్షిగా మంత్రాలతో నేను పట్టుకున్న నీ చేతిని, నీతో పాటు నా స్వంత కుమారుడినీ నేను త్యజిస్తున్నాను.
2.14.15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति।
अभिषेकाय हि जनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम् ॥ २.१४.१५ ॥
ఓ దేవీ! సూర్యోదయం వైపు రాత్రి గడిచిపోయింది. పట్టాభిషేకం కోసం ప్రజలు తప్పకుండా నన్ను త్వరపెడతారు.
2.14.16
रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।
रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम् ॥ २.१४.१६ ॥
రాముని పట్టాభిషేకానికి సిద్ధం చేసిన సామగ్రితోనే, నా మరణం తర్వాత రాముడు నాకు జలతర్పణ క్రియ చేయాలి.
2.14.17
सपुत्रया त्वया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।
व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम् ॥ २.१४.१७ ॥
రాముని పట్టాభిషేకానికి నీవు అడ్డు వస్తే, ఓ అశుభ ప్రవర్తనా! కుమారునితో కూడిన నీవు జలతర్పణ క్రియ చేయకూడదు.
2.14.18
न शक्तोऽद्यास्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथामुखम्।
हतहर्षं तथानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम् ॥ २.१४.१८ ॥
పూర్వం అలా ఉన్న నీ ముఖాన్ని ఈరోజు నేను చూడలేకపోతున్నాను. ఆనందం నశించి, ప్రజలు తలవంచి ఉన్నారు.
2.14.19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।
प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रमालिनी ॥ २.१४.१९ ॥
మహాత్ముడైన ఆ రాజు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, చంద్రుడు నక్షత్రాల మాలను ధరించిన ఆ పుణ్య రాత్రి తెల్లవారింది.
2.14.20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्च्छिता ॥ २.१४.२० ॥
అప్పుడు పాపపు ప్రవర్తన గల కైకేయి, మాటలలో నేర్పరి అయి, కోపంతో మూర్ఛిల్లినట్లై, రాజుతో మళ్ళీ కఠినమైన మాటలు అన్నది.
2.14.21
किमिदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम्।
आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि ॥ २.१४.२१ ॥
రాజా! విషం వంటి ఈ మాటలు ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు? నా కుమారుడు రాముని ఇక్కడికి అలవోకగా రప్పించాలి.
2.14.22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।
निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ २.१४.२२ ॥
నా కుమారుని రాజ్యంలో స్థాపించి, రాముని వనవాసిగా చేసి, నన్ను ప్రత్యర్థి లేనిదానిగా చేస్తే నీవు కృతకృత్యుడవు అవుతావు.
2.14.23
स तुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।
राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेय्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१४.२३ ॥
పదునైన అంకుశంతో గుచ్చబడిన ఉత్తమ అశ్వంలా, కైకేయిచే పదే పదే ప్రేరేపించబడిన రాజు ఇలా మాట్లాడాడు.
2.14.24
धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ २.१४.२४ ॥
ధర్మ బంధంలో బంధించబడ్డాను, నా చైతన్యం నశించింది. జ్యేష్ఠుడు, ప్రియుడు, ధార్మికుడు అయిన కుమారుడు రాముని చూడాలనుకుంటున్నాను.
2.14.25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।
पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समागते ॥ २.१४.२५ ॥
అప్పుడు రాత్రి తెల్లవారింది; సూర్యుడు ఉదయించాడు. పుణ్యమైన నక్షత్ర యోగం, శుభ ముహూర్తం వచ్చాయి.
2.14.26
वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तथा।
उपगृह्याशु सम्भारान् प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ २.१४.२६ ॥
గుణసంపన్నుడైన వసిష్ఠుడు శిష్యులతో చుట్టుముట్టబడి, అవసరమైన సామగ్రిని త్వరగా తీసుకుని ఆ ఉత్తమ నగరంలో ప్రవేశించాడు.
2.14.27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम्।
संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम् ॥ २.१४.२७ ॥
నీళ్లు చల్లి, ఊడ్చిన వీధులతో, ఉత్తమ పతాకలతో అలంకరించబడి, సంతోషించిన జనులతో నిండి, సమృద్ధమైన సంతలు, దుకాణాలతో కూడినది.
2.14.28
महोत्सवसमायुक्तां राघवार्थे समुत्सुकाम्।
चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः परिधूमिताम् ॥ २.१४.२८ ॥
మహోత్సవంతో కూడినది, రాఘవుని కోసం ఉత్సాహంతో ఎదురుచూస్తున్నది, చందనం, అగరు ధూపాలతో అన్నివైపులా సువాసనలతో నిండినది.
