वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.2.1
ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः।
हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः ॥ २.२.१ ॥
तब राजा ने सारी सभा को बुलाकर इस प्रकार हितकर और प्रसन्नतादायक, प्रसिद्ध वचन कहे।
2.2.2
दुन्दुभिस्वरकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना।
स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन् ॥ २.२.२ ॥
दुन्दुभि की ध्वनि के समान गम्भीर और प्रतिध्वनि करती महान स्वर से, मेघ की तरह गर्जन करते हुए राजा ने (बोला)।
2.2.3
राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च।
उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान् ॥ २.२.३ ॥
राजोचित लक्षणों से युक्त, मनोहर और अनुपम तथा रसपूर्ण स्वर से राजा ने राजाओं से कहा।
2.2.4
विदितं भवतामेतद् यथा मे राज्यमुत्तमम्।
पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैः सुतवत् परिपालितम् ॥ २.२.४ ॥
आप सब जानते हैं कि मेरा यह उत्तम राज्य मेरे पूर्वज श्रेष्ठ राजाओं ने पुत्रों के समान पालन किया है।
2.2.5
सोऽहमिक्ष्वाकुभिः सर्वैर्नरेन्द्रैः प्रतिपालितम्।
श्रेयसा योक्तुमिच्छामि सुखार्हमखिलं जगत् ॥ २.२.५ ॥
मैं, जिसे सभी इक्ष्वाकुवंशी राजाओं ने पालन किया है, कल्याण से इस सम्पूर्ण सुख के योग्य जगत को संयुक्त करना चाहता हूँ।
2.2.6
मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता।
प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः ॥ २.२.६ ॥
मैंने भी अपने पूर्वजों के मार्ग पर चलते हुए सदा जागरूक रहकर, अपनी शक्ति के अनुसार प्रजा की भली-भाँति रक्षा की है।
2.2.7
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्।
पाण्डुरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया ॥ २.२.७ ॥
यह शरीर, जो समस्त लोक के हित के लिए विचरण करते हुए, श्वेत छत्र की छाया में मेरे द्वारा जर्जर हो गया है।
2.2.8
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः।
जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥ २.२.८ ॥
जीवन के अनेक सहस्र वर्षों की आयु पाकर, अब इस जीर्ण शरीर को विश्राम देने की मेरी इच्छा है।
2.2.9
राजप्रभावजुष्टां च दुर्वहामजितेन्द्रियैः।
परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ २.२.९ ॥
राजसत्ता के प्रभाव से युक्त, अजितेन्द्रिय लोगों के लिए दुर्वह, लोक का भारी धर्मभार ढोते हुए मैं थक गया हूँ।
2.2.10
सोऽहं विश्राममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते।
संनिकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥ २.२.१० ॥
अतः मैं प्रजा के हित के लिए पुत्र को राजा बनाकर विश्राम चाहता हूँ, और यहाँ उपस्थित सभी श्रेष्ठ ब्राह्मणों की अनुमति लेकर।
2.2.11
अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैः श्रेष्ठो ममात्मजः।
पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः ॥ २.२.११ ॥
मेरा पुत्र राम, जो मुझसे बाद में उत्पन्न हुआ, सभी गुणों में श्रेष्ठ है, वीरता में इन्द्र के समान है, और शत्रुओं के नगरों को जीतने वाला है।
2.2.12
तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्।
यौवराज्ये नियोक्तास्मि प्रातः पुरुषपुङ्गवम् ॥ २.२.१२ ॥
पुष्य नक्षत्र से युक्त चन्द्रमा के समान, धर्मात्माओं में श्रेष्ठ उस पुरुषश्रेष्ठ को मैं कल प्रातः युवराज पद पर नियुक्त करूँगा।
2.2.13
अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः।
त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥ २.२.१३ ॥
वह आपका योग्य स्वामी है, लक्ष्मीवान और लक्ष्मण का बड़ा भाई; जिस स्वामी से तीनों लोक भी और अधिक सनाथ हो जाएँ।
2.2.14
अनेन श्रेयसा सद्यः संयोक्ष्येऽहमिमां महीम्।
गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन् निवेश्य वै ॥ २.२.१४ ॥
इस कल्याण के द्वारा मैं तत्काल इस पृथ्वी को संयुक्त करूँगा; उस पुत्र पर (राज्य का भार) रखकर मैं निश्चय ही क्लेशरहित हो जाऊँगा।
2.2.15
यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्।
भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम् ॥ २.२.१५ ॥
मैंने जो यह उचित प्रयोजन भली-भाँति विचारा है, उसे आप सब मुझे स्वीकार करें; अथवा मैं इसे कैसे करूँ?
