વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.20.1
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ २.२०.१ ॥
એ પુરુષવ્યાઘ્ર હાથ જોડીને નીકળતા હતા ત્યારે અંતઃપુરની સ્ત્રીઓમાં ત્યારે મોટો આર્તનાદ ઊઠ્યો.
2.20.2
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।
गतिश्च शरणं चासीत् स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.२ ॥
પિતા દ્વારા કર્તવ્યોમાં ક્યારેય પ્રેરાયા ન હોવા છતાં, સૌનો અને અંતઃપુરનો તેઓ જ આશ્રય અને શરણ હતા; એ રામ આજે વનવાસે જશે.
2.20.3
कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ २.२०.३ ॥
રાઘવ જેમ સદા માતા કૌસલ્યા પ્રત્યે નિષ્ઠાથી વર્તે છે, તેમ જન્મથી આજ સુધી અમારી સાથે પણ વર્તે છે.
2.20.4
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.४ ॥
શાપ અપાયા છતાં તેઓ ક્રોધ કરતા નથી; ક્રોધનાં કારણો ટાળીને, ક્રોધિત સૌને શાંત કરે છે; તેઓ આજે અહીંથી વનવાસે જશે.
2.20.5
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ २.२०.५ ॥
અરે! જીવલોકમાં વિચરતો આપણો આ રાજા કેટલો અબુદ્ધ છે! સર્વ પ્રાણીઓના આશ્રય રાઘવને તે ત્યજી રહ્યો છે.
2.20.6
पतिमाचुक्रुशुश्चापि सस्वनं चापि चुक्रुशुः ॥ २.२०.६ ॥
પતિ માટે તેઓ પોકારી ઊઠી; મોટા સ્વરે પણ વિલાપ કરવા લાગી.
2.20.7
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने ॥ २.२०.७ ॥
અંતઃપુરમાં ઉઠેલો ભયંકર આર્તનાદ સાંભળીને, પુત્રશોકથી સંતપ્ત થયેલા તે રાજા પોતાના આસન પર તડપવા લાગ્યા.
2.20.8
रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ २.२०.८ ॥
રામ અત્યંત વ્યથિત થઈ, હાથીની જેમ નિસાસા નાખતા, સંયમપૂર્વક ભાઈ સાથે માતાના અંતઃપુર તરફ ચાલ્યા.
2.20.9
सोऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान् बहून् ॥ २.२०.९ ॥
ત્યાં ઘરના દ્વાર પર બેઠેલા અત્યંત સન્માનિત એક વૃદ્ધ પુરુષને અને ત્યાં ઊભેલા બીજા ઘણા લોકોને તેમણે જોયા.
2.20.10
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे समुपस्थिताः।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ २.२०.१० ॥
રામને જોતાં જ ત્યાં એકઠા થયેલા સૌએ વિજેતાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાઘવનું જયઘોષ સાથે અભિવાદન કર્યું.
2.20.11
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।
ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान् ॥ २.२०.११ ॥
પ્રથમ આંગણામાં પ્રવેશીને, બીજા આંગણામાં તેમણે વેદસંપન્ન, વૃદ્ધ અને રાજાથી સન્માનિત બ્રાહ્મણોને જોયા.
2.20.12
प्रणम्य रामस्तान् वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥ २.२०.१२ ॥
રામે તે વૃદ્ધોને પ્રણામ કરીને, ત્રીજા આંગણામાં દ્વારરક્ષણમાં રત સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોને જોયાં.
2.20.13
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।
न्यवेदयन्त त्वरितं राममातुः प्रियं तदा ॥ २.२०.१३ ॥
તેઓએ અભિનંદન આપીને, હર્ષપૂર્વક ઘરમાં પ્રવેશ કરીને, તરત જ રામની માતાને તે પ્રિય સમાચાર જણાવ્યા.
2.20.14
कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।
प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ २.२०.१४ ॥
દેવી કૌસલ્યા પણ એ રાત્રિ એકાગ્ર ચિત્તે રહ્યાં અને પ્રભાતે પુત્રના કલ્યાણની ઇચ્છાથી વિષ્ણુની પૂજા કરી.
