વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.2.1
ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः।
हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः ॥ २.२.१ ॥
પછી રાજાએ આખી સભાને બોલાવીને હિતકારી અને આનંદદાયક પ્રખ્યાત વચનો આ પ્રમાણે કહ્યાં.
2.2.2
दुन्दुभिस्वरकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना।
स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन् ॥ २.२.२ ॥
દુંદુભિના નાદ જેવા ગંભીર અને પડઘા પાડતા મહાન સ્વરથી, મેઘની જેમ ગર્જતા રાજાએ કહ્યું.
2.2.3
राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च।
उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान् ॥ २.२.३ ॥
રાજલક્ષણોથી યુક્ત, મનોહર, અનુપમ અને રસભર્યા સ્વરથી રાજાએ રાજાઓને કહ્યું.
2.2.4
विदितं भवतामेतद् यथा मे राज्यमुत्तमम्।
पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैः सुतवत् परिपालितम् ॥ २.२.४ ॥
મારું આ ઉત્તમ રાજ્ય મારા પૂર્વજ શ્રેષ્ઠ રાજાઓએ પુત્રોની જેમ પાળ્યું છે, એ તમે જાણો છો.
2.2.5
सोऽहमिक्ष्वाकुभिः सर्वैर्नरेन्द्रैः प्रतिपालितम्।
श्रेयसा योक्तुमिच्छामि सुखार्हमखिलं जगत् ॥ २.२.५ ॥
ઇક્ષ્વાકુ વંશના સર્વ રાજાઓ દ્વારા પાળાયેલો હું, સુખને યોગ્ય આ સમગ્ર જગતને કલ્યાણ સાથે જોડવા ઇચ્છું છું.
2.2.6
मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता।
प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः ॥ २.२.६ ॥
પૂર્વજોના માર્ગે ચાલતા મેં સદા જાગૃત રહીને, મારી શક્તિ અનુસાર પ્રજાનું સારી રીતે રક્ષણ કર્યું છે.
2.2.7
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्।
पाण्डुरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया ॥ २.२.७ ॥
આખા જગતના હિત માટે વિચરતાં, સફેદ છત્રની છાયામાં મારું આ શરીર જીર્ણ થયું છે.
2.2.8
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः।
जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥ २.२.८ ॥
હજારો વર્ષોનું આયુષ્ય પામીને જીવેલા આ જીર્ણ શરીરને હવે વિશ્રામ આપવાની મારી ઇચ્છા છે.
2.2.9
राजप्रभावजुष्टां च दुर्वहामजितेन्द्रियैः।
परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ २.२.९ ॥
રાજપ્રભાવથી યુક્ત, અજિતેન્દ્રિયો માટે દુર્વહ એવો લોકનો ભારે ધર્મભાર વહન કરતાં હું થાકી ગયો છું.
2.2.10
सोऽहं विश्राममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते।
संनिकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥ २.२.१० ॥
તેથી પ્રજાના હિત માટે પુત્રને રાજા બનાવીને હું વિશ્રામ ઇચ્છું છું; અહીં ઉપસ્થિત સર્વ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની અનુમતિ લઈને.
2.2.11
अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैः श्रेष्ठो ममात्मजः।
पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः ॥ २.२.११ ॥
મારો પુત્ર રામ, જે મારા પછી જન્મ્યો છે, તો પણ સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે; વીર્યમાં ઇન્દ્ર સમાન છે; શત્રુનગરો જીતનાર છે.
2.2.12
तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्।
यौवराज्ये नियोक्तास्मि प्रातः पुरुषपुङ्गवम् ॥ २.२.१२ ॥
પુષ્ય નક્ષત્રથી યુક્ત ચંદ્રની જેમ, ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ તે પુરુષશ્રેષ્ઠને કાલ પ્રભાતે યુવરાજ પદે નિયુક્ત કરવાનો છું.
2.2.13
अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः।
त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥ २.२.१३ ॥
લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ, શ્રીમાન એવા તે તમારા યોગ્ય નાથ છે; જેમનાથી ત્રણે લોક પણ વધુ સનાથ થશે.
2.2.14
अनेन श्रेयसा सद्यः संयोक्ष्येऽहमिमां महीम्।
गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन् निवेश्य वै ॥ २.२.१४ ॥
આ કલ્યાણથી હું તરત જ આ પૃથ્વીને એકત્ર કરીશ; તે પુત્ર પર ભાર મૂકીને હું ખરેખર ક્લેશરહિત થઈશ.