2.2.16
यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद् विचिन्त्यताम्।
अन्या मध्यस्थचिन्ता तु विमर्दाभ्यधिकोदया ॥ २.२.१६ ॥
यद्यपि यह मेरी इच्छा है, फिर भी कोई दूसरा हितकर विषय विचारा जाए; मध्यस्थ का विचार तो दूसरा ही है, जिसका उदय विरोध से परे और अधिक उन्नति देने वाला है।
2.2.17
वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः ॥ २.२.१७ ॥
वर्षा से भरे महामेघ को गरजते मोरों की भाँति (वे आनंद से गूँजे)।
2.2.18
स्निग्धोऽनुनादः संजज्ञे ततो हर्षसमीरितः।
जनौघोद्घुष्टसंनादो मेदिनीं कम्पयन्निव ॥ २.२.१८ ॥
तब हर्ष से उठी एक मधुर गूँज फैल गई; जनसमूह के उच्च घोष से मानो पृथ्वी काँप उठी।
2.2.19
तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः।
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च पौरजानपदैः सह ॥ २.२.१९ ॥
धर्म और अर्थ को जानने वाले उनके (दशरथ के) अभिप्राय को पूरी तरह समझकर ब्राह्मण, सेना के प्रमुख और नगरवासी तथा जनपद के लोग एक साथ (मिले)।
2.2.20
समेत्य ते मन्त्रयितुं समतागतबुद्धयः।
ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २.२.२० ॥
एकत्र होकर परामर्श के लिए, एक मत हो चुकी बुद्धि वाले वे (लोग) मन में विचार करके वृद्ध राजा दशरथ से बोले।
2.2.21
अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव।
स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम् ॥ २.२.२१ ॥
हे राजन्, आप अनेक हज़ारों वर्षों की आयु वाले वृद्ध हैं। इसलिए युवराज राम का राज्याभिषेक कीजिए।
2.2.22
इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्।
गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम् ॥ २.२.२२ ॥
हम महाबाहु, रघुवीर, महाबली राम को बड़े हाथी पर चलते हुए देखना चाहते हैं, जिनका मुख छत्र से ढका हो।
2.2.23
अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ २.२.२३ ॥
मानो कुछ न जानते हुए, जानने की इच्छा से उन्होंने यह वचन कहा।
2.2.24
श्रुत्वैतद् वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ।
राजानः संशयोऽयं मे तदिदं ब्रूत तत्त्वतः ॥ २.२.२४ ॥
हे राजन, आप सब जो राघव को मेरा स्वामी बनाना चाहते हैं, यह वचन सुनकर मुझे यह संशय है। इसलिए इसे यथार्थ रूप से बताइए।
2.2.25
कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति।
भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं महाबलम् ॥ २.२.२५ ॥
मेरे धर्मपूर्वक पृथ्वी पर शासन करते हुए भी आप लोग महाबली युवराज को क्यों देखना चाहते हैं?
