Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 2.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.20.1
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ २.२०.१ ॥
Cuando aquel tigre entre los hombres salió con las palmas juntas, se alzó entonces un gran grito de angustia entre las mujeres de los aposentos interiores.
2.20.2
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।
गतिश्च शरणं चासीत् स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.२ ॥
Aunque nunca fue impulsado por su padre en los deberes, era el refugio y amparo de todos y de los aposentos interiores; ese Rāma partirá hoy al exilio.
2.20.3
कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ २.२०.३ ॥
Tal como Rāghava se conduce siempre con devoción hacia su madre Kausalyā, así también se ha comportado con nosotros desde su nacimiento.
2.20.4
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.४ ॥
Aunque sea maldecido, no se enfurece; evitando lo que provoca la ira, apacigua a todos los que están airados. Hoy partirá de aquí al exilio.
2.20.5
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ २.२०.५ ॥
¡Ay! ¡Qué poco sabio es este rey nuestro que recorre el mundo de los vivos, abandonando a Rāghava, refugio de todos los seres!
2.20.6
पतिमाचुक्रुशुश्चापि सस्वनं चापि चुक्रुशुः ॥ २.२०.६ ॥
Clamaron por su esposo y también lloraron en voz alta.
2.20.7
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने ॥ २.२०.७ ॥
Al oír el terrible grito de angustia que surgía de los aposentos interiores, el rey, atormentado por el dolor de su hijo, se retorció en su asiento.
2.20.8
रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ २.२०.८ ॥
Rāma, profundamente turbado y suspirando como un elefante, dueño de sí mismo, se dirigió con su hermano a los aposentos interiores de su madre.
2.20.9
सोऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान् बहून् ॥ २.२०.९ ॥
Allí vio a un anciano muy honrado, sentado a la puerta de la casa, y a muchos otros que permanecían de pie.
2.20.10
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे समुपस्थिताः।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ २.२०.१० ॥
En cuanto vieron a Rāma, todos los reunidos allí aclamaron a Rāghava, el mejor de los vencedores, con gritos de "¡victoria!"
2.20.11
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।
ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान् ॥ २.२०.११ ॥
Al entrar en el primer patio, en el segundo vio a brahmanes versados en los Vedas, ancianos y honrados por el rey.
2.20.12
प्रणम्य रामस्तान् वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥ २.२०.१२ ॥
Tras saludar con reverencia a aquellos ancianos, en el tercer patio Rāma vio a mujeres, niños y ancianos empeñados en custodiar la puerta.
2.20.13
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।
न्यवेदयन्त त्वरितं राममातुः प्रियं तदा ॥ २.२०.१३ ॥
Tras felicitarle, las mujeres, llenas de alegría, entraron en la casa y de inmediato informaron a la madre de Rāma de la buena noticia.
2.20.14
कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।
प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ २.२०.१४ ॥
También la reina Kausalyā pasó aquella noche con la mente serena y, al amanecer, deseando el bienestar de su hijo, realizó la adoración a Viṣṇu.
2.20.15
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला ॥ २.२०.१५ ॥
Vestida de seda, alegre y siempre entregada a sus votos, realizó los ritos auspiciosos y ofreció oblaciones al fuego según los mantras.
2.20.16
प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ २.२०.१६ ॥
Entonces Rāma entró en los aposentos interiores auspiciosos de su madre y vio allí a su madre ofreciendo oblaciones al fuego.
2.20.17
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत् समुद्यतम्।
दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान् हविषस्तथा ॥ २.२०.१७ ॥
Allí también vio preparados para el rito divino yogur, granos enteros, mantequilla clarificada, dulces y las materias de oblación.
2.20.18
लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ २.२०.१८ ॥
El deleite de los Raghu vio también granos inflados, guirnaldas blancas, arroz con leche y kṛsara, leña sacrificial y vasijas llenas de agua.
2.20.19
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम् ॥ २.२०.१९ ॥
La vio, vestida de seda blanca, enflaquecida por la disciplina de su voto, ofreciendo agua a los dioses, la diosa de hermosa tez.
