വാല്മീകി രാമായണം · സർഗം 2.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.20.1
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ २.२०.१ ॥
ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ കൈകൂപ്പി പുറപ്പെടുമ്പോൾ അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളിൽ അപ്പോൾ മഹാ ആർത്തനാദം ഉയർന്നു.
2.20.2
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।
गतिश्च शरणं चासीत् स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.२ ॥
പിതാവിനാൽ കർത്തവ്യങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും നിയോഗിക്കപ്പെടാത്തവനായിരുന്നെങ്കിലും എല്ലാവർക്കും അന്തഃപുരത്തിനും അദ്ദേഹമായിരുന്നു ആശ്രയവും അഭയവും; ആ രാമൻ ഇന്ന് പ്രവാസത്തിന് പോകും.
2.20.3
कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ २.२०.३ ॥
രാഘവൻ എന്നും മാതാവ് കൗസല്യയോട് എങ്ങനെ ഭക്തിയോടെ പെരുമാറുന്നുവോ, അതുപോലെ ജനനം മുതൽ നമ്മോടും പെരുമാറുന്നു.
2.20.4
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.४ ॥
ശപിക്കപ്പെട്ടാലും അദ്ദേഹം കോപിക്കുന്നില്ല; കോപകാരണങ്ങൾ ഒഴിവാക്കി, കോപിച്ചവരെയെല്ലാം സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം ഇന്ന് ഇവിടെനിന്ന് പ്രവാസത്തിന് പോകും.
2.20.5
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ २.२०.५ ॥
അയ്യോ! ജീവലോകത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന നമ്മുടെ ഈ രാജാവ് എത്ര ബുദ്ധിഹീനൻ! സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെയും ആശ്രയമായ രാഘവനെ അദ്ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നുവല്ലോ.
2.20.6
पतिमाचुक्रुशुश्चापि सस्वनं चापि चुक्रुशुः ॥ २.२०.६ ॥
ഭർത്താവിനായി അവർ നിലവിളിച്ചു; ഉച്ചത്തിലും അവർ വിലപിച്ചു.
2.20.7
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने ॥ २.२०.७ ॥
അന്തഃപുരത്തിൽ ഉയർന്ന ഭയങ്കരമായ ആർത്തനാദം കേട്ട്, പുത്രശോകത്താൽ വെന്തുനീറിയ ആ രാജാവ് തന്റെ ആസനത്തിൽ പിടഞ്ഞു.
2.20.8
रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ २.२०.८ ॥
രാമൻ അതീവ വ്യസനത്തോടെ, ആനയെപ്പോലെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ അനുജനോടൊപ്പം മാതാവിന്റെ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് നടന്നു.
2.20.9
सोऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान् बहून् ॥ २.२०.९ ॥
അവിടെ ഗൃഹദ്വാരത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന അത്യന്തം ആദരണീയനായ ഒരു വൃദ്ധപുരുഷനെയും, അവിടെ നിൽക്കുന്ന മറ്റു പലരെയും അദ്ദേഹം കണ്ടു.
2.20.10
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे समुपस्थिताः।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ २.२०.१० ॥
രാമനെ കണ്ടമാത്രയിൽ അവിടെ കൂടിയിരുന്ന എല്ലാവരും ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവനെ ജയഘോഷത്തോടെ വാഴ്ത്തി.
2.20.11
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।
ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान् ॥ २.२०.११ ॥
ആദ്യത്തെ അങ്കണത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, രണ്ടാമത്തെ അങ്കണത്തിൽ വേദസമ്പന്നരും വൃദ്ധരും രാജാവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ടവരുമായ ബ്രാഹ്മണരെ അദ്ദേഹം കണ്ടു.
2.20.12
प्रणम्य रामस्तान् वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥ २.२०.१२ ॥
രാമൻ ആ വൃദ്ധന്മാരെ നമസ്കരിച്ച ശേഷം, മൂന്നാമത്തെ അങ്കണത്തിൽ വാതിൽ കാക്കുന്നതിൽ മുഴുകിയ സ്ത്രീകളെയും കുട്ടികളെയും വൃദ്ധരെയും കണ്ടു.
2.20.13
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।
न्यवेदयन्त त्वरितं राममातुः प्रियं तदा ॥ २.२०.१३ ॥
അവർ അഭിനന്ദിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ വീട്ടിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഉടൻ രാമന്റെ മാതാവിനോട് ആ ശുഭവാർത്ത അറിയിച്ചു.
2.20.14
कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।
प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ २.२०.१४ ॥
ദേവി കൗസല്യയും ആ രാത്രി ഏകാഗ്രചിത്തയായി കഴിഞ്ഞു; പ്രഭാതത്തിൽ മകന്റെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ച് വിഷ്ണുവിനെ പൂജിച്ചു.