2.2.15
यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्।
भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम् ॥ २.२.१५ ॥
મેં આ યોગ્ય હેતુ સારી રીતે વિચાર્યો છે; તમે તેને મને સંમતિ આપો. અથવા હું તે કેવી રીતે કરું?
2.2.16
यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद् विचिन्त्यताम्।
अन्या मध्यस्थचिन्ता तु विमर्दाभ्यधिकोदया ॥ २.२.१६ ॥
આ મારી ઇચ્છા હોવા છતાં બીજો હિતકારી વિષય પણ વિચારાય; મધ્યસ્થનો વિચાર જુદો છે, જે વિરોધથી વધુ ઉન્નતિ આપે છે.
2.2.17
वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः ॥ २.२.१७ ॥
વરસાદથી ભરેલા મહામેઘને જોઈ ગર્જતા મોરની જેમ (તેઓ આનંદથી ગર્જ્યા).
2.2.18
स्निग्धोऽनुनादः संजज्ञे ततो हर्षसमीरितः।
जनौघोद्घुष्टसंनादो मेदिनीं कम्पयन्निव ॥ २.२.१८ ॥
ત્યારે હર્ષથી ઉઠેલો એક મધુર પ્રતિધ્વનિ ઉત્પન્ન થયો; જનસમૂહના ઊંચા ઘોષથી જાણે પૃથ્વી કંપી ઊઠી.
2.2.19
तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः।
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च पौरजानपदैः सह ॥ २.२.१९ ॥
ધર્મ અને અર્થ જાણનારા તેમના અભિપ્રાયને સંપૂર્ણ રીતે સમજીને બ્રાહ્મણો, સેનાના મુખ્ય અધિકારીઓ, નગરજનો અને જનપદના લોકો સાથે મળ્યા.
2.2.20
समेत्य ते मन्त्रयितुं समतागतबुद्धयः।
ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २.२.२० ॥
ભેગા મળીને વિચાર કરવા માટે, એકમત બુદ્ધિવાળા તેઓ મનમાં સમજીને વૃદ્ધ રાજા દશરથને બોલ્યા.
2.2.21
अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव।
स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम् ॥ २.२.२१ ॥
હે રાજન્, તમે અનેક હજાર વર્ષના વૃદ્ધ છો. તેથી યુવરાજ રામનો અભિષેક કરો, હે રાજન્.
2.2.22
इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्।
गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम् ॥ २.२.२२ ॥
મહાબાહુ, રઘુવીર, મહાબલી રામને મોટા હાથી પર જતા, જેમનું મુખ છત્રથી ઢંકાયેલું છે, એવા જોવાની અમારી ઇચ્છા છે.
2.2.23
अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ २.२.२३ ॥
જાણે કશું જાણતા ન હોય તેમ, જાણવાની ઇચ્છાથી તેમણે આ વચન કહ્યું.
2.2.24
श्रुत्वैतद् वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ।
राजानः संशयोऽयं मे तदिदं ब्रूत तत्त्वतः ॥ २.२.२४ ॥
હે રાજાઓ, રાઘવને મારા સ્વામી બનાવવા તમે ઇચ્છો છો, એ વચન સાંભળીને મને સંશય થયો છે. તે યથાર્થ રીતે કહો.
2.2.25
कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति।
भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं महाबलम् ॥ २.२.२५ ॥
હું ધર્મથી પૃથ્વી પર શાસન કરું છું ત્યારે મહાબળવાન યુવરાજને તમે શા માટે જોવા ઇચ્છો છો?
2.2.26
ते तमूचुर्महात्मानः पौरजानपदैः सह।
बहवो नृप कल्याणगुणाः सन्ति सुतस्य ते ॥ २.२.२६ ॥
તે મહાત્માઓએ નગરજનો અને જનપદજનો સાથે તેમને કહ્યું, "હે રાજન, તમારા પુત્રમાં ઘણા કલ્યાણકારી ગુણો છે."
2.2.27
गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः।
प्रियानानन्दनान् कृत्स्नान् प्रवक्ष्यामोऽद्य तान्शृणु ॥ २.२.२७ ॥
હે દેવ, દેવતુલ્ય, બુદ્ધિમાન, ગુણવાન તમારા પુત્રના બધા પ્રિય અને આનંદદાયક ગુણો આજે અમે કહીશું; સાંભળો.
2.2.28
दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः।
इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशाम्पते ॥ २.२.२८ ॥
દિવ્ય ગુણોમાં ઇન્દ્ર સમાન રામ સત્યપરાક્રમી છે; હે પ્રજાપતિ, તે બધા ઇક્ષ્વાકુઓથી પણ શ્રેષ્ઠ છે.