2.20.20
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥ २.२०.२० ॥
Al ver llegar a su hijo, la alegría de su madre, tras tanto tiempo, ella, rebosante de gozo, avanzó hacia él como una yegua hacia su potro.
2.20.21
स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि ॥ २.२०.२१ ॥
Rāghava, habiéndose acercado su madre, la sostuvo; ella lo abrazó con sus brazos y le besó la cabeza.
2.20.22
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ २.२०.२२ ॥
Por amor maternal, Kausalyā dijo estas palabras queridas y benéficas a Rāghava, su hijo invencible.
2.20.23
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले ॥ २.२०.२३ ॥
Hijo mío, como los ancianos justos, los reales sabios de gran alma, que alcances larga vida, gloria y el dharma propio de tu linaje.
2.20.24
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।
अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.२०.२४ ॥
Rāghava, mira a tu padre, el rey fiel a su palabra; hoy mismo aquel de alma justa te consagrará como heredero del trono.
2.20.25
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।
मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ २.२०.२५ ॥
Tras tomar asiento y ser invitado a comer, Rāghava, juntando un poco las palmas, habló a su madre.
2.20.26
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ २.२०.२६ ॥
Humilde por naturaleza y inclinándose con reverencia, él, a punto de partir hacia el bosque de Daṇḍaka, comenzó a pedir permiso para marcharse.
2.20.27
देवि नूनं न जानीषे महद् भयमुपस्थितम्।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ २.२०.२७ ॥
Oh reina, seguramente no sabes que se ha presentado un gran peligro, que causará dolor a ti, a Vaidehī y a Lakṣmaṇa.
2.20.28
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ २.२०.२८ ॥
Iré al bosque de Daṇḍaka. ¿De qué me sirve este asiento? Este no es el momento de un trono real; ha llegado para mí el tiempo del bosque.
2.20.29
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्याम विजने वने।
कन्दमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ २.२०.२९ ॥
Durante catorce años habitaremos en el bosque solitario, viviendo de tubérculos, raíces y frutos, renunciando a la carne como los sabios.
2.20.30
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।
मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम् ॥ २.२०.३० ॥
El gran rey concede a Bharata el cargo de príncipe heredero, mientras me destierra al bosque de Daṇḍaka para vivir como asceta.
2.20.31
स षट् चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ २.२०.३१ ॥
Habitaré seis y ocho años en el bosque solitario, alimentándome de lo que da la selva y sustentándome con frutos y raíces.
2.20.32
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ २.२०.३२ ॥
Cayó de repente en el bosque, como un tronco de sal cortado por el hacha, como una diosa caída del cielo.
2.20.33
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ २.२०.३३ ॥
Al verla, que no merecía el dolor, caída como una bananera, Rāma levantó a su madre, que había perdido el sentido.
2.20.34
उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ २.२०.३४ ॥
Acercándose a ella, Rāma acarició con la mano a su madre, que se había levantado afligida, como una yegua exhausta, con todo el cuerpo cubierto de polvo.
2.20.35
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ २.२०.३५ ॥
Ella, digna de la dicha pero afligida por el dolor, habló a Rāma el Rāghava, que estaba sentado cerca, mientras Lakṣmaṇa escuchaba, a aquel mejor de los hombres.
2.20.36
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ २.२०.३६ ॥
Oh Rāghava, si no hubieras nacido como mi hijo, para causarme dolor, entonces, sin hijos, no habría visto mayor dolor que este.
2.20.37
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ २.२०.३७ ॥
Para una mujer estéril solo existe una pena de la mente: la angustia de pensar «no tengo descendencia». Hijo, no hay otro dolor.
2.20.38
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥ २.२०.३८ ॥
En la hombría de mi esposo nunca he visto bien ni dicha; por eso puse mi esperanza en Rāma, pensando que al menos la vería en un hijo.
2.20.39
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती ॥ २.२०.३९ ॥
Yo, la suprema y virtuosa, tendré que oír muchas palabras desagradables que desgarran el corazón de mis jóvenes rivales.
