ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ · ସର୍ଗ 2.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.20.1
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ २.२०.१ ॥
ସେହି ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ଯୋଡ଼ହାତରେ ବାହାରିଯିବା ସମୟରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେତେବେଳେ ମହା ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଉଠିଲା।
2.20.2
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।
गतिश्च शरणं चासीत् स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.२ ॥
ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ କେବେ ପ୍ରେରିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଶରଣ ଥିଲେ; ସେହି ରାମ ଆଜି ପ୍ରବାସକୁ ଯିବେ।
2.20.3
कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ २.२०.३ ॥
ରାଘବ ଯେପରି ସର୍ବଦା ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରହନ୍ତି, ସେହିପରି ଜନ୍ମଠାରୁ ଆମ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
2.20.4
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.४ ॥
ଅଭିଶପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କ୍ରୋଧର କାରଣ ବର୍ଜନ କରି କ୍ରୁଦ୍ଧ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି; ସେ ଆଜି ଏଠାରୁ ପ୍ରବାସକୁ ଯିବେ।
2.20.5
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ २.२०.५ ॥
ହାୟ! ଜୀବଲୋକରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଆମ ଏହି ରାଜା କେତେ ଅବୁଦ୍ଧି! ସର୍ବଭୂତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ରାଘବଙ୍କୁ ସେ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି।
2.20.6
पतिमाचुक्रुशुश्चापि सस्वनं चापि चुक्रुशुः ॥ २.२०.६ ॥
ପତି ପାଇଁ ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ; ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ମଧ୍ୟ ବିଳାପ କଲେ।
2.20.7
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने ॥ २.२०.७ ॥
ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଭୟଙ୍କର ଆର୍ତନାଦ ଶୁଣି, ପୁତ୍ରଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ ସେହି ରାଜା ନିଜ ଆସନରେ ଛଟପଟ ହେଲେ।
2.20.8
रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ २.२०.८ ॥
ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ, ହାତୀ ପରି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ପକାଇ, ସଂଯମରେ ଭାଇ ସହିତ ମାତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ଆଡ଼େ ଗଲେ।
2.20.9
सोऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान् बहून् ॥ २.२०.९ ॥
ସେଠାରେ ଗୃହଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଏବଂ ସେଠାରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଅନେକଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
2.20.10
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे समुपस्थिताः।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ २.२०.१० ॥
ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ସମସ୍ତେ ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବଙ୍କୁ ଜୟଧ୍ୱନିରେ ଶୁଭକାମନା ଜଣାଇଲେ।
2.20.11
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।
ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान् ॥ २.२०.११ ॥
ପ୍ରଥମ ଅଗଣାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗଣାରେ ସେ ବେଦସମ୍ପନ୍ନ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
2.20.12
प्रणम्य रामस्तान् वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥ २.२०.१२ ॥
ରାମ ସେହି ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୃତୀୟ ଅଗଣାରେ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷାରେ ତତ୍ପର ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
2.20.13
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।
न्यवेदयन्त त्वरितं राममातुः प्रियं तदा ॥ २.२०.१३ ॥
ସେମାନେ ଅଭିନନ୍ଦନ ଜଣାଇ, ହର୍ଷରେ ଘରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ସେ ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଜଣାଇଲେ।
2.20.14
कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।
प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ २.२०.१४ ॥
ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସେ ରାତ୍ରି ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଅତିବାହିତ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଭାତରେ ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।
2.20.15
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला ॥ २.२०.१५ ॥
ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ର ପରିହିତା, ହୃଷ୍ଟା, ସର୍ବଦା ବ୍ରତନିଷ୍ଠା ସେ ସେତେବେଳେ ମଙ୍ଗଳ କର୍ମ କରି ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଲେ।
2.20.16
प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ २.२०.१६ ॥
ତା'ପରେ ରାମ ମାତାଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ମାତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
2.20.17
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत् समुद्यतम्।
दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान् हविषस्तथा ॥ २.२०.१७ ॥
ସେଠାରେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ନିମିତ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦହି, ଅକ୍ଷତ, ଘିଅ, ମୋଦକ ଓ ହବିଷ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଖିଲେ।
2.20.18
लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ २.२०.१८ ॥
ଲାଜ, ଧଳା ମାଳା, ପାୟସ ଓ କୃସର, ସମିଧ ଓ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ — ରଘୁନନ୍ଦନ ଏସବ ଦେଖିଲେ।
2.20.19
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम् ॥ २.२०.१९ ॥
ଧଳା ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବ୍ରତ ନିୟମରେ କୃଶ ହୋଇ, ଜଳରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରୁଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର୍ଣ୍ଣର ସେହି ଦେବୀଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
2.20.20
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥ २.२०.२० ॥
ବହୁ କାଳ ପରେ ମାତାର ଆନନ୍ଦରୂପ ପୁତ୍ର ଆସିଥିବା ଦେଖି ସେ ଅତି ହର୍ଷିତ ହୋଇ, ଶାବକ ଆଡ଼କୁ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଘୋଡ଼ୀ ପରି ତାଙ୍କ ଆଡ଼େ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
2.20.21
स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि ॥ २.२०.२१ ॥
ରାଘବ ନିକଟକୁ ଆସିଥିବା ମାତାଙ୍କୁ ଆଦରରେ ଧରିଲେ; ସେ ନିଜ ବାହୁରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ମସ୍ତକରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ।
2.20.22
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ २.२०.२२ ॥
ପୁତ୍ରସ୍ନେହରୁ କୌଶଲ୍ୟା ନିଜ ଅଜେୟ ପୁତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.20.23
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले ॥ २.२०.२३ ॥
ପୁତ୍ର, ଧର୍ମଶୀଳ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ରାଜର୍ଷିଙ୍କ ପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ କୁଳୋଚିତ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
2.20.24
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।
अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.२०.२४ ॥
ହେ ରାଘବ, ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ରାଜା ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖ; ଆଜି ହିଁ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ତୁମକୁ ଯୁବରାଜ ପଦରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।
2.20.25
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।
मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ २.२०.२५ ॥
ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ଓ ଭୋଜନ ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ରାଘବ ମାତାଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ କିଛି କହିଲେ।
2.20.26
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ २.२०.२६ ॥
ସ୍ୱଭାବରେ ବିନୀତ ସେ, ସମ୍ମାନରେ ନତ ହୋଇ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଅଭିମୁଖେ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ବିଦାୟ ମାଗିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
2.20.27
देवि नूनं न जानीषे महद् भयमुपस्थितम्।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ २.२०.२७ ॥
ହେ ଦେବୀ, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଜାଣିନାହଁ ଯେ ତୁମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଏକ ମହାଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।
2.20.28
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ २.२०.२८ ॥
ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ଏ ଆସନରେ ମୋର କ'ଣ କାମ? ଏହା ରାଜସିଂହାସନ ଯୋଗ୍ୟ ସମୟ ନୁହେଁ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ବନବାସ କାଳ ଆସି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।
2.20.29
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्याम विजने वने।
कन्दमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ २.२०.२९ ॥