2.2.29
रामः सत्पुरुषो लोके सत्यः सत्यपरायणः।
साक्षाद् रामाद् विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह ॥ २.२.२९ ॥
રામ જગતમાં સત્પુરુષ છે, સત્યવાદી અને સત્યપરાયણ છે; સાક્ષાત્ રામથી ધર્મ પણ શ્રી સાથે અલગ થતો નથી.
2.2.30
प्रजासुखत्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः ॥ २.२.३० ॥
પ્રજાને સુખ આપવામાં ચંદ્ર સમાન; ક્ષમાગુણમાં પૃથ્વી સમાન; બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન; વીર્યમાં સાક્ષાત્ શચીપતિ (ઇન્દ્ર) સમાન.
2.2.31
धर्मज्ञः सत्यसंधश्च शीलवाननसूयकः।
क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः ॥ २.२.३१ ॥
તેઓ ધર્મના જ્ઞાતા, સત્યપ્રતિજ્ઞ, શીલવાન, અસૂયારહિત, ક્ષમાશીલ, સાંત્વન આપનારા, મૃદુ, કૃતજ્ઞ અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવનારા હતા.
2.2.32
मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः।
प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः ॥ २.२.३२ ॥
રાઘવ મૃદુ અને સ્થિરચિત્ત હતા, સદા કલ્યાણકારી અને અસૂયારહિત હતા, સર્વ પ્રાણીઓ સાથે પ્રિય બોલનારા અને સત્યવાદી હતા.
2.2.33
बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता।
तेनास्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते ॥ २.२.३३ ॥
બહુશ્રુત વૃદ્ધો અને બ્રાહ્મણોની સેવા કરનારા તેઓ છે; તેથી અહીં તેમની અતુલ્ય કીર્તિ, યશ અને તેજ વધે છે.
2.2.34
देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः।
सम्यग् विद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित् ॥ २.२.३४ ॥
દેવ, અસુર અને મનુષ્યોના સર્વ અસ્ત્રોમાં તેઓ નિપુણ છે; વિદ્યાવ્રતમાં સંપૂર્ણ સ્નાત છે; અંગો સહિત વેદોને યથાવત જાણનારા છે.
2.2.35
गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।
कल्याणाभिजनः साधुरदीनात्मा महामतिः ॥ २.२.३५ ॥
પૃથ્વી પર ગાંધર્વ વિદ્યામાં પણ તેઓ શ્રેષ્ઠ હતા; ભરતના મોટા ભાઈ હતા; શુભ કુળમાં જન્મેલા, સાધુ, દીનતા રહિત મનવાળા અને મહામતિ હતા.
2.2.36
द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः।
यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा ॥ २.२.३६ ॥
ધર્મ અને અર્થમાં નિપુણ શ્રેષ્ઠ દ્વિજો દ્વારા સુશિક્ષિત; જ્યારે ગામ કે નગર માટે યુદ્ધમાં જાય છે,
2.2.37
गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते।
संग्रामात् पुनरागत्य कुञ्जरेण रथेन वा ॥ २.२.३७ ॥
સૌમિત્રિ સાથે જઈને, જીત્યા વિના પાછા ફરતા નથી; યુદ્ધમાંથી ફરીને હાથી કે રથ પર આવે છે.
2.2.38
पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।
पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च ॥ २.२.३८ ॥
નગરજનોની હંમેશાં સ્વજનોની જેમ ખબર-અંતર પૂછે છે; પુત્રો, અગ્નિઓ, પત્નીઓ, સેવકો અને શિષ્યો વિશે પણ.
2.2.39
निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रानिवौरसान्।
शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चिद् वर्मसु दंशिताः ॥ २.२.३९ ॥
પિતા જેમ પોતાના ઔરસ પુત્રોની ક્રમશઃ સંપૂર્ણ સંભાળ રાખે, તેમ તમારા શિષ્યો સેવા કરે છે? શું તેઓ કવચ પહેરીને તૈયાર રહે છે?
2.2.40
व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः ॥ २.२.४० ॥
મનુષ્યોનાં સંકટોમાં તે અત્યંત દુઃખી થાય છે.
2.2.41
उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति।
सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ॥ २.२.४१ ॥
બધા ઉત્સવોમાં પિતાની જેમ આનંદ પામે છે. તે સત્યવાદી, મહાન ધનુર્ધર, વડીલોની સેવા કરનાર અને જિતેન્દ્રિય છે.
2.2.42
स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मनाश्रितः।
सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्यकथारुचिः ॥ २.२.४२ ॥
સ્મિત સાથે બોલનારો; સર્વ રીતે ધર્મનો આશ્રય લેનારો. કલ્યાણનો યથાર્થ ઉપદેશક; વિવાદી વાતોમાં રુચિ ન ધરાવનારો.