2.14.29
तां पुरीं समतिक्रम्य पुरंदरपुरोपमाम्।
ददर्शान्तःपुरं श्रीमान् नानाध्वजगणायुतम् ॥ २.१४.२९ ॥
ఇంద్రపురికి సమానమైన ఆ నగరాన్ని దాటి, శ్రీమంతుడు అనేక ధ్వజాలతో నిండిన అంతఃపురాన్ని చూశాడు.
2.14.30
पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।
यष्टिमद्भिः सुसम्पूर्णं सदश्वैः परमार्चितैः ॥ २.१४.३० ॥
పౌరులతో, గ్రామవాసులతో నిండి, బ్రాహ్మణులతో శోభించి, దండధారులైన రక్షకులతో నిండి, అత్యంత గౌరవించబడిన ఉత్తమ అశ్వాలతో కూడి ఉండినది.
2.14.31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।
वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिभिरावृतः ॥ २.१४.३१ ॥
ఆ అంతఃపురానికి చేరుకుని ఆ జనసమూహాన్ని దాటిపోయాడు. ఎంతో సంతోషించిన వసిష్ఠుడు మహర్షులచే చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు.
2.14.32
स त्वपश्यद् विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।
द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम् ॥ २.१४.३२ ॥
అయితే మనుష్యులలో సింహమైన రాజు ద్వారం వద్ద నుండి బయటకు వస్తున్న సుమంత్రుడనే సారథిని, మంత్రిని, చూడముచ్చటైనవానిని ఆయన చూశాడు.
2.14.33
तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम्।
वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम् ॥ २.१४.३३ ॥
మహాతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు ఆ నేర్పరి సూతపుత్రునితో ఇలా అన్నాడు: "రాజుకు నేను ఇక్కడికి వచ్చానని త్వరగా తెలియజెయ్యి."
2.14.34
इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।
औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमाहृतम् ॥ २.१४.३४ ॥
గంగాజలపు ఈ కుండలు, సముద్రాల నుండి తెచ్చిన బంగారు కుండలు, అభిషేకం కోసం తెచ్చిన ఔదుంబర కలప శుభాసనం.
2.14.35
सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ॥ २.१४.३५ ॥
అన్ని రకాల విత్తనాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, వివిధ రత్నాలు; తేనె, పెరుగు, నెయ్యి, లాజాలు (వేయించిన ధాన్యం), దర్భ గడ్డి, పూలు, పాలు.
2.14.36
अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।
चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् ॥ २.१४.३६ ॥
ఎనిమిది అందమైన కన్యలు, మదించిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు, నాలుగు గుర్రాలు కట్టిన వైభవమైన రథం, కత్తి, ఉత్తమమైన విల్లు.
2.14.37
वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसंनिभम्।
श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारं च हिरण्मयम् ॥ २.१४.३७ ॥
మనుషులు మోసే పల్లకి, చంద్రుని వంటి గొడుగు, రెండు తెల్లని చామరాలు, బంగారపు భృంగారం (కలశం).
2.14.38
हेमदामपिनद्धश्च ककुद्मान् पाण्डुरो वृषः।
केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः ॥ २.१४.३८ ॥
బంగారు దండతో అలంకరించిన, మూపురం గల తెల్లని వృషభం, కేసరి (సింహం), నాలుగు దంతాల మహాబల శ్రేష్ఠ గజం.
2.14.39
सिंहासनं व्याघ्रतनुः समिधश्च हुताशनः।
सर्वे वादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालंकृताः स्त्रियः ॥ २.१४.३९ ॥
సింహాసనం, వ్యాఘ్ర చర్మం, సమిధలు, హోమాగ్ని, అన్ని వాద్యబృందాలు, అలంకరించిన వేశ్యలు మరియు స్త్రీలు.
2.14.40
आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह ॥ २.१४.४० ॥
ఆచార్యులు, బ్రాహ్మణులు, గోవులు, శుభకరమైన మృగాలు, పక్షులు, నగర మరియు గ్రామ శ్రేష్ఠులు, వ్యాపారులు తమ సమూహాలతో.
2.14.41
एते चान्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः।
अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः ॥ २.१४.४१ ॥
వీరు, ఇతరులు అనేకులు, సంతోషంతో మధురంగా మాట్లాడుతూ, రాముని అభిషేకం కోసం రాజులతో కలిసి నిలిచి ఉన్నారు.
2.14.42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।
पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात् ॥ २.१४.४२ ॥
మహారాజును త్వరపెట్టు, శుభదినం వచ్చినప్పుడు, పుష్య నక్షత్ర యోగంలో రాముడు రాజ్యం పొందేలా.