2.2.26
ते तमूचुर्महात्मानः पौरजानपदैः सह।
बहवो नृप कल्याणगुणाः सन्ति सुतस्य ते ॥ २.२.२६ ॥
उन महात्माओं ने नगरवासियों और जनपदवासियों के साथ उनसे कहा, "हे राजन्, आपके पुत्र में अनेक कल्याणकारी गुण हैं।"
2.2.27
गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः।
प्रियानानन्दनान् कृत्स्नान् प्रवक्ष्यामोऽद्य तान्शृणु ॥ २.२.२७ ॥
हे देव, देवतुल्य और बुद्धिमान गुणवान पुत्र के सभी प्रिय और आनंददायक गुणों को हम आज आपसे कहेंगे, सुनिए।
2.2.28
दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः।
इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशाम्पते ॥ २.२.२८ ॥
दिव्य गुणों में इंद्र के समान राम सत्य-पराक्रमी हैं; हे प्रजापालक, वे सभी इक्ष्वाकु वंशियों से भी श्रेष्ठ हैं।
2.2.29
रामः सत्पुरुषो लोके सत्यः सत्यपरायणः।
साक्षाद् रामाद् विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह ॥ २.२.२९ ॥
राम संसार में सत्पुरुष हैं, सत्यवादी और सत्य में परायण हैं; साक्षात् राम से धर्म भी श्री के साथ अलग नहीं होता।
2.2.30
प्रजासुखत्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः ॥ २.२.३० ॥
प्रजा को सुख देने में चंद्रमा के समान, क्षमा-गुण में पृथ्वी के समान, बुद्धि में बृहस्पति के तुल्य और वीर्य में साक्षात् शचीपति (इंद्र) के समान हैं।
2.2.31
धर्मज्ञः सत्यसंधश्च शीलवाननसूयकः।
क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः ॥ २.२.३१ ॥
वह धर्म को जानने वाले, सत्यप्रतिज्ञ, शीलवान, ईर्ष्या से रहित, क्षमाशील, सान्त्वना देने वाले, मृदुभाषी, कृतज्ञ और इन्द्रियों को जीतने वाले थे।
2.2.32
मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः।
प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः ॥ २.२.३२ ॥
राघव मृदु और स्थिर चित्त वाले थे, सदा शुभ और ईर्ष्या से रहित थे, प्राणियों से प्रिय वचन बोलने वाले और सत्यवादी थे।
2.2.33
बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता।
तेनास्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते ॥ २.२.३३ ॥
बहुश्रुत वृद्धों और ब्राह्मणों की सेवा करने वाले उन्हीं के द्वारा यहाँ उनकी अतुलनीय कीर्ति और यश तथा तेज बढ़ता है।
2.2.34
देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः।
सम्यग् विद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित् ॥ २.२.३४ ॥
देवताओं, असुरों और मनुष्यों के सभी अस्त्रों में वे कुशल थे; विद्या के व्रत में पूर्ण रूप से स्नात थे और अंगों सहित वेदों के ज्ञाता थे।
2.2.35
गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।
कल्याणाभिजनः साधुरदीनात्मा महामतिः ॥ २.२.३५ ॥
पृथ्वी पर गांधर्व-विद्या में भी वे श्रेष्ठ थे; भरत के अग्रज वे थे; शुभ कुल में जन्मे, साधु, दीन न होने वाले और महामति थे।
2.2.36
द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः।
यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा ॥ २.२.३६ ॥
धर्म और अर्थ में निपुण श्रेष्ठ द्विजों द्वारा वे सुशिक्षित थे; जब वे गाँव या नगर के हित के लिए युद्ध में जाते हैं,
2.2.37
गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते।
संग्रामात् पुनरागत्य कुञ्जरेण रथेन वा ॥ २.२.३७ ॥
सौमित्रि के साथ जाकर, जब तक विजय न पा लें, वे युद्ध से नहीं लौटते; और युद्ध से लौटकर हाथी या रथ से आते हैं।
2.2.38
पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।
पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च ॥ २.२.३८ ॥
वे नगरवासियों से सदा अपने स्वजनों की तरह कुशल-मंगल पूछते हैं, और पुत्रों, अग्निहोत्र, पत्नियों, सेवकों तथा शिष्यों के विषय में भी।
2.2.39
निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रानिवौरसान्।
शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चिद् वर्मसु दंशिताः ॥ २.२.३९ ॥
जैसे पिता अपने औरस पुत्रों की क्रमशः पूरी देखभाल करता है, वैसे ही क्या आपके शिष्य सेवा करते हैं? क्या वे कवच पहनकर सुसज्जित रहते हैं?
