वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.20.1
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ २.२०.१ ॥
त्या पुरुषव्याघ्राने हात जोडून बाहेर पडत असताना अंतःपुरातील स्त्रियांमध्ये तेव्हा मोठा आक्रोश उठला.
2.20.2
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।
गतिश्च शरणं चासीत् स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.२ ॥
पित्याने कर्तव्यांमध्ये कधीही प्रेरित न केलेले असूनही, सर्वांचा आणि अंतःपुराचा तोच आधार व आश्रय होता; तो राम आज वनवासाला जाईल.
2.20.3
कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ २.२०.३ ॥
राघव जसा सदैव माता कौसल्येशी निष्ठेने वागतो, तसाच जन्मापासून आमच्याशीही वागतो.
2.20.4
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.४ ॥
शाप दिला गेला तरीही तो क्रोधित होत नाही; क्रोधाची कारणे टाळतो, आणि रागावलेल्या सर्वांना शांत करतो; तो आज येथून वनवासाला जाईल.
2.20.5
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ २.२०.५ ॥
अरेरे! जीवलोकात संचार करणारा आपला हा राजा किती अबुद्ध आहे! सर्व प्राण्यांचा आधार असलेल्या राघवाचा तो त्याग करीत आहे.
2.20.6
पतिमाचुक्रुशुश्चापि सस्वनं चापि चुक्रुशुः ॥ २.२०.६ ॥
पतीसाठी त्या आक्रोशल्या; मोठ्याने आक्रोश करून रडल्या.
2.20.7
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने ॥ २.२०.७ ॥
अंतःपुरात उठलेला भयंकर आर्तनाद ऐकून, पुत्रशोकाने संतप्त झालेले ते राजे आपल्या आसनावर तळमळू लागले.
2.20.8
रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ २.२०.८ ॥
राम अत्यंत व्यथित होऊन, हत्तीप्रमाणे उसासे टाकत, संयमाने भावाबरोबर मातेच्या अंतःपुराकडे निघाले.
2.20.9
सोऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान् बहून् ॥ २.२०.९ ॥
तेथे घराच्या दारात बसलेला अत्यंत सन्मानित असा एक वृद्ध पुरुष आणि तेथे उभे असलेले इतर अनेकजण त्यांनी पाहिले.
2.20.10
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे समुपस्थिताः।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ २.२०.१० ॥
रामाला पाहताच तेथे जमलेल्या सर्वांनी विजयी पुरुषांत श्रेष्ठ अशा राघवाचा जयजयकार करून त्यांना शुभेच्छा दिल्या.
2.20.11
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।
ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान् ॥ २.२०.११ ॥
पहिल्या अंगणात प्रवेश करून, दुसऱ्या अंगणात त्यांनी वेदसंपन्न, वृद्ध आणि राजाने सन्मानित केलेले ब्राह्मण पाहिले.
2.20.12
प्रणम्य रामस्तान् वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥ २.२०.१२ ॥
रामांनी त्या वृद्धांना नमस्कार करून, तिसऱ्या अंगणात दाराचे रक्षण करण्यात गुंतलेल्या स्त्रिया, बालके आणि वृद्ध पाहिले.
2.20.13
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।
न्यवेदयन्त त्वरितं राममातुः प्रियं तदा ॥ २.२०.१३ ॥
त्यांनी अभिनंदन करून, आनंदाने घरात प्रवेश केला आणि लगेच रामाच्या मातेला ती प्रिय बातमी सांगितली.
2.20.14
कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।
प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ २.२०.१४ ॥
देवी कौसल्यादेखील ती रात्र एकाग्र चित्ताने घालवली आणि पहाटे पुत्राच्या कल्याणाची इच्छा धरून विष्णूची पूजा केली.
2.20.15
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला ॥ २.२०.१५ ॥
रेशमी वस्त्र परिधान केलेली, आनंदी, नित्य व्रतपरायण ती त्या वेळी मंगलविधी करून मंत्रानुसार अग्नीत आहुती देऊ लागली.
2.20.16
प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ २.२०.१६ ॥
मग राम मातेच्या शुभ अंतःपुरात प्रवेश करून तेथे मातेला अग्नीत आहुती देताना पाहिले.
2.20.17
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत् समुद्यतम्।
दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान् हविषस्तथा ॥ २.२०.१७ ॥
तेथे देवकार्यासाठी सिद्ध केलेले दही, अक्षता, तूप, मोदक आणि हविष्य सामग्रीही त्याने पाहिली.
2.20.18
लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ २.२०.१८ ॥
लाह्या, पांढऱ्या माळा, पायस आणि कृसर, समिधा व पूर्णकुंभ — रघुनंदनाने हे सर्व पाहिले.
2.20.19
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम् ॥ २.२०.१९ ॥
पांढरे रेशमी वस्त्र परिधान केलेली, व्रताच्या नियमाने कृश झालेली, पाण्याने देवतांना तर्पण करणारी, श्रेष्ठ वर्णाची ती देवी त्याने पाहिली.
2.20.20
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥ २.२०.२० ॥
पुष्कळ काळानंतर मातेला आनंद देणारा पुत्र आलेला पाहून ती अत्यंत हर्षित होऊन, पिल्लाकडे धावणाऱ्या घोडीप्रमाणे त्याच्याकडे पुढे सरसावली.
2.20.21
स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि ॥ २.२०.२१ ॥
राघवाने जवळ आलेल्या मातेला आदराने सांभाळले; तिने आपल्या बाहूंनी त्याला आलिंगन दिले आणि त्याच्या मस्तकाचे चुंबन घेतले.
2.20.22
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ २.२०.२२ ॥
पुत्रप्रेमाने कौसल्या आपला दुर्धर्ष पुत्र राघव याला हे प्रिय आणि हितकारक वचन म्हणाली.
2.20.23
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले ॥ २.२०.२३ ॥
वत्सा, धर्मशील वृद्ध आणि महात्मा राजर्षींप्रमाणे तूही दीर्घायुष्य, कीर्ती आणि कुलास योग्य धर्म प्राप्त कर.
2.20.24
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।
अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.२०.२४ ॥
राघवा, सत्यप्रतिज्ञ राजा तुझ्या पित्याला पाहा; आजच तो धर्मात्मा तुला युवराजपदी अभिषेक करील.
2.20.25
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।
मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ २.२०.२५ ॥
आसन स्वीकारून आणि भोजनासाठी निमंत्रित होऊन राघवाने मातेला किंचित अंजली जोडून म्हटले.
2.20.26
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ २.२०.२६ ॥
स्वभावाने विनीत असलेला तो आदराने नमून दंडकारण्याला निघण्यासाठी निरोप मागू लागला.
2.20.27
देवि नूनं न जानीषे महद् भयमुपस्थितम्।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ २.२०.२७ ॥
हे देवी, खरोखर तुला ठाऊक नाही की तुझ्यासाठी, वैदेहीसाठी आणि लक्ष्मणासाठी दुःखदायक असे मोठे भय उभे राहिले आहे.
2.20.28
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ २.२०.२८ ॥
मी दंडकारण्यात जाईन; या आसनाचा मला काय उपयोग? सिंहासनास योग्य हा काळ नाही, माझ्यासमोर वनवासाचा काळ आला आहे.
2.20.29
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्याम विजने वने।
कन्दमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ २.२०.२९ ॥
चौदा वर्षे आम्ही निर्जन वनात राहू; मुनींप्रमाणे मांस सोडून, कंद-मूळ-फळांवर जगत.
2.20.30
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।
मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम् ॥ २.२०.३० ॥
महाराज भरताला युवराजपद देत आहेत; आणि मला तपस्वी बनवून दंडकारण्यात वनवासाला पाठवत आहेत.
2.20.31
स षट् चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ २.२०.३१ ॥
मी सहा आणि आठ वर्षे निर्जन वनात राहीन, वनातील पदार्थांचे सेवन करीत आणि फळमुळांवर उदरनिर्वाह करीत.
2.20.32
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ २.२०.३२ ॥
वनात कुऱ्हाडीने तोडलेल्या सालवृक्षाच्या खोडाप्रमाणे, स्वर्गातून च्युत झालेल्या देवतेप्रमाणे ती देवी अचानक कोसळली.
2.20.33
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ २.२०.३३ ॥
दुःखास अयोग्य असलेली ती माता केळीच्या झाडासारखी पडलेली पाहून राम अचेत मातेला उठवू लागला.
2.20.34
उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ २.२०.३४ ॥
तिच्याजवळ जाऊन, उभ्या राहिलेल्या दीन मातेला, धुळीने माखलेल्या सर्वांगाने थकलेल्या घोडीप्रमाणे असलेल्या तिला, रामाने हाताने कुरवाळले.
2.20.35
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ २.२०.३५ ॥
सुखास योग्य असलेली ती माता दुःखाने व्याकूळ होऊन, जवळ बसलेल्या राघव रामाला, लक्ष्मण ऐकत असताना, त्या पुरुषश्रेष्ठाला म्हणाली.
2.20.36
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ २.२०.३६ ॥
हे राघवा, तू माझा पुत्र म्हणून जन्मला नसतास, माझ्या शोकाचे कारण झाला नसतास, तर निपुत्रिक असूनही यापेक्षा अधिक दुःख मी पाहिले नसते.
2.20.37
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ २.२०.३७ ॥
वांझ स्त्रीला एकच मानसिक शोक असतो — 'मी अपत्यहीन आहे' हा संताप; पुत्रा, यापेक्षा दुसरे दुःख नाही.
2.20.38
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥ २.२०.३८ ॥
पतीच्या पौरुषात मी कधी कल्याण किंवा सुख पाहिले नाही; म्हणून पुत्रात तरी पाहावे म्हणून मी रामावर आश्रय घेतला.
2.20.39
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती ॥ २.२०.३९ ॥
मी, परम सती, कनिष्ठ सवतींची हृदयभेदी अनेक अप्रिय वचने ऐकत राहीन.
2.20.40
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ २.२०.४० ॥
यापेक्षा अधिक दुःख स्त्रियांना आणखी काय असेल? माझा हा शोक आणि विलाप अंतहीन आहे.
2.20.41
त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि ॥ २.२०.४१ ॥
तू जवळ असतानाही मी अशी उपेक्षित होते; मग, हे तात, तू परदेशी गेल्यावर माझे मरणच निश्चित आहे.
2.20.42
अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता।
परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा ॥ २.२०.४२ ॥
पतीने मला पूर्णपणे दाबले आहे आणि मी सदैव अनादरित आहे; कैकेयीच्या परिवारासमोर मी समान किंवा कनिष्ठ ठरते.
2.20.43
यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥ २.२०.४३ ॥
जो कोणी माझी सेवा करतो किंवा माझे अनुसरण करतो, तोसुद्धा कैकेयीचा पुत्र पाहिला की माझ्याशी बोलत नाही.
2.20.44
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत्।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ २.२०.४४ ॥
तिच्या नित्य क्रोधामुळे तिचे बोल किती कठोर! पुत्रा, दुर्दैवी मी कैकेयीचे तोंड कसे पाहू शकेन?
2.20.45
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव।
अतीतानि प्रकांक्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ २.२०.४५ ॥
हे राघवा, तू जन्मल्यापासून सतरा वर्षे उलटली; दुःखाचा अंत व्हावा म्हणून मी अत्यंत आस धरून होते.
2.20.46
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरात्।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णापि राघव ॥ २.२०.४६ ॥
हे राघवा, हे अक्षय महान दुःख आणि सवतींकडून होणारा अपमान दीर्घकाळ सहन करण्याची ताकद माझ्यात उरलेली नाही; अशा प्रकारे मी वृद्धही झाले आहे.
2.20.47
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविका ॥ २.२०.४७ ॥
पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे तेज असलेले तुझे मुख न पाहता, दीन अशी मी कशी जगेन? दीनांचे जीवन कसे असेल?
2.20.48
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।
दुःखसंवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ २.२०.४८ ॥
उपवास, योगसाधना आणि अनेक कष्टांमुळे, दुःखात वाढलेला तू, दुर्दैवी अशा माझ्यामुळे व्यर्थ कष्ट भोगलेस.
2.20.49
स्थिरं नु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ २.२०.४९ ॥
माझे हृदय खरोखर स्थिर आहे असे मला वाटते, कारण पावसाळ्यात महानदीचा काठ नव्या पाण्याने स्पर्श होऊनही फुटत नाही, तसे हे फुटत नाही.
2.20.50
ममैव नूनं मरणं न विद्यते
न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ २.२०.५० ॥
माझे मरण खरोखर येत नाही, आणि यमाच्या नगरीत माझ्यासाठी जागाही नाही; रडणाऱ्या हरिणीला सिंह बलपूर्वक घेऊन जातो, तसे आजही मृत्यू मला नेऊ इच्छित नाही.
2.20.51
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं
न भिद्यते यद् भुवि नो विदीर्यते।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं
ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ २.२०.५१ ॥
माझे हृदय खरोखर लोखंडासारखे कठीण आहे; पृथ्वीवर ते भंगत नाही किंवा फुटत नाही. या दुःखाला अर्पिलेल्या माझ्या देहालाही अकाली मरण निश्चितच येत नाही.
2.20.52
इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे
व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।
तपश्च तप्तं यदपत्यकाम्यया
सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ २.२०.५२ ॥
हेच मोठे दुःख आहे की माझी व्रते, दाने आणि संयम व्यर्थ ठरले; आणि संततीच्या इच्छेने मी केलेले तपही ओसाड जमिनीत पेरलेल्या बीजासारखे पूर्णपणे निष्फळ ठरले.
2.20.53
यदि ह्यकाले मरणं यदृच्छया
लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः।
गताहमद्यैव परेतसंसदं
विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ २.२०.५३ ॥
दुःखाने कृश झालेल्या कुणालाही योगायोगाने अकाली मरण मिळाले असते, तर आजच मी तुझ्याशिवाय, वासरू हरवलेल्या गाईसारखी, मृतांच्या सभेत गेले असते.
2.20.54
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा
त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौः
सुदुर्बला वत्समिवाभिकांक्षया ॥ २.२०.५४ ॥
मग आज तुझ्याविना माझे जीवन व्यर्थ नाही का? चंद्रासारख्या मुखकांतीच्या प्रिया! अत्यंत दुर्बल गाय वासराच्या ओढीने जसे त्याच्या मागे जाते, तसे मी तुझ्याबरोबरच वनात जाईन.
2.20.55
भृशमसुखममर्षिता तदा
बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।
व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्
सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥ २.२०.५५ ॥
तेव्हा अत्यंत दुःखाने व्याकूळ होऊन, राघवाला पाहून ती फार विलाप करू लागली; मोठे संकट ऐकून बांधलेल्या पुत्राकडे पाहणाऱ्या किंनरीप्रमाणे.