2.14.43
स्तुवन् नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम् ॥ २.१४.४३ ॥
రాజులలో పులి వంటి ఆ రాజును స్తుతిస్తూ ఆయన రాజభవనంలోకి ప్రవేశించాడు.
2.14.44
तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मताः।
न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः ॥ २.१४.४४ ॥
ద్వారం వద్ద నిలిచిన, రాజుకు గౌరవనీయులైన ఆ సేవకులు, ముందు పేర్కొన్న ఆ వృద్ధుడిని అడ్డగించలేకపోయారు; ఎందుకంటే వారు రాజుకు ప్రియం చేయాలనుకున్నారు.
2.14.45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।
वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे ॥ २.१४.४५ ॥
రాజు సమీపంలో నిలిచిన ఆయన, ఆ రాజు స్థితిని గ్రహించి, అత్యంత సంతోషపెట్టే మాటలతో ఆయనను స్తుతించడం ప్రారంభించాడు.
2.14.46
ततः सूतो यथापूर्वं पार्थिवस्य निवेशने।
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम् ॥ २.१४.४६ ॥
అప్పుడు సారథి సుమంత్రుడు, ముందులాగే రాజభవనంలో చేతులు జోడించి నిలబడి, భూపతిని స్తుతించాడు.
2.14.47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तथा नन्दय नस्ततः ॥ २.१४.४७ ॥
తేజస్వి అయిన సముద్రం సూర్యోదయంలో ఆనందించినట్లు, ప్రసన్న మనస్సుతో మీరు సంతోషించి మమ్మల్ని కూడా ఆనందింపజేయండి.
2.14.48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।
सोऽजयद् दानवान् सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.४८ ॥
ఈ సమయంలోనే మాతలి ఇంద్రుని స్తుతించాడు; అతడు దానవులందరినీ జయించాడు. అలాగే నేను మీకు గుర్తు చేస్తున్నాను.
2.14.49
वेदाः सहाङ्गा विद्याश्च यथा ह्यात्मभुवं प्रभुम्।
ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.४९ ॥
అంగాలతో కూడిన వేదాలు, విద్యలు స్వయంభువు ప్రభువైన బ్రహ్మను ఎలా మేల్కొలుపుతాయో, అలాగే నేను నిన్ను మేల్కొలుపుతున్నాను.
2.14.50
आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।
बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ २.१४.५० ॥
చంద్రునితో కూడిన సూర్యుడు ప్రాణులను ధరించే శుభకరమైన భూమిని ఎలా మేల్కొలుపుతాడో, అలాగే నేను నిన్ను మేల్కొలుపుతున్నాను.
2.14.51
उत्तिष्ठ सुमहाराज कृतकौतुकमङ्गलः।
विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः ॥ २.१४.५१ ॥
మహారాజా, లేవండి. మంగళ కార్యాలను పూర్తిచేసి, మేరు పర్వతంపై ఉదయించిన సూర్యునిలా దేహంతో ప్రకాశించండి.
2.14.52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते ॥ २.१४.५२ ॥
కాకుత్స్థా, సోముడు, సూర్యుడు, శివుడు, కుబేరుడు, వరుణుడు, అగ్ని, ఇంద్రుడు నీకు విజయాన్ని ప్రసాదించుగాక.
2.14.53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।
बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ॥ २.१४.५३ ॥
పవిత్ర రాత్రి గడిచిపోయింది; నీ ఈ విధి పూర్తయింది. నృపశ్రేష్ఠా, మేల్కొని తదుపరి కార్యం చేయి.
2.14.54
उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।
पौरजानपदाश्चापि नैगमश्च कृताञ्जलिः ॥ २.१४.५४ ॥
రాముని సమస్త అభిషేక మహోత్సవం ఆరంభమైంది; పురజనులు, జనపదులు, వర్తకులు కూడా చేతులు జోడించి నిలిచారు.
2.14.55
स्वयं वसिष्ठो भगवान् ब्राह्मणैः सह तिष्ठति।
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन् राघवस्याभिषेचनम् ॥ २.१४.५५ ॥
స్వయంగా భగవాన్ వసిష్ఠుడు బ్రాహ్మణులతో కలిసి నిలిచి ఉన్నాడు. ఓ రాజా, రాఘవుని (రాముని) అభిషేకాన్ని త్వరగా ఆజ్ఞాపించు.