2.2.40
व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः ॥ २.२.४० ॥
मनुष्यों की विपत्तियों में वे अत्यंत दुःखी हो जाते हैं।
2.2.41
उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति।
सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ॥ २.२.४१ ॥
सभी उत्सवों में वह पिता की भाँति प्रसन्न होता है। वह सत्यवादी, महान धनुर्धर, वृद्धों की सेवा करने वाला और जितेन्द्रिय है।
2.2.42
स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मनाश्रितः।
सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्यकथारुचिः ॥ २.२.४२ ॥
वह मुस्कराकर बोलने वाला है और पूर्णतः धर्म का आश्रय लेने वाला है। वह कल्याण का सम्यक् उपदेश देने वाला है और विवादपूर्ण बातों में रुचि नहीं रखता।
2.2.43
उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।
सुभ्रूरायतताम्राक्षः साक्षाद् विष्णुरिव स्वयम् ॥ २.२.४३ ॥
वे उत्तर पर उत्तर देने में निपुण वक्ता थे, मानो स्वयं वाचस्पति हों; सुंदर भौंहों वाले और लंबी लाल आँखों वाले, साक्षात मानो स्वयं विष्णु हों।
2.2.44
रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः।
प्रजापालनसंयुक्तो न रागोपहतेन्द्रियः ॥ २.२.४४ ॥
यह राम संसार को आनंद देने वाले हैं; शौर्य, वीर्य और पराक्रम से युक्त, प्रजा-पालन में लगे हुए, और राग से जिनकी इंद्रियाँ दूषित नहीं हुईं।
2.2.45
शक्तस्त्रैलोक्यमप्येष भोक्तुं किं नु महीमिमाम्।
नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन ॥ २.२.४५ ॥
यह तीनों लोकों को भोगने में भी समर्थ हैं, फिर इस पृथ्वी की तो बात ही क्या है? इनका क्रोध या प्रसन्नता कभी व्यर्थ नहीं होती।
2.2.46
हन्त्येष नियमाद् वध्यानवध्येषु न कुप्यति।
युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति ॥ २.२.४६ ॥
यह नियमपूर्वक उन्हीं को दंड देते हैं जो दंड के योग्य हैं; जो वध के योग्य नहीं, उन पर क्रोध नहीं करते। और प्रसन्न होकर जिससे वे संतुष्ट होते हैं, उसे धन से संपन्न करते हैं।
2.2.47
दान्तैः सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैर्नृणाम्।
गुणैर्विरोचते रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥ २.२.४७ ॥
अपने संयमित, सभी प्रजाओं के प्रिय और मनुष्यों में प्रेम उत्पन्न करने वाले गुणों से राम वैसे ही शोभते हैं, जैसे अपनी किरणों से दीप्त सूर्य।
2.2.48
तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्।
लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ २.२.४८ ॥
ऐसे गुणों से संपन्न, सत्य पराक्रम वाले, लोकपालों के समान उस स्वामी राम को पृथ्वी ने चाहा।
2.2.49
वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः।
दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः ॥ २.२.४९ ॥
वत्स, सौभाग्य से तुम्हारे लिए यह राघव (राम) उत्पन्न हुआ है। सौभाग्य से यह पुत्र गुणों से युक्त है, जैसे मरीचि से कश्यप।
2.2.50
बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः।
देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च ॥ २.२.५० ॥
आत्मज्ञानी राम का बल, आरोग्य और आयु देवताओं, असुरों और मनुष्यों में, तथा गन्धर्वों और नागों में भी (उत्तम है)।
2.2.51
आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा।
आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः ॥ २.२.५१ ॥
राष्ट्र और उत्तम नगर में सभी लोग, भीतर के और बाहर के, नगरवासी और जनपदवासी, यही आशा करते हैं।
2.2.52
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातः समाहिताः।
सर्वा देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे मनस्विनः।
तेषां तद् याचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम् ॥ २.२.५२ ॥
वृद्ध और युवा स्त्रियाँ, सुबह-शाम एकाग्र होकर, सब उदारचित्त स्त्रियाँ राम के लिए देवताओं को प्रणाम करती हैं। हे देव, उनकी वह याचना आपकी कृपा से पूर्ण हो।
2.2.53
राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्।
पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥ २.२.५३ ॥
नीलकमल के समान श्यामल, सभी शत्रुओं का संहार करने वाले, तुम्हारे श्रेष्ठ राजा के पुत्र राम को हम युवराज पद पर स्थित देखें।
2.2.54
तं देवदेवोपममात्मजं ते
सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्।
हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं
मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥ २.२.५४ ॥
वह तुम्हारा पुत्र, जो देवों के देव के समान है और सभी लोकों के हित में लगा है, हमारे हित के लिए शीघ्र ही उदारचित्त लोगों के प्रिय राम का आनन्दपूर्वक अभिषेक करना आपके योग्य है, हे वरदाता।