2.20.15
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला ॥ २.२०.१५ ॥
പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ, എന്നും വ്രതനിഷ്ഠയോടെ കഴിഞ്ഞ അവൾ മംഗളകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്ത് മന്ത്രാനുസരണം അഗ്നിയിൽ ആഹുതി നൽകി.
2.20.16
प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ २.२०.१६ ॥
രാമൻ മാതാവിന്റെ ശുഭമായ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, അവിടെ അമ്മ അഗ്നിയിൽ ആഹുതി നൽകുന്നത് കണ്ടു.
2.20.17
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत् समुद्यतम्।
दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान् हविषस्तथा ॥ २.२०.१७ ॥
ദേവകാര്യത്തിനായി ഒരുക്കിയിരുന്ന തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ്, മോദകങ്ങൾ, ഹവിസ്സുകൾ എന്നിവയും അവിടെ കണ്ടു.
2.20.18
लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ २.२०.१८ ॥
മലർ, വെളുത്ത മാലകൾ, പായസം, കൃസരം, സമിധകൾ, ജലം നിറച്ച പൂർണകുംഭങ്ങൾ എന്നിവയും രഘുനന്ദനൻ കണ്ടു.
2.20.19
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम् ॥ २.२०.१९ ॥
വെളുത്ത പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, വ്രതനിയമത്താൽ ക്ഷീണിച്ച്, വെള്ളംകൊണ്ട് ദേവന്മാർക്ക് തർപ്പണം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന, ശ്രേഷ്ഠവർണ്ണയായ ആ ദേവിയെ അവൻ കണ്ടു.
2.20.20
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥ २.२०.२० ॥
ദീർഘകാലത്തിനുശേഷം അമ്മയുടെ ആനന്ദമായ പുത്രൻ വരുന്നത് കണ്ട് അവൾ അതിസന്തോഷത്തോടെ, കുട്ടിയുടെ നേരെ ഓടുന്ന പെൺകുതിരയെപ്പോലെ അവനെ നേരിടാൻ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി.
2.20.21
स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि ॥ २.२०.२१ ॥
രാഘവൻ അടുത്തെത്തിയ അമ്മയെ ആദരപൂർവം ചേർത്തുപിടിച്ചു; അവൾ തന്റെ കൈകളാൽ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് തലയിൽ ചുംബിച്ചു.
2.20.22
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ २.२०.२२ ॥
പുത്രവാത്സല്യത്താൽ കൗസല്യ തന്റെ അജേയനായ മകൻ രാഘവനോട് ഈ പ്രിയവും ഹിതവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
2.20.23
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले ॥ २.२०.२३ ॥
മകനേ, ധർമ്മശീലരായ വൃദ്ധന്മാരെപ്പോലെയും മഹാത്മാക്കളായ രാജർഷികളെപ്പോലെയും നീയും ദീർഘായുസ്സും കീർത്തിയും കുലത്തിന് യോഗ്യമായ ധർമ്മവും നേടുക.
2.20.24
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।
अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.२०.२४ ॥
രാഘവാ, സത്യപ്രതിജ്ഞനായ രാജാവായ നിന്റെ പിതാവിനെ കാണുക; ഇന്നുതന്നെ ആ ധർമ്മാത്മാവ് നിന്നെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും.
2.20.25
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।
मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ २.२०.२५ ॥
ആസനം സ്വീകരിച്ച്, ഭക്ഷണത്തിന് ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട രാഘവൻ, അമ്മയോട് കൈകൂപ്പി അല്പം പറഞ്ഞു.
2.20.26
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ २.२०.२६ ॥
സ്വഭാവത്താൽ വിനീതനായ അവൻ, ബഹുമാനത്താൽ താണു വണങ്ങി, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടാനിരിക്കെ യാത്രാനുമതി ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി.
2.20.27
देवि नूनं न जानीषे महद् भयमुपस्थितम्।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ २.२०.२७ ॥
ദേവീ, നിനക്കും വൈദേഹിക്കും ലക്ഷ്മണനും ദുഃഖമാകുന്ന വലിയൊരു ഭയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നത് നീ അറിയുന്നില്ല.
2.20.28
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ २.२०.२८ ॥
ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകും; ഈ ആസനംകൊണ്ട് എനിക്കെന്ത് പ്രയോജനം? ഇത് രാജാസനത്തിന് യോജ്യമായ കാലമല്ല, വനവാസത്തിനുള്ള കാലമാണ് എന്നെ എത്തിച്ചിരിക്കുന്നത്.
2.20.29
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्याम विजने वने।
कन्दमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ २.२०.२९ ॥
പതിന്നാലു വർഷം ഞങ്ങൾ വിജനമായ വനത്തിൽ പാർക്കും; മുനിയെപ്പോലെ മാംസം ഉപേക്ഷിച്ച്, കിഴങ്ങും വേരും പഴങ്ങളും കൊണ്ട് ജീവിച്ചുകൊണ്ട്.