2.14.56
यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।
यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम् ॥ २.१४.५६ ॥
కాపరి లేని పశువుల వలె, నాయకుడు లేని సేన వలె, చంద్రుడు లేని రాత్రి వలె, ఎద్దు లేని ఆవుల వలె.
2.14.57
एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।
एवं तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत् ॥ २.१४.५७ ॥
రాజు కనిపించని రాజ్యం ఇలాగే అవుతుంది. అతని మాటలు విని, అవి ఓదార్పుతో కూడిన అర్థవంతమైన మాటల వలె ఉన్నాయి.
2.14.58
अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।
ततस्तु राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति ॥ २.१४.५८ ॥
రాజు మళ్లీ దుఃఖంతో ఆక్రమించబడ్డాడు. అప్పుడు రాజు ఆ సారథితో, కుమారుని గురించి మనసు కలతపడి మాట్లాడాడు.
2.14.59
शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।
वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ॥ २.१४.५९ ॥
శోకంతో ఎర్రబడిన కన్నులు గల, శ్రీమంతుడు, ధార్మికుడు అయిన రాజు పైకి చూసి అన్నాడు: 'నీ మాటలతో నువ్వు నా మర్మస్థానాలను మళ్లీ కోస్తున్నావు.'
2.14.60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।
प्रगृहीताञ्जलिः किंचित् तस्माद् देशादपाक्रमत् ॥ २.१४.६० ॥
సుమంత్రుడు ఆ కరుణాపూర్వక మాటలు విని, దీనుడైన రాజును చూసి, చేతులు జోడించి ఆ స్థలం నుండి కొంచెం దూరంగా వెళ్ళాడు.
2.14.61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।
तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥ २.१४.६१ ॥
రాజు దుఃఖంవల్ల స్వయంగా మాట్లాడలేకపోయినప్పుడు, మంత్రజ్ఞురాలైన కైకేయి సుమంత్రునితో సమాధానమిచ్చింది.
2.14.62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।
प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपागतः ॥ २.१४.६२ ॥
సుమంత్రా! రాముని గురించిన ఆనందంతో ఉత్సుకుడైన రాజు, రాత్రంతా మేల్కొని అలసి ఇప్పుడు నిద్రవశుడయ్యాడు.
2.14.63
तद् गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।
राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ॥ २.१४.६३ ॥
కాబట్టి, సారథీ! త్వరగా వెళ్ళి యశస్వి అయిన రాజకుమారుడు రాముని తీసుకురా. నీకు శుభం కలుగుగాక; ఇందులో ఆలోచనకు తావు లేదు.
2.14.64
अश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि भामिनि।
तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत् ॥ २.१४.६४ ॥
ఓ భామినీ! రాజు మాట వినకుండా నేనెలా వెళ్ళగలను? ఇది విని, మంత్రి మాటను విన్న రాజు మంత్రితో ఇలా అన్నాడు.
2.14.65
सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम्।
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥ २.१४.६५ ॥
సుమంత్రా! నేను రాముని చూస్తాను; అందమైన రాముని త్వరగా తీసుకురా. దీనిని శుభంగా భావించి అతడు మనసులో సంతోషించాడు.
2.14.66
निर्जगाम च स प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ॥ २.१४.६६ ॥
రాజశాసనంపై సంతోషంతో త్వరగా అతడు బయలుదేరాడు. కానీ కైకేయిచే త్వరపెట్టబడిన సుమంత్రుడు మనసులో ఆలోచించసాగాడు.
2.14.68
व्यक्तं रामाभिषेकार्थे इहायास्यति धर्मराट्।
निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया।
सागरह्रदसंकाशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।
निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः ॥ २.१४.६८ ॥
రామాభిషేకం కోసం ధర్మరాజు ఇక్కడికి వస్తారనేది స్పష్టం. రాఘవుడిని చూడాలనే కోరికతో మహాతేజస్వి సుమంత్రుడు, సముద్రపు సరస్సులా ఉన్న ఆ శుభకరమైన అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చి, జనసమూహంతో నిండిన ద్వారాన్ని ముందుగా చూశాడు.
2.14.69
ततः पुरस्तात् सहसा विनिःसृतो
महीपतेर्द्वारगतान् विलोकयन्।
ददर्श पौरान् विविधान् महाधना-
नुपस्थितान् द्वारमुपेत्य विष्ठितान् ॥ २.१४.६९ ॥
అప్పుడు రాజభవనం ముందు నుండి అకస్మాత్తుగా బయటకు వచ్చి, ద్వారం వద్ద ఉన్నవారిని చూస్తూ, ద్వారం చేరుకుని నిలబడి ఉన్న వివిధ, మహాధనవంతులైన పౌరులను చూశాడు.