वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.2.1
ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः।
हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः ॥ २.२.१ ॥
नंतर राजाने सर्व सभेला बोलावून हितकारक व आनंददायक असे प्रसिद्ध शब्द असे म्हटले.
2.2.2
दुन्दुभिस्वरकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना।
स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन् ॥ २.२.२ ॥
दुंदुभीच्या नादासारख्या गंभीर व प्रतिध्वनित होणाऱ्या महान स्वराने, मेघासारखा गर्जना करत राजा बोलला.
2.2.3
राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च।
उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान् ॥ २.२.३ ॥
राजोचित लक्षणांनी युक्त, मनोहर, अनुपम आणि रसपूर्ण स्वराने राजा राजांना म्हणाला.
2.2.4
विदितं भवतामेतद् यथा मे राज्यमुत्तमम्।
पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैः सुतवत् परिपालितम् ॥ २.२.४ ॥
माझे हे उत्तम राज्य माझ्या पूर्वीच्या श्रेष्ठ राजांनी पुत्राप्रमाणे पालन केले आहे, हे तुम्हाला ठाऊक आहे.
2.2.5
सोऽहमिक्ष्वाकुभिः सर्वैर्नरेन्द्रैः प्रतिपालितम्।
श्रेयसा योक्तुमिच्छामि सुखार्हमखिलं जगत् ॥ २.२.५ ॥
इक्ष्वाकू वंशातील सर्व राजांनी पालन केलेला मी, सुखास पात्र अशा या संपूर्ण जगाला कल्याणाशी जोडू इच्छितो.
2.2.6
मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता।
प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः ॥ २.२.६ ॥
पूर्वजांच्या मार्गाने चालत मी नेहमी जागृत राहून, माझ्या शक्तीनुसार प्रजेचे उत्तम रक्षण केले आहे.
2.2.7
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्।
पाण्डुरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया ॥ २.२.७ ॥
संपूर्ण जगाच्या हितासाठी संचार करताना, पांढऱ्या छत्राच्या छायेत माझे हे शरीर जीर्ण झाले आहे.
2.2.8
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः।
जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥ २.२.८ ॥
हजारो वर्षांचे आयुष्य लाभून जगलेल्या या जीर्ण शरीराला आता विश्रांती देण्याची माझी इच्छा आहे.
2.2.9
राजप्रभावजुष्टां च दुर्वहामजितेन्द्रियैः।
परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ २.२.९ ॥
राजसत्तेच्या प्रभावाने युक्त, अजितेंद्रियांना दुर्वह असा जगाचा जड धर्मभार वाहून मी थकलो आहे.
2.2.10
सोऽहं विश्राममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते।
संनिकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥ २.२.१० ॥
म्हणून प्रजेच्या हितासाठी पुत्राला राजा करून मी विश्रांती इच्छितो; येथे जवळ असलेल्या सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मणांची अनुमती घेऊन.
2.2.11
अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैः श्रेष्ठो ममात्मजः।
पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः ॥ २.२.११ ॥
माझा पुत्र राम, जो माझ्यानंतर जन्मला असला तरी सर्व गुणांत श्रेष्ठ आहे; पराक्रमात इंद्रासमान आहे; शत्रूंची नगरे जिंकणारा आहे.
2.2.12
तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्।
यौवराज्ये नियोक्तास्मि प्रातः पुरुषपुङ्गवम् ॥ २.२.१२ ॥
पुष्य नक्षत्राने युक्त चंद्रासारख्या, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ त्या पुरुषश्रेष्ठाला उद्या सकाळी युवराजपदी नियुक्त करणार आहे.
2.2.13
अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः।
त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥ २.२.१३ ॥
लक्ष्मणाचे थोरले बंधू, श्रीमान असे ते तुमच्यासाठी योग्य नाथ आहेत; त्यांच्यामुळे त्रैलोक्यही अधिक सनाथ होईल.
2.2.14
अनेन श्रेयसा सद्यः संयोक्ष्येऽहमिमां महीम्।
गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन् निवेश्य वै ॥ २.२.१४ ॥
या कल्याणाने मी लगेच ही पृथ्वी एकत्र करीन; त्या पुत्रावर भार ठेवून मी निश्चितच क्लेशमुक्त होईन.