ଚଉଦ ବର୍ଷ ଆମେ ନିର୍ଜନ ବନରେ ବାସ କରିବୁ; ମୁନିମାନଙ୍କ ପରି ମାଂସ ଛାଡ଼ି, କନ୍ଦ-ମୂଳ-ଫଳରେ ଜୀବନଧାରଣ କରି।
2.20.30
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।
मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम् ॥ २.२०.३० ॥
ମହାରାଜ ଭରତଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ପଦ ଦେଉଛନ୍ତି; ମାତ୍ର ମୋତେ ତପସ୍ୱୀ କରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ବନବାସରେ ପଠାଉଛନ୍ତି।
2.20.31
स षट् चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ २.२०.३१ ॥
ମୁଁ ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ ନିର୍ଜନ ବନରେ ବାସ କରିବି, ବନଜାତ ବସ୍ତୁ ସେବନ କରି ଓ ଫଳମୂଳରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି।
2.20.32
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ २.२०.३२ ॥
ବନରେ କୁରାଢ଼ିରେ କଟା ସାଲ ଗଛର ଗୁଡ଼ି ପରି, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ଦେବୀ ପରି ସେହି ରାଣୀ ହଠାତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ।
2.20.33
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ २.२०.३३ ॥
ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟା ସେହି ମାତାଙ୍କୁ କଦଳୀ ଗଛ ପରି ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଅଚେତ ମାତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ।
2.20.34
उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ २.२०.३४ ॥
ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଉଠିଥିବା ଦୀନା ମାତାଙ୍କୁ, ଧୂଳିରେ ଢଙ୍କା ସର୍ବାଙ୍ଗ ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ଘୋଡ଼ୀ ପରି ତାଙ୍କୁ, ରାମ ହାତରେ ବୁଲାଇଲେ।
2.20.35
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ २.२०.३५ ॥
ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟା ସେହି ମାତା ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ପାଖରେ ବସିଥିବା ରାଘବ ରାମଙ୍କୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ସେହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ।
2.20.36
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ २.२०.३६ ॥
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଯଦି ମୋ ପୁତ୍ର ହୋଇ ନ ଜନ୍ମିଥା'ନ୍ତ, ମୋ ଶୋକର କାରଣ ନ ହୋଇଥା'ନ୍ତ, ତେବେ ନିଃସନ୍ତାନା ହୋଇ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ମୁଁ ଦେଖି ନ ଥା'ନ୍ତି।
2.20.37
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ २.२०.३७ ॥
ବନ୍ଧ୍ୟାର ଏକମାତ୍ର ମାନସିକ ଶୋକ ହେଉଛି — 'ମୁଁ ସନ୍ତାନହୀନା' ଏହି ସନ୍ତାପ; ହେ ପୁତ୍ର, ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ।
2.20.38
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥ २.२०.३८ ॥
ପତିଙ୍କ ପୌରୁଷରେ ମୁଁ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ବା ସୁଖ ଦେଖିନାହିଁ; ତେଣୁ ପୁତ୍ରରେ ଦେଖିବି ବୋଲି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲି।
2.20.39
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती ॥ २.२०.३९ ॥
ମୁଁ, ପରମ ସତୀ, କନିଷ୍ଠ ସପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ବିଦାରକ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିବି।
2.20.40
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ २.२०.४० ॥
ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କ'ଣ ହେବ? ମୋର ଏହି ଶୋକ ଓ ବିଳାପ ଅନନ୍ତ।
2.20.41
त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि ॥ २.२०.४१ ॥
ତୁମେ ନିକଟରେ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏପରି ତିରସ୍କୃତ ଥିଲି; ତେବେ, ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ପ୍ରବାସକୁ ଗଲେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ।
2.20.42
अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता।
परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा ॥ २.२०.४२ ॥
ପତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦମିତ ଓ ସର୍ବଦା ଅନାଦୃତା; କୈକେୟୀଙ୍କ ପରିବାର ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଅଟେ।
2.20.43
यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥ २.२०.४३ ॥
ଯିଏ ମୋର ସେବା କରେ କିମ୍ବା ମୋର ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ମୋ ସହିତ କଥା କହେ ନାହିଁ।
2.20.44
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत्।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ २.२०.४४ ॥
ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ କ୍ରୋଧ ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କର କଠୋର ବାଣୀ କେମିତି! ପୁତ୍ର, ଦୁର୍ଭାଗିନୀ ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କ ମୁଖ କିପରି ଦେଖିବି?