2.20.15
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला ॥ २.२०.१५ ॥
રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલાં, હર્ષિત, સદા વ્રતપરાયણ તેઓ ત્યારે મંગલવિધિ કરીને મંત્રાનુસાર અગ્નિમાં આહુતિ આપવા લાગ્યાં.
2.20.16
प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ २.२०.१६ ॥
પછી રામે માતાના શુભ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરીને ત્યાં માતાને અગ્નિમાં આહુતિ આપતાં જોયાં.
2.20.17
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत् समुद्यतम्।
दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान् हविषस्तथा ॥ २.२०.१७ ॥
ત્યાં દેવકાર્ય માટે તૈયાર કરેલાં દહીં, અક્ષત, ઘી, મોદક અને હવિષ્ય સામગ્રી પણ તેમણે જોઈ.
2.20.18
लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ २.२०.१८ ॥
લાજા, સફેદ માળાઓ, પાયસ અને કૃસર, સમિધ તથા પાણીથી ભરેલા પૂર્ણકુંભ પણ રઘુનંદને જોયાં.
2.20.19
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम् ॥ २.२०.१९ ॥
સફેદ રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલી, વ્રતના નિયમથી કૃશ થયેલી, જળથી દેવતાઓનું તર્પણ કરતી, શ્રેષ્ઠ વર્ણવાળી તે દેવીને તેમણે જોઈ.
2.20.20
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥ २.२०.२० ॥
લાંબા સમય પછી માતાનો આનંદરૂપ પુત્ર આવેલો જોઈને તે અતિ હર્ષિત થઈ, બચ્ચા તરફ દોડતી ઘોડીની જેમ તેની તરફ આગળ વધી.
2.20.21
स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि ॥ २.२०.२१ ॥
રાઘવે નજીક આવેલી માતાને આદરથી સંભાળી; તેણીએ પોતાના બાહુઓથી તેને આલિંગન આપ્યું અને તેના મસ્તક પર ચુંબન કર્યું.
2.20.22
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ २.२०.२२ ॥
પુત્રવાત્સલ્યથી કૌસલ્યાએ પોતાના અજેય પુત્ર રાઘવને આ પ્રિય અને હિતકર વચન કહ્યું.
2.20.23
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले ॥ २.२०.२३ ॥
હે પુત્ર, ધર્મશીલ વૃદ્ધો અને મહાત્મા રાજર્ષિઓની જેમ તું પણ દીર્ઘાયુ, કીર્તિ અને કુળને યોગ્ય ધર્મ પ્રાપ્ત કર.
2.20.24
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।
अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.२०.२४ ॥
હે રાઘવ, સત્યપ્રતિજ્ઞ રાજા તારા પિતાને જો; આજે જ તે ધર્માત્મા તને યુવરાજપદે અભિષેક કરશે.
2.20.25
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।
मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ २.२०.२५ ॥
આસન સ્વીકારીને અને ભોજન માટે આમંત્રિત થઈને રાઘવે માતાને થોડું અંજલિ જોડીને કહ્યું.
2.20.26
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ २.२०.२६ ॥
સ્વભાવે વિનમ્ર એવા તેઓ, આદરથી નમીને, દંડકારણ્ય તરફ પ્રસ્થાન કરતાં રજા માગવા લાગ્યા.
2.20.27
देवि नूनं न जानीषे महद् भयमुपस्थितम्।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ २.२०.२७ ॥
હે દેવી, ખરેખર તમે જાણતાં નથી કે તમારા, વૈદેહી અને લક્ષ્મણના દુઃખ માટે મોટું ભય ઊભું થયું છે.
2.20.28
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ २.२०.२८ ॥
હું દંડકારણ્યમાં જઈશ; આ આસનનું મારે શું કામ છે? આ રાજાસનને યોગ્ય કાળ નથી, મારી સામે વનગમનનો સમય આવી પહોંચ્યો છે.
2.20.29
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्याम विजने वने।
कन्दमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ २.२०.२९ ॥
ચૌદ વર્ષ અમે નિર્જન વનમાં વસીશું; મુનિઓની જેમ માંસ ત્યજીને, કંદ-મૂળ-ફળ પર જીવતા.