2.20.40
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ २.२०.४० ॥
¿Qué mayor dolor podrá haber para las mujeres que este? Mi pena y mi lamento son tales que no tendrán fin.
2.20.41
त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि ॥ २.२०.४१ ॥
Aun estando tú cerca, así fui despreciada; ¿qué será entonces, querido hijo, cuando estés desterrado? Sin duda la muerte será mi destino.
2.20.42
अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता।
परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा ॥ २.२०.४२ ॥
Estoy totalmente sometida por mi esposo y siempre despreciada; ante la comitiva de Kaikeyī soy igual o inferior.
2.20.43
यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥ २.२०.४३ ॥
Quien me sirve o me sigue, al ver al hijo de Kaikeyī, no me dirige la palabra.
2.20.44
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत्।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ २.२०.४४ ॥
Por su constante ira, ¡qué duras son sus palabras! Hijo mío, ¿cómo podré yo, desdichada, mirar el rostro de Kaikeyī?
2.20.45
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव।
अतीतानि प्रकांक्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ २.२०.४५ ॥
Oh Rāghava, han pasado diecisiete años desde tu nacimiento, mientras yo, anhelando con ardor el fin de mi dolor, esperaba.
2.20.46
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरात्।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णापि राघव ॥ २.२०.४६ ॥
Oh Rāghava, ya no tengo fuerzas para soportar por mucho tiempo este dolor inmenso e interminable y los agravios de mis rivales; así me he vuelto vieja.
2.20.47
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविका ॥ २.२०.४७ ॥
Sin ver tu rostro, brillante como la luna llena, ¿cómo podré sostenerme, desdichada? ¿Cómo puede vivir una desdichada una vida desdichada?
2.20.48
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।
दुःखसंवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ २.२०.४८ ॥
Criado en el dolor a través de ayunos, austeridades y muchas penalidades, tú también, hijo mío, has sufrido en vano por mi causa, desdichada.
2.20.49
स्थिरं नु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ २.२०.४९ ॥
Creo que mi corazón es en verdad firme, pues no se rompe, como la orilla de un gran río no se quiebra al ser tocada por el agua nueva de la estación de lluvias.
2.20.50
ममैव नूनं मरणं न विद्यते
न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ २.२०.५० ॥
En verdad la muerte no me alcanza, ni hay lugar para mí en el reino de Yama; pues incluso hoy el Ender no me quiere llevar, como el león arrebata por la fuerza a una cierva que llora.
2.20.51
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं
न भिद्यते यद् भुवि नो विदीर्यते।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं
ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ २.२०.५१ ॥
Mi corazón es en verdad firme, como de hierro, pues no se parte ni se quiebra sobre la tierra; y mi cuerpo, entregado a este dolor, ciertamente no encuentra una muerte prematura.
2.20.52
इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे
व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।
तपश्च तप्तं यदपत्यकाम्यया
सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ २.२०.५२ ॥
Este es en verdad el dolor: mis votos, dones y disciplinas han sido infructuosos, y la austeridad que practiqué por deseo de descendencia resultó completamente vana, como semilla sembrada en tierra estéril.
2.20.53
यदि ह्यकाले मरणं यदृच्छया
लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः।
गताहमद्यैव परेतसंसदं
विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ २.२०.५३ ॥
Si alguien consumido por gran dolor pudiera por casualidad obtener una muerte prematura, hoy mismo habría ido a la asamblea de los muertos, sin ti, como una vaca privada de su ternero.
2.20.54
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा
त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौः
सुदुर्बला वत्समिवाभिकांक्षया ॥ २.२०.५४ ॥
Entonces, ¿de qué sirve mi vida hoy sin ti? ¡Oh tú, de rostro y resplandor como la luna! Te seguiré al bosque, como una vaca muy débil sigue a su ternero por anhelo.
2.20.55
भृशमसुखममर्षिता तदा
बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।
व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्
सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥ २.२०.५५ ॥
Entonces, profundamente angustiada e incapaz de soportarlo, al ver a Rāghava lamentó mucho, como una kiṃnarī que, al enterarse de una gran desgracia, contempla a su hijo atado.