2.20.45
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव।
अतीतानि प्रकांक्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ २.२०.४५ ॥
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ହେବା ପରଠାରୁ ସତର ବର୍ଷ ବିତିଗଲା; ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ପାଇଁ ମୁଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶା ରଖି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି।
2.20.46
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरात्।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णापि राघव ॥ २.२०.४६ ॥
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଅକ୍ଷୟ ମହାଦୁଃଖ ଓ ସପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଅପମାନ ବହୁ ଦିନ ଧରି ସହିବାର ଶକ୍ତି ମୋର ନାହିଁ; ଏମିତି ମୁଁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।
2.20.47
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविका ॥ २.२०.४७ ॥
ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଭାଳୁ ତୁମ ମୁଖ ନ ଦେଖି, ଦୀନା ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିବି? ଦୀନର ଜୀବନ କେମିତି ହେବ?
2.20.48
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।
दुःखसंवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ २.२०.४८ ॥
ଉପବାସ, ଯୋଗସାଧନା ଓ ଅନେକ କଠିନ ପରିଶ୍ରମରେ, ଦୁଃଖରେ ବଢ଼ିଥିବା ତୁମେ, ଦୁର୍ଭାଗିନୀ ମୋ କାରଣରୁ ବୃଥା କଷ୍ଟ ପାଇଛ।
2.20.49
स्थिरं नु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ २.२०.४९ ॥
ମୋ ହୃଦୟ ପ୍ରକୃତରେ ସ୍ଥିର ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି, କାରଣ ବର୍ଷାଋତୁରେ ମହାନଦୀର କୂଳ ନୂଆ ଜଳରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏହା ଫାଟୁ ନାହିଁ।
2.20.50
ममैव नूनं मरणं न विद्यते
न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ २.२०.५० ॥
ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁନାହିଁ, ଯମଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କାନ୍ଦୁଥିବା ହରିଣୀକୁ ସିଂହ ବଳପୂର୍ବକ ଧରିଲା ପରି, ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ।
2.20.51
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं
न भिद्यते यद् भुवि नो विदीर्यते।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं
ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ २.२०.५१ ॥
ମୋ ହୃଦୟ ପ୍ରକୃତରେ ଲୌହ ପରି ଦୃଢ଼; ପୃଥିବୀରେ ତାହା ଚିରେ ନାହିଁ କି ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ସମର୍ପିତ ମୋ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆସୁନାହିଁ।
2.20.52
इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे
व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।
तपश्च तप्तं यदपत्यकाम्यया
सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ २.२०.५२ ॥
ଏହା ହିଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଯେ ମୋର ବ୍ରତ, ଦାନ ଓ ସଂଯମ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା; ସନ୍ତାନ କାମନାରେ ମୁଁ କରିଥିବା ତପ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଜର ଭୂମିରେ ବୁଣାଯାଇଥିବା ବୀଜ ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା।
2.20.53
यदि ह्यकाले मरणं यदृच्छया
लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः।
गताहमद्यैव परेतसंसदं
विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ २.२०.५३ ॥
ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା କେହି ଯଦି ଆକସ୍ମିକ ଭାବେ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇ ପାରନ୍ତା, ତେବେ ଆଜି ହିଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି, ବାଛୁରୀ ହରାଇଥିବା ଗାଈ ପରି, ମୃତମାନଙ୍କ ସଭାକୁ ଚାଲିଯାଇଥାନ୍ତି।
2.20.54
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा
त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौः
सुदुर्बला वत्समिवाभिकांक्षया ॥ २.२०.५४ ॥
ତେବେ ଆଜି ତୁମ ବିନା ମୋ ଜୀବନ କ'ଣ ବୃଥା ନୁହେଁ? ଚନ୍ଦ୍ରସମ ମୁଖଶୋଭାଧାରୀ ହେ! ଅତି ଦୁର୍ବଳ ଗାଈ ବତ୍ସ ପ୍ରତି ଲାଳସାରେ ଯେପରି ତା'ପଛେ ଯାଏ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ହିଁ ବନକୁ ଅନୁସରଣ କରିବି।
2.20.55
भृशमसुखममर्षिता तदा
बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।
व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्
सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥ २.२०.५५ ॥
ସେତେବେଳେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ, ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ବହୁତ ବିଳାପ କଲା; ବଡ଼ ବିପଦ ଶୁଣି ବନ୍ଧା ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖୁଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି।