รามายณะของวาลมีกิ · สรรค 2.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.20.1
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ २.२०.१ ॥
เมื่อบุรุษผู้เปรียบดั่งเสือในหมู่มนุษย์นั้นออกไปพร้อมประนมมือ เสียงร่ำไห้โศกาอาดูรอันดังใหญ่ก็บังเกิดขึ้นในหมู่สตรีแห่งอันตःปุระในขณะนั้น
2.20.2
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।
गतिश्च शरणं चासीत् स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.२ ॥
แม้มิได้ถูกพระบิดาเร่งเร้าในกิจแห่งหน้าที่ พระองค์ก็เป็นที่พึ่งและที่หลบภัยของทุกคน และของสตรีในอันตःปุระด้วย พระรามผู้นั้นจะต้องออกไปเนรเทศในวันนี้
2.20.3
कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ २.२०.३ ॥
เช่นที่พระราฆวะประพฤติต่อพระนางเกาศัลยาพระมารดาด้วยความจงรักภักดีเสมอมา พระองค์ก็ประพฤติต่อพวกเราเช่นนั้นมาตั้งแต่เกิด
2.20.4
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.४ ॥
แม้ถูกสาปแช่ง พระองค์ก็มิได้โกรธ ทรงเว้นสิ่งที่ยั่วให้โกรธ และทรงทำให้ผู้ที่โกรธทั้งปวงสงบลง พระองค์จะออกไปเนรเทศจากที่นี่ในวันนี้
2.20.5
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ २.२०.५ ॥
ช่างน่าเสียดายที่พระราชาของพวกเรานี้ไร้ปัญญา ผู้ท่องเที่ยวอยู่ในโลกแห่งผู้มีชีวิต ทรงละทิ้งพระราฆวะผู้เป็นที่พึ่งของสรรพสัตว์
2.20.6
पतिमाचुक्रुशुश्चापि सस्वनं चापि चुक्रुशुः ॥ २.२०.६ ॥
พวกนางร้องเรียกหาสามีของตน และคร่ำครวญเสียงดังลั่นด้วย
2.20.7
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने ॥ २.२०.७ ॥
พระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินนั้น ทรงเดือดร้อนด้วยความโศกเศร้าถึงพระโอรส เมื่อได้ยินเสียงร่ำไห้อันน่าสะพรึงกลัวดังจากอันตःปุระ ก็ทรงดิ้นทุรนทุรายอยู่บนที่นั่ง
2.20.8
रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ २.२०.८ ॥
ส่วนพระรามทรงกระวนกระวายใจอย่างยิ่ง ทรงถอนพระทัยดั่งช้าง ผู้มีพระทัยสำรวมแล้ว เสด็จไปพร้อมกับพระอนุชาสู่อันตःปุระของพระมารดา
2.20.9
सोऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान् बहून् ॥ २.२०.९ ॥
ที่นั่นพระองค์ทอดพระเนตรเห็นชายชราผู้ได้รับความเคารพอย่างยิ่ง นั่งอยู่ที่ประตูเรือน และมีผู้อื่นอีกมากยืนอยู่โดยรอบ
2.20.10
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे समुपस्थिताः।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ २.२०.१० ॥
ทันทีที่เห็นพระราม บรรดาผู้มาประชุมอยู่ทั้งหมดนั้นก็ถวายชัยมงคลแด่พระราฆวะ ผู้ยอดเยี่ยมในหมู่ผู้ชนะ ด้วยเสียงว่า "ชัยชนะ!"
2.20.11
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।
ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान् ॥ २.२०.११ ॥
เมื่อเข้าไปในลานชั้นแรกแล้ว ในลานชั้นที่สองพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์ผู้รอบรู้พระเวท ผู้แก่เฒ่า และได้รับการยกย่องจากพระราชา
2.20.12
प्रणम्य रामस्तान् वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥ २.२०.१२ ॥
เมื่อถวายความเคารพแก่ผู้เฒ่าเหล่านั้นแล้ว ในลานชั้นที่สามพระองค์ทอดพระเนตรเห็นสตรี เด็ก และผู้เฒ่า ซึ่งขวนขวายในการรักษาประตู
2.20.13
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।
न्यवेदयन्त त्वरितं राममातुः प्रियं तदा ॥ २.२०.१३ ॥
เมื่ออวยพรให้แล้ว เหล่าสตรีผู้ปีติยินดีก็เข้าไปในเรือน และรีบกราบทูลข่าวอันเป็นที่พอพระทัยแก่พระมารดาของพระราม
2.20.14
कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।
प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ २.२०.१४ ॥
ฝ่ายพระนางเกาศัลยาผู้เป็นเทวี ทรงประทับอยู่ตลอดคืนนั้นด้วยพระทัยสงบมั่น และในเวลารุ่งอรุณ ทรงปรารถนาความเจริญของพระโอรส จึงทรงบูชาพระวิษณุ
2.20.15
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला ॥ २.२०.१५ ॥
พระนางทรงฉลองพระองค์ผ้าไหม ทรงปีติยินดี และทรงมุ่งมั่นในวัตรปฏิบัติอยู่เสมอ ในขณะนั้นทรงประกอบพิธีมงคล และถวายเครื่องบูชาเข้ากองไฟตามบทมนตร์
2.20.16
प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ २.२०.१६ ॥
ครั้นแล้วพระรามเสด็จเข้าสู่อันตःปุระอันเป็นมงคลของพระมารดา และทอดพระเนตรเห็นพระมารดาที่นั่นกำลังถวายเครื่องบูชาเข้ากองไฟ
2.20.17
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत् समुद्यतम्।
दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान् हविषस्तथा ॥ २.२०.१७ ॥
ที่นั่นพระองค์ยังทอดพระเนตรเห็นเครื่องบูชาที่เตรียมไว้สำหรับพิธีกรรมเพื่อเทพเจ้า ได้แก่ นมส้ม ข้าวสารที่ไม่แตก เนยใส ขนมโมทกะ และเครื่องบูชาทั้งหลาย
2.20.18
लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ २.२०.१८ ॥
พระองค์ทอดพระเนตรเห็นข้าวตอก พวงมาลัยสีขาว ข้าวปายาสและกฤสระ ฟืนสำหรับพิธี และหม้อน้ำที่เต็มเปี่ยม ผู้เป็นความชื่นชมยินดีของวงศ์รฆุ
2.20.19
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम् ॥ २.२०.१९ ॥
พระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระนางฉลองพระองค์ผ้าไหมขาว ทรงซูบผอมด้วยการบำเพ็ญวัตรอันเคร่งครัด กำลังถวายน้ำแด่เทพเจ้า เทพีผู้มีผิวพรรณงดงามเลิศ
2.20.20
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥ २.२०.२० ॥
เมื่อพระนางทอดพระเนตรเห็นพระโอรส ผู้เป็นความยินดีของพระมารดา เสด็จมาหลังจากห่างหายไปนาน พระนางทรงปีติยินดียิ่ง เสด็จเข้าไปหาพระโอรสดั่งแม่ม้าที่เข้าหาลูกม้าน้อยของตน
2.20.21
स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि ॥ २.२०.२१ ॥
พระราฆวะเข้าไปหาพระมารดา โอบกอดท่านไว้ ท่านกอดพระองค์ด้วยแขนทั้งสอง และจุมพิตที่พระเศียร
2.20.22
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ २.२०.२२ ॥
ด้วยความรักใคร่ในฐานะมารดาต่อบุตร พระเกาศัลยาตรัสถ้อยคำอันเป็นที่รักและเป็นประโยชน์นี้แก่พระราฆวะ บุตรผู้ไม่อาจข่มได้ของนาง
2.20.23
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले ॥ २.२०.२३ ॥
ลูกเอ๋ย ขอให้ลูกได้อายุยืน มีเกียรติยศ และได้ดำรงธรรมอันเหมาะสมแก่วงศ์ตระกูล ดุจบรรดาผู้เฒ่า ผู้ประพฤติธรรม และราชฤๅษีผู้มีจิตใจอันยิ่งใหญ่ทั้งหลาย
2.20.24
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।
अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.२०.२४ ॥
ราฆวะเอ๋ย จงดูพระบิดาของลูก พระราชาผู้ซื่อสัตย์ต่อคำปฏิญาณ วันนี้เองพระองค์ผู้มีจิตใจชอบธรรมจะทรงอภิเษกลูกให้เป็นยุวราช
2.20.25
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।
मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ २.२०.२५ ॥
พระราฆวะประทับบนอาสนะที่จัดไว้ และได้รับเชิญให้รับประทานอาหาร จึงประนมมือเล็กน้อยแล้วตรัสกับพระมารดา
2.20.26
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ २.२०.२६ ॥
พระองค์มีพระนิสัยถ่อมตนอยู่แล้ว และด้วยความเคารพ จึงทรงน้อมพระองค์ลง เมื่อจะออกเดินทางไปยังป่าทัณฑกะ พระองค์จึงเริ่มขออนุญาต
2.20.27
देवि नूनं न जानीषे महद् भयमुपस्थितम्।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ २.२०.२७ ॥
เทวีเอ๋ย แม่คงไม่รู้ว่ามหันตภัยได้มาถึงแล้ว ภัยนี้จะนำความเศร้าโศกมาสู่แม่ วัยดิไหว และพระลักษมณ์
2.20.28
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ २.२०.२८ ॥
ลูกจะไปยังป่าทัณฑกะ อาสนะนี้มีประโยชน์อะไรแก่ลูกเล่า เวลานี้ไม่ใช่เวลาสำหรับบัลลังก์ เวลาแห่งป่าได้มาถึงลูกแล้ว
2.20.29
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्याम विजने वने।
कन्दमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ २.२०.२९ ॥
เราทั้งสองจะอยู่ในป่าอันเปลี่ยวเป็นเวลาสิบสี่ปี เลี้ยงชีพด้วยหัวมัน รากไม้ และผลไม้ ละเว้นเนื้อสัตว์เช่นเดียวกับฤๅษีทั้งหลาย
2.20.30
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।
मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम् ॥ २.२०.३० ॥
พระมหาราชาทรงมอบตำแหน่งยุวราชให้แก่พระภรต ส่วนลูกกลับถูกส่งเข้าไปอยู่ในป่าทัณฑกะเหมือนนักพรต
2.20.31
स षट् चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ २.२०.३१ ॥
ลูกจะอยู่ในป่าอันเปลี่ยวเป็นเวลาสิบสี่ปี กินผลไม้ป่า และดำรงชีวิตด้วยผลไม้และรากไม้
2.20.32
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ २.२०.३२ ॥
นางล้มลงทันทีในป่า เหมือนต้นสาละที่ถูกขวานโค่น เหมือนเทวีที่ตกลงมาจากสวรรค์
2.20.33
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ २.२०.३३ ॥
เมื่อพระองค์เห็นพระมารดาซึ่งไม่เคยประสบทุกข์ ล้มลงดุจต้นกล้วย และหมดสติ พระรามจึงทรงพยุงพระมารดาให้ลุกขึ้น
2.20.34
उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ २.२०.३४ ॥
พระองค์เสด็จเข้าไปใกล้ พระมารดาที่ลุกขึ้นมาอย่างอ่อนแรงดุจแม่ม้าที่ถูกต้อน ร่างกายทั้งหมดเปรอะไปด้วยฝุ่น พระองค์ทรงลูบพระมารดาด้วยพระหัตถ์
2.20.35
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ २.२०.३५ ॥
นางผู้สมควรแก่ความสุขแต่กลับเศร้าโศก ได้ตรัสกับพระราฆวะผู้ประทับอยู่ใกล้ ขณะที่พระลักษมณ์ก็กำลังฟังอยู่ ตรัสแก่ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์นั้น
2.20.36
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ २.२०.३६ ॥
ราฆวะเอ๋ย หากลูกไม่เกิดมาเป็นบุตรของแม่ เพื่อเป็นเหตุแห่งความโศกของแม่ แม่ซึ่งไม่มีบุตรก็คงไม่ได้เห็นทุกข์ยิ่งไปกว่านี้
2.20.37
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ २.२०.३७ ॥
สำหรับหญิงที่เป็นหมัน มีความโศกอยู่เพียงประการเดียวในใจ คือความทุกข์ใจที่คิดว่า ฉันไม่มีบุตร ลูกเอ๋ย ไม่มีความเศร้าโศกอื่นใดอีก
2.20.38
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥ २.२०.३८ ॥
ในความเป็นชายของสามี แม่ไม่เคยเห็นโชคดีหรือความสุขเลย ดังนั้นแม่จึงตั้งความหวังไว้ที่พระราม คิดว่าอย่างน้อยก็อาจได้เห็นสิ่งเหล่านั้นในบุตร
2.20.39
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती ॥ २.२०.३९ ॥
แม่ผู้เป็นภรรยาที่บริสุทธิ์และสูงสุด จะต้องได้ยินถ้อยคำอันไม่น่าพอใจที่แทงใจจากเมียน้อยทั้งหลายผู้ด้อยกว่า
2.20.40
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ २.२०.४० ॥
ยังจะมีทุกข์ใดที่หนักกว่านี้สำหรับสตรีอีกเล่า ความโศกและการคร่ำครวญของแม่เป็นเช่นนี้ จะไม่มีที่สิ้นสุด
2.20.41
त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि ॥ २.२०.४१ ॥
แม้ตอนลูกอยู่ใกล้ แม่ก็ถูกละเลยเช่นนี้แล้ว ลูกรักเอ๋ย ครั้นลูกจากไปต่างถิ่น แม่คงต้องตายแน่นอน
2.20.42
अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता।
परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा ॥ २.२०.४२ ॥
แม่ถูกสามีควบคุมอย่างเข้มงวดและไม่เป็นที่ต้องการอยู่เสมอ ในหมู่บริวารของนางไกเกยี แม่เป็นได้เพียงเสมอหรือต่ำกว่าเท่านั้น
2.20.43
यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥ २.२०.४३ ॥
ใครก็ตามที่รับใช้แม่หรือติดตามแม่ เมื่อเห็นโอรสของนางไกเกยี ก็ไม่พูดกับแม่
2.20.44
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत्।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ २.२०.४४ ॥
เพราะนางโกรธอยู่เป็นนิตย์ คำพูดของนางจึงช่างรุนแรงนัก ลูกเอ๋ย แม่ผู้โชคร้ายจะทนมองหน้านางไกเกยีได้อย่างไรกัน
2.20.45
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव।
अतीतानि प्रकांक्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ २.२०.४५ ॥
ราฆพเอ๋ย นับแต่ลูกเกิดมาก็ผ่านไปสิบเจ็ดปีแล้ว ส่วนแม่ยังคงรอคอยวันที่ความทุกข์จะสิ้นสุดลงด้วยความปรารถนาอย่างแรงกล้า
2.20.46
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरात्।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णापि राघव ॥ २.२०.४६ ॥
ราฆพเอ๋ย ความทุกข์ใหญ่หลวงที่ไม่มีวันหมดสิ้นนี้ และการดูหมิ่นจากเมียหลวงทั้งหลาย แม่ไม่มีแรงจะทนไปได้นาน ดังนั้นแม่จึงแก่ชราลงไป
2.20.47
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविका ॥ २.२०.४७ ॥
เมื่อไม่ได้เห็นหน้าของลูก ซึ่งงดงามดุจจันทร์เพ็ญ แม่ผู้น่าสงสารจะดำรงชีวิตต่อไปได้อย่างไร ผู้น่าสงสารจะมีชีวิตอยู่อย่างน่าสงสารได้อย่างไรกัน
2.20.48
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।
दुःखसंवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ २.२०.४८ ॥
ลูกรัก ลูกต้องเติบโตท่ามกลางความทุกข์ผ่านการอดอาหาร การบำเพ็ญตบะ และความยากลำบากมากมาย และลูกก็ต้องทนทุกข์เปล่าประโยชน์เพราะแม่ ผู้โชคร้ายคนนี้
2.20.49
स्थिरं नु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ २.२०.४९ ॥
แม่คิดว่าหัวใจของแม่คงแข็งแกร่ง เพราะมันไม่แตกสลาย ดุจฝั่งของแม่น้ำใหญ่ที่ไม่พังทลายแม้ถูกน้ำใหม่ของฤดูฝนพัดมากระทบ
2.20.50
ममैव नूनं मरणं न विद्यते
न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ २.२०.५० ॥
ความตายคงไม่มาหาแม่แน่แท้ และในอาณาจักรของยมก็ไม่มีที่ว่างสำหรับแม่ เพราะแม้วันนี้ความตายก็ไม่ปรารถนาจะพาแม่ไป ดุจราชสีห์ที่ชิงตัวกวางตัวเมียซึ่งกำลังร้องไห้ไปด้วยกำลัง
2.20.51
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं
न भिद्यते यद् भुवि नो विदीर्यते।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं
ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ २.२०.५१ ॥
หัวใจของแม่คงแข็งแกร่งดุจเหล็ก เพราะมันไม่แตก และไม่สลายลงบนแผ่นดิน ส่วนร่างกายที่ต้องมอบให้กับความทุกข์นี้ ก็แน่นอนว่าจะไม่พบกับความตายก่อนเวลาอันควร
2.20.52
इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे
व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।
तपश्च तप्तं यदपत्यकाम्यया
सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ २.२०.५२ ॥
ความทุกข์นี้คือ คำปฏิญาณ การบริจาค และการสำรวมระวังของแม่ ล้วนไร้ผล และการบำเพ็ญตบะที่แม่ทำด้วยความปรารถนาจะมีบุตร ก็ไร้ผลอย่างยิ่ง ดุจเมล็ดพืชที่หว่านลงบนดินแห้งแล้ง
2.20.53
यदि ह्यकाले मरणं यदृच्छया
लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः।
गताहमद्यैव परेतसंसदं
विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ २.२०.५३ ॥
หากผู้ใดที่ถูกความทุกข์ใหญ่หลวงกัดกร่อนจนซูบผอม จะได้รับความตายก่อนเวลาอันควรโดยบังเอิญ แม่ก็คงได้ไปยังที่ประชุมของผู้ตายไปแล้วในวันนี้ โดยไม่มีลูก ดุจแม่วัวที่ขาดลูกวัวไป
2.20.54
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा
त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौः
सुदुर्बला वत्समिवाभिकांक्षया ॥ २.२०.५४ ॥
เช่นนั้น ชีวิตของแม่จะมีค่าอะไรในวันนี้ หากไม่มีลูก ผู้มีใบหน้าและรัศมีดุจจันทร์เอ๋ย แม่จะตามลูกเข้าไปในป่า ดุจแม่วัวที่อ่อนแรงยิ่งตามลูกวัวไปด้วยความปรารถนา
2.20.55
भृशमसुखममर्षिता तदा
बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।
व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्
सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥ २.२०.५५ ॥
ครั้นนั้น นางทนไม่ไหวด้วยความทุกข์อย่างยิ่ง เมื่อเห็นราฆพก็คร่ำครวญอย่างมาก ดุจนางกินนรีที่ได้ยินข่าวความวิบัติใหญ่หลวง แล้วเห็นบุตรของตนถูกมัดไว้แน่น