2.2.43
उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।
सुभ्रूरायतताम्राक्षः साक्षाद् विष्णुरिव स्वयम् ॥ २.२.४३ ॥
એક પછી એક પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવામાં નિપુણ વક્તા, જાણે વાચસ્પતિ; સુંદર ભ્રમરો અને લાંબી લાલ આંખોવાળા, સાક્ષાત્ વિષ્ણુ જેવા.
2.2.44
रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः।
प्रजापालनसंयुक्तो न रागोपहतेन्द्रियः ॥ २.२.४४ ॥
આ રામ જગતને આનંદ આપનાર છે; શૌર્ય, વીર્ય અને પરાક્રમથી યુક્ત, પ્રજાપાલનમાં તત્પર, અને રાગથી જેની ઇન્દ્રિયો દૂષિત નથી થતી.
2.2.45
शक्तस्त्रैलोक्यमप्येष भोक्तुं किं नु महीमिमाम्।
नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन ॥ २.२.४५ ॥
આ ત્રણે લોક ભોગવવા પણ સમર્થ છે; તો આ પૃથ્વીની તો વાત જ શી? એમનો ક્રોધ કે પ્રસન્નતા ક્યારેય નિરર્થક નથી હોતાં.
2.2.46
हन्त्येष नियमाद् वध्यानवध्येषु न कुप्यति।
युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति ॥ २.२.४६ ॥
નિયમ પ્રમાણે વધને યોગ્ય હોય તેને જ દંડ કરે છે; વધ ન કરવા યોગ્ય પર ક્રોધ કરતા નથી. આનંદપૂર્વક જેના પર સંતુષ્ટ થાય છે તેને ધનથી સંપન્ન કરે છે.
2.2.47
दान्तैः सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैर्नृणाम्।
गुणैर्विरोचते रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥ २.२.४७ ॥
સંયમી, સર્વ પ્રજાને પ્રિય, મનુષ્યોમાં પ્રેમ ઉપજાવનારા ગુણોથી રામ, પોતાનાં કિરણોથી તેજસ્વી સૂર્યની જેમ શોભે છે.
2.2.48
तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्।
लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ २.२.४८ ॥
આવા ગુણોથી સંપન્ન, સત્ય પરાક્રમી, લોકપાલો સમાન તે નાથ રામને પૃથ્વીએ ઇચ્છ્યા.
2.2.49
वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः।
दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः ॥ २.२.४९ ॥
વત્સ, સૌભાગ્યથી તારે માટે આ રાઘવ જન્મ્યો છે. સૌભાગ્યથી આ પુત્ર ગુણોથી યુક્ત છે, જેમ મરીચિથી કશ્યપ.
2.2.50
बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः।
देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च ॥ २.२.५० ॥
આત્મજ્ઞ રામનું બળ, આરોગ્ય અને આયુષ્ય દેવો, અસુરો, મનુષ્યો, ગંધર્વો અને નાગોમાં પણ (શ્રેષ્ઠ).
2.2.51
आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा।
आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः ॥ २.२.५१ ॥
રાષ્ટ્રમાં અને શ્રેષ્ઠ નગરમાં સર્વ લોકો, અંદરના અને બહારના, નગરજનો અને જનપદજનો, એ જ આશા રાખે છે.
2.2.52
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातः समाहिताः।
सर्वा देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे मनस्विनः।
तेषां तद् याचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम् ॥ २.२.५२ ॥
વૃદ્ધ અને યુવાન સ્ત્રીઓ, સવાર-સાંજ એકાગ્ર થઈને, ઉદારચિત્ત સર્વ સ્ત્રીઓ રામને માટે દેવોને નમન કરે છે. હે દેવ, તેમની એ પ્રાર્થના તારી કૃપાથી સફળ થાઓ.
2.2.53
राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्।
पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥ २.२.५३ ॥
નીલકમળ જેવો શ્યામ, સર્વ શત્રુઓનો સંહાર કરનાર, તારા ઉત્તમ રાજાનો પુત્ર રામ યુવરાજ પદે સ્થિત થયેલો અમે જોઈએ.
2.2.54
तं देवदेवोपममात्मजं ते
सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्।
हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं
मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥ २.२.५४ ॥
દેવોના દેવ જેવો, સર્વ લોકના હિતમાં લાગેલો તારો પુત્ર, અમારા હિતને માટે ઝડપથી, ઉદારજનોને પ્રિય તેનો આનંદથી અભિષેક કરવો તને યોગ્ય છે, હે વરદાતા.