2.2.15
यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्।
भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम् ॥ २.२.१५ ॥
मी हे योग्य प्रयोजन चांगले विचारले आहे; तुम्ही ते मला संमत करा. किंवा मी ते कसे करू?
2.2.16
यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद् विचिन्त्यताम्।
अन्या मध्यस्थचिन्ता तु विमर्दाभ्यधिकोदया ॥ २.२.१६ ॥
ही माझी इच्छा असली तरी दुसरा हितकारक विषयही विचारात घ्यावा; मध्यस्थाचा विचार वेगळा आहे, जो विरोधापेक्षा अधिक उन्नती देतो.
2.2.17
वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः ॥ २.२.१७ ॥
पावसाने भरलेल्या महामेघाला पाहून गर्जणाऱ्या मोरांप्रमाणे (ते आनंदाने गर्जले).
2.2.18
स्निग्धोऽनुनादः संजज्ञे ततो हर्षसमीरितः।
जनौघोद्घुष्टसंनादो मेदिनीं कम्पयन्निव ॥ २.२.१८ ॥
तेव्हा आनंदाने उठलेला एक मृदू प्रतिध्वनी उत्पन्न झाला; जनसमूहाच्या उंच घोषाने पृथ्वीच कंपित झाल्यासारखी वाटली.
2.2.19
तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः।
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च पौरजानपदैः सह ॥ २.२.१९ ॥
धर्म आणि अर्थ जाणणाऱ्या त्यांचा हेतू पूर्णपणे ओळखून ब्राह्मण, सेनाप्रमुख, नगरवासी आणि जनपदातील लोक एकत्र आले.
2.2.20
समेत्य ते मन्त्रयितुं समतागतबुद्धयः।
ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २.२.२० ॥
एकत्र येऊन विचार करण्यासाठी, एकमताला आलेल्या बुद्धीने त्यांनी मनात ठरवून वृद्ध राजा दशरथाला सांगितले.
2.2.21
अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव।
स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम् ॥ २.२.२१ ॥
हे राजा, तुम्ही अनेक हजार वर्षांचे वृद्ध आहात. म्हणून युवराज रामाचा अभिषेक करा, हे राजा.
2.2.22
इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्।
गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम् ॥ २.२.२२ ॥
महाबाहू, रघुवीर, महाबली राम मोठ्या हत्तीवरून जात असताना, ज्याचे मुख छत्राने झाकलेले आहे, त्याला पाहण्याची आमची इच्छा आहे.
2.2.23
अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ २.२.२३ ॥
जणू काही माहीत नसल्यासारखे, जाणून घेण्याच्या इच्छेने त्यांनी हे वचन सांगितले.
2.2.24
श्रुत्वैतद् वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ।
राजानः संशयोऽयं मे तदिदं ब्रूत तत्त्वतः ॥ २.२.२४ ॥
हे राजांनो, राघवाला माझा स्वामी करू इच्छिता, हे वचन ऐकून मला संशय आहे. ते खऱ्या अर्थाने सांगा.
2.2.25
कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति।
भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं महाबलम् ॥ २.२.२५ ॥
मी धर्माने पृथ्वीवर शासन करत असताना, महाबलवान युवराजाला तुम्ही का पाहू इच्छिता?
2.2.26
ते तमूचुर्महात्मानः पौरजानपदैः सह।
बहवो नृप कल्याणगुणाः सन्ति सुतस्य ते ॥ २.२.२६ ॥
त्या महात्म्यांनी नगरवासी व जनपदवासीयांसह त्यांना म्हटले, "हे राजा, तुमच्या पुत्रामध्ये अनेक कल्याणकारी गुण आहेत."
2.2.27
गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः।
प्रियानानन्दनान् कृत्स्नान् प्रवक्ष्यामोऽद्य तान्शृणु ॥ २.२.२७ ॥
हे देवा, देवतुल्य, बुद्धिमान, गुणवान तुमच्या पुत्राचे सर्व प्रिय व आनंददायक गुण आज आम्ही सांगू; ऐका.
2.2.28
दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः।
इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशाम्पते ॥ २.२.२८ ॥
दिव्य गुणांनी इंद्रासमान राम सत्यपराक्रमी आहे; हे प्रजापते, तो सर्व इक्ष्वाकूंपेक्षाही श्रेष्ठ आहे.
2.2.29
रामः सत्पुरुषो लोके सत्यः सत्यपरायणः।
साक्षाद् रामाद् विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह ॥ २.२.२९ ॥
राम जगात सत्पुरुष आहे, सत्यवादी व सत्यपरायण आहे; साक्षात् रामापासून धर्मही श्रीसह वेगळा होत नाही.
2.2.30
प्रजासुखत्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः ॥ २.२.३० ॥
प्रजेला सुख देण्यात चंद्रासारखा; क्षमागुणात पृथ्वीसारखा; बुद्धीत बृहस्पतीसारखा; वीर्यात साक्षात् शचीपती (इंद्र) सारखा.
2.2.31
धर्मज्ञः सत्यसंधश्च शीलवाननसूयकः।
क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः ॥ २.२.३१ ॥
ते धर्म जाणणारे, सत्यप्रतिज्ञ, शीलवान, असूयारहित, क्षमाशील, सांत्वन देणारे, मृदू, कृतज्ञ आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेले होते.
2.2.32
मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः।
प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः ॥ २.२.३२ ॥
राघव मृदू आणि स्थिरचित्त होते, नेहमी कल्याणकारी आणि असूयारहित होते, सर्व प्राण्यांशी प्रिय बोलणारे आणि सत्यवादी होते.
2.2.33
बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता।
तेनास्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते ॥ २.२.३३ ॥
बहुश्रुत वृद्ध आणि ब्राह्मणांची सेवा करणारे ते आहेत; त्यामुळे येथे त्यांची अतुल कीर्ती, यश आणि तेज वाढते.
2.2.34
देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः।
सम्यग् विद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित् ॥ २.२.३४ ॥
देव, असुर, मनुष्य यांच्या सर्व अस्त्रांमध्ये ते निपुण आहेत; विद्याव्रतात पूर्णपणे स्नात आहेत; अंगांसह वेद यथावत जाणणारे आहेत.
2.2.35
गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।
कल्याणाभिजनः साधुरदीनात्मा महामतिः ॥ २.२.३५ ॥
पृथ्वीवर गांधर्व विद्येतही ते श्रेष्ठ होते; भरताचे ज्येष्ठ बंधू होते; शुभ कुलात जन्मलेले, साधू, दीनत्व नसलेले आणि महामती होते.
2.2.36
द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः।
यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा ॥ २.२.३६ ॥
धर्म आणि अर्थात निपुण अशा श्रेष्ठ द्विजांनी सुशिक्षित केलेले; गाव किंवा नगरासाठी जेव्हा ते युद्धास जातात,
2.2.37
गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते।
संग्रामात् पुनरागत्य कुञ्जरेण रथेन वा ॥ २.२.३७ ॥
सौमित्रीसह जाऊन, जिंकल्याशिवाय परत येत नाहीत; युद्धातून पुन्हा येऊन हत्तीवरून किंवा रथातून येतात.
2.2.38
पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।
पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च ॥ २.२.३८ ॥
नगरवासीयांची नेहमी स्वजनांप्रमाणे खुशाली विचारतात; पुत्र, अग्नी, पत्नी, सेवक आणि शिष्यांविषयीही विचारतात.
2.2.39
निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रानिवौरसान्।
शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चिद् वर्मसु दंशिताः ॥ २.२.३९ ॥
पिता जसे आपल्या औरस पुत्रांची क्रमाने पूर्ण काळजी घेतो, तसे तुमचे शिष्य सेवा करतात का? ते चिलखत घालून सज्ज असतात का?
2.2.40
व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः ॥ २.२.४० ॥
माणसांच्या संकटांत तो अत्यंत दुःखी होतो.
2.2.41
उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति।
सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ॥ २.२.४१ ॥
सर्व उत्सवांत तो पित्याप्रमाणे आनंदी होतो. तो सत्यवादी, महान धनुर्धर, वृद्धांची सेवा करणारा आणि जितेंद्रिय आहे.
2.2.42
स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मनाश्रितः।
सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्यकथारुचिः ॥ २.२.४२ ॥
हसतमुखाने बोलणारा; पूर्णपणे धर्माचा आश्रय घेणारा. कल्याणाचा योग्य उपदेश देणारा; वादविवादाच्या बोलण्यात रुची नसणारा.