2.20.30
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।
मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम् ॥ २.२०.३० ॥
મહારાજા ભરતને યુવરાજપદ આપે છે; અને મને તપસ્વી બનાવી દંડકારણ્યમાં વનવાસે મોકલે છે.
2.20.31
स षट् चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ २.२०.३१ ॥
હું છ અને આઠ વર્ષ નિર્જન વનમાં રહીશ, વનની વસ્તુઓનું સેવન કરીને અને ફળમૂળથી નિર્વાહ કરીને.
2.20.32
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ २.२०.३२ ॥
વનમાં કુહાડીથી કપાયેલા સાલ વૃક્ષના થડની જેમ, સ્વર્ગથી ચ્યુત દેવીની જેમ તે દેવી અચાનક પડી ગઈ.
2.20.33
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ २.२०.३३ ॥
દુઃખને યોગ્ય ન હોય એવી તે માતાને કેળના વૃક્ષની જેમ પડેલી જોઈને, રામે બેભાન માતાને ઊભી કરી.
2.20.34
उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ २.२०.३४ ॥
તેની પાસે જઈને, ઊભી થયેલી દીન માતાને, ધૂળથી ઢંકાયેલા સર્વાંગે થાકેલી ઘોડી જેવી તેને, રામે હાથે પસવાર્યું.
2.20.35
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ २.२०.३५ ॥
સુખને યોગ્ય એવી તે માતા દુઃખથી પીડાઈને, પાસે બેઠેલા રાઘવ રામને, લક્ષ્મણ સાંભળતા હતા ત્યારે, તે પુરુષશ્રેષ્ઠને બોલી.
2.20.36
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ २.२०.३६ ॥
હે રાઘવ, જો તું મારો પુત્ર ન થયો હોત, મારા શોકનું કારણ ન બન્યો હોત, તો નિઃસંતાન થઈને આથી વધુ દુઃખ મેં ન જોયું હોત.
2.20.37
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ २.२०.३७ ॥
વાંઝણીને એક જ માનસિક શોક હોય છે — 'હું સંતાનહીન છું' એ સંતાપ; પુત્ર, એનાથી બીજું કોઈ દુઃખ નથી.
2.20.38
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥ २.२०.३८ ॥
પતિના પૌરુષમાં મેં ક્યારેય કલ્યાણ કે સુખ જોયું નથી; તેથી પુત્રમાં તો જોવા મળે એ આશાએ મેં રામનો આશરો લીધો.
2.20.39
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती ॥ २.२०.३९ ॥
હું, પરમ સતી, નાની શોક્યોનાં હૃદયને વીંધતાં ઘણાં અપ્રિય વચનો સાંભળીશ.
2.20.40
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ २.२०.४० ॥
આનાથી વધુ દુઃખ સ્ત્રીઓ માટે બીજું શું હશે? મારો આ શોક અને વિલાપ અનંત છે.
2.20.41
त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि ॥ २.२०.४१ ॥
તું પાસે હતો ત્યારે પણ હું આ રીતે તિરસ્કૃત હતી; તો પછી, પુત્ર, તું પરદેશ જાય તો મારું મૃત્યુ જ નિશ્ચિત છે.
2.20.42
अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता।
परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा ॥ २.२०.४२ ॥
પતિ દ્વારા હું સંપૂર્ણ દબાવાયેલી અને હંમેશાં અનાદરિત છું; કૈકેયીના પરિવાર સામે હું સમાન કે નાની ગણાઉં છું.
2.20.43
यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥ २.२०.४३ ॥
જે કોઈ મારી સેવા કરે છે અથવા મારું અનુસરણ કરે છે, તે પણ કૈકેયીના પુત્રને જોઈને મારી સાથે વાત કરતો નથી.
2.20.44
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत्।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ २.२०.४४ ॥
તેના નિત્ય ક્રોધને કારણે તેના કઠોર શબ્દો કેવા! હે પુત્ર, દુર્ગતા એવી હું કૈકેયીનું મુખ કેવી રીતે જોઈ શકીશ?
2.20.45
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव।
अतीतानि प्रकांक्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ २.२०.४५ ॥
હે રાઘવ, તારા જન્મથી સત્તર વર્ષ વીતી ગયાં; દુઃખના અંતની હું અતિશય આશા રાખતી હતી.
2.20.46
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरात्।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णापि राघव ॥ २.२०.४६ ॥
હે રાઘવ, આ અક્ષય મહાદુઃખ અને શોક્યોનું અપમાન લાંબો સમય સહન કરવાની મારામાં શક્તિ નથી; આ રીતે હું વૃદ્ધ પણ થઈ ગઈ છું.
2.20.47
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविका ॥ २.२०.४७ ॥
પૂર્ણ ચંદ્ર સમા તેજવાળું તારું મુખ ન જોતાં, દીન એવી હું કેવી રીતે જીવીશ? દીનનું જીવન કેવું હોય?
2.20.48
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।
दुःखसंवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ २.२०.४८ ॥
ઉપવાસ, યોગસાધના અને અનેક કઠિન પરિશ્રમોથી, દુઃખમાં ઉછરેલો તું, દુર્ગતા એવી મારા કારણે વ્યર્થ કષ્ટ પામ્યો.
2.20.49
स्थिरं नु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ २.२०.४९ ॥
મને લાગે છે કે મારું હૃદય ખરેખર સ્થિર છે, કારણ કે વરસાદની ઋતુમાં મહાનદીનો કિનારો નવા જળથી સ્પર્શાવા છતાં તૂટતો નથી, તેમ આ તૂટતું નથી.
2.20.50
ममैव नूनं मरणं न विद्यते
न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ २.२०.५० ॥
મારું મૃત્યુ ખરેખર આવતું નથી, અને યમના લોકમાં મારા માટે સ્થાન પણ નથી; રડતી હરણીને સિંહ બળપૂર્વક પકડે તેમ આજે પણ મૃત્યુ મને લઈ જવા ઇચ્છતું નથી.
2.20.51
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं
न भिद्यते यद् भुवि नो विदीर्यते।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं
ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ २.२०.५१ ॥
મારું હૃદય ખરેખર લોખંડ જેવું અડગ છે; પૃથ્વી પર તે ભેદાતું કે તૂટતું નથી. આ દુઃખમાં સમર્પિત મારા દેહને પણ અકાળ મૃત્યુ ચોક્કસ આવતું નથી.
2.20.52
इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे
व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।
तपश्च तप्तं यदपत्यकाम्यया
सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ २.२०.५२ ॥
આ જ મોટું દુઃખ છે કે મારાં વ્રત, દાન અને સંયમ નિરર્થક થયાં; સંતાનની કામનાથી મેં કરેલું તપ પણ ઉજ્જડ ભૂમિમાં વાવેલા બીજની જેમ સંપૂર્ણ નિષ્ફળ ગયું.
2.20.53
यदि ह्यकाले मरणं यदृच्छया
लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः।
गताहमद्यैव परेतसंसदं
विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ २.२०.५३ ॥
જો દુઃખથી કૃશ થયેલા કોઈને આકસ્મિક રીતે અકાળ મૃત્યુ મળી શકતું હોય, તો આજે જ હું તારા વિના, વાછરડું ગુમાવેલી ગાયની જેમ, મૃતકોની સભામાં ચાલી ગઈ હોત.
2.20.54
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा
त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौः
सुदुर्बला वत्समिवाभिकांक्षया ॥ २.२०.५४ ॥
તો પછી તારા વિના આજે મારું જીવન વ્યર્થ નથી શું? ચંદ્ર જેવા મુખની કાંતિવાળા! અત્યંત નિર્બળ ગાય વાછરડાની ઝંખનાથી જેમ તેની પાછળ જાય છે, તેમ હું તારી સાથે જ વનમાં અનુસરીશ.
2.20.55
भृशमसुखममर्षिता तदा
बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।
व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्
सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥ २.२०.५५ ॥
ત્યારે અત્યંત દુઃખથી વ્યથિત અને અસહ્ય બની રાઘવને જોઈને તે ઘણો વિલાપ કરવા લાગી; મોટી આપત્તિ સાંભળીને બંધાયેલા પુત્રને જોતી કિંનરીની જેમ.