2.2.43
उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।
सुभ्रूरायतताम्राक्षः साक्षाद् विष्णुरिव स्वयम् ॥ २.२.४३ ॥
एकामागून एक प्रश्नांना उत्तर देण्यात निपुण वक्ते, जणू वाचस्पती; सुंदर भुवया आणि लांब तांबडे डोळे असलेले, साक्षात विष्णूसारखे.
2.2.44
रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः।
प्रजापालनसंयुक्तो न रागोपहतेन्द्रियः ॥ २.२.४४ ॥
हा राम जगाला आनंद देणारा आहे; शौर्य, वीर्य आणि पराक्रमाने युक्त, प्रजापालनात तत्पर, आणि रागाने ज्याच्या इंद्रियांना बाधा होत नाही असा.
2.2.45
शक्तस्त्रैलोक्यमप्येष भोक्तुं किं नु महीमिमाम्।
नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन ॥ २.२.४५ ॥
हे तिन्ही लोक भोगण्यासही समर्थ आहेत; मग या पृथ्वीबद्दल काय बोलावे? यांचा क्रोध किंवा प्रसाद कधीही निरर्थक नसतो.
2.2.46
हन्त्येष नियमाद् वध्यानवध्येषु न कुप्यति।
युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति ॥ २.२.४६ ॥
नियमानुसार वधास पात्र असलेल्यांनाच शिक्षा करतात; वध न करण्यायोग्य लोकांवर क्रोध करत नाहीत. आनंदाने ज्यांच्यावर संतुष्ट होतात त्यांना धनाने समृद्ध करतात.
2.2.47
दान्तैः सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैर्नृणाम्।
गुणैर्विरोचते रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥ २.२.४७ ॥
आत्मसंयमी, सर्व प्रजेला प्रिय, माणसांमध्ये प्रेम निर्माण करणाऱ्या गुणांनी राम आपल्या किरणांनी तळपणाऱ्या सूर्याप्रमाणे शोभतो.
2.2.48
तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्।
लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ २.२.४८ ॥
असे गुण असलेल्या, सत्य पराक्रमी, लोकपालांसारख्या त्या नाथ रामाला पृथ्वीने इच्छिले.
2.2.49
वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः।
दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः ॥ २.२.४९ ॥
वत्सा, सुदैवाने तुला हा राघव जन्मला आहे. सुदैवाने हा पुत्र सद्गुणांनी युक्त आहे, जसा मरीचीपासून कश्यप.
2.2.50
बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः।
देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च ॥ २.२.५० ॥
आत्मज्ञ रामाचे बल, आरोग्य आणि आयुष्य देव, असुर, मानव, गंधर्व आणि नागांमध्येही (श्रेष्ठ).
2.2.51
आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा।
आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः ॥ २.२.५१ ॥
राष्ट्रात आणि श्रेष्ठ नगरात सर्व लोक, आतील आणि बाहेरील, नगरवासी आणि जनपदवासी, हेच इच्छितात.
2.2.52
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातः समाहिताः।
सर्वा देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे मनस्विनः।
तेषां तद् याचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम् ॥ २.२.५२ ॥
वृद्ध आणि तरुण स्त्रिया, सकाळ-संध्याकाळ एकाग्र होऊन, उदारचित्त सर्व स्त्रिया रामासाठी देवांना नमस्कार करतात. हे देवा, त्यांची ती प्रार्थना तुझ्या कृपेने पूर्ण होवो.
2.2.53
राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्।
पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥ २.२.५३ ॥
नीलकमळासारखा श्यामल, सर्व शत्रूंचा संहार करणारा, तुझ्या श्रेष्ठ राजाचा पुत्र राम युवराजपदी स्थित झालेला आम्ही पाहू.
2.2.54
तं देवदेवोपममात्मजं ते
सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्।
हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं
मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥ २.२.५४ ॥
देवदेवासारखा, सर्व लोकांच्या हितात गुंतलेला तुझा पुत्र, आमच्या हितासाठी लवकर, उदार लोकांना प्रिय असलेल्या त्याचा आनंदाने राज्याभिषेक करणे तुला योग्य आहे, हे वरदा.