2.20.30
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।
मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम् ॥ २.२०.३० ॥
മഹാരാജാവ് ഭരതന് യൗവരാജ്യപദവി നൽകുന്നു; എന്നാൽ എന്നെ തപസ്വിയാക്കി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് വനവാസത്തിന് അയയ്ക്കുന്നു.
2.20.31
स षट् चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ २.२०.३१ ॥
ആറും എട്ടും വർഷം ഞാൻ ആളൊഴിഞ്ഞ കാട്ടിൽ വസിക്കും; വനവിഭവങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചും കനിയും കിഴങ്ങും കൊണ്ട് ജീവിച്ചും.
2.20.32
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ २.२०.३२ ॥
കാട്ടിൽ കോടാലിയാൽ വെട്ടിയിട്ട സാലമരത്തടിപോലെ, സ്വർഗത്തിൽനിന്ന് വീണ ദേവതയെപ്പോലെ ആ ദേവി പെട്ടെന്ന് വീണു.
2.20.33
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ २.२०.३३ ॥
ദുഃഖത്തിന് അർഹയല്ലാത്ത ആ അമ്മ വാഴപോലെ വീണു കിടക്കുന്നത് കണ്ട്, ബോധമറ്റ മാതാവിനെ രാമൻ എഴുന്നേല്പിച്ചു.
2.20.34
उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ २.२०.३४ ॥
അവളുടെ അരികിലെത്തി, എഴുന്നേറ്റ ദീനയായ അമ്മയെ, പൊടി പുരണ്ട ശരീരവുമായി ക്ഷീണിച്ച പെൺകുതിരപോലെ നിന്ന അമ്മയെ, രാമൻ കൈകൊണ്ട് തലോടി.
2.20.35
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ २.२०.३५ ॥
സുഖത്തിന് അർഹയായ ആ അമ്മ ദുഃഖത്താൽ പീഡിതയായി, അരികിലിരിക്കുന്ന രാഘവനായ രാമനോട്, ലക്ഷ്മണൻ കേൾക്കെ, ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനോട് പറഞ്ഞു.
2.20.36
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ २.२०.३६ ॥
രാഘവാ, നീ എന്റെ പുത്രനായി ജനിക്കാതിരുന്നെങ്കിൽ, എന്റെ ശോകത്തിന് കാരണമാകാതിരുന്നെങ്കിൽ, സന്താനമില്ലാത്തവളായി ഇതിനേക്കാൾ ദുഃഖം ഞാൻ കാണില്ലായിരുന്നു.
2.20.37
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ २.२०.३७ ॥
വന്ധ്യയ്ക്ക് ഉള്ളത് ഒരു മാനസിക ദുഃഖം മാത്രം — 'ഞാൻ സന്താനമില്ലാത്തവളാണ്' എന്ന സന്താപം; പുത്രാ, ഇതിനപ്പുറം മറ്റൊരു ദുഃഖമില്ല.
2.20.38
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥ २.२०.३८ ॥
ഭർത്താവിന്റെ പൗരുഷത്തിൽ ഞാൻ ഒരിക്കലും ശുഭമോ സുഖമോ കണ്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ പുത്രനിലെങ്കിലും കാണാമെന്ന് കരുതി ഞാൻ രാമനെ ആശ്രയിച്ചു.
2.20.39
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती ॥ २.२०.३९ ॥
ഞാൻ, പരമ പതിവ്രതയായ ഞാൻ, ഇളയ സപത്നിമാരുടെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്ന അനേകം അപ്രിയ വാക്കുകൾ കേൾക്കേണ്ടിവരും.
2.20.40
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ २.२०.४० ॥
ഇതിലും വലിയ ദുഃഖം സ്ത്രീകൾക്ക് എന്തുണ്ടാകും? എന്റെ ഈ ശോകവും വിലാപവും അവസാനമില്ലാത്തതാണ്.
2.20.41
त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि ॥ २.२०.४१ ॥
നീ അടുത്തുള്ളപ്പോഴും ഞാൻ ഇങ്ങനെ തിരസ്കരിക്കപ്പെട്ടു; പിന്നെ, പുത്രാ, നീ പ്രവാസത്തിൽ പോയാൽ എനിക്ക് തീർച്ചയായും മരണം തന്നെ.
2.20.42
अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता।
परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा ॥ २.२०.४२ ॥
ഭർത്താവിനാൽ ഞാൻ പൂർണമായി അടക്കപ്പെട്ടവളും എപ്പോഴും അനാദരിക്കപ്പെട്ടവളുമാണ്; കൈകേയിയുടെ പരിവാരത്തിനു മുന്നിൽ ഞാൻ സമയോ താഴ്ന്നവളോ ആകുന്നു.
2.20.43
यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥ २.२०.४३ ॥
എന്നെ സേവിക്കുന്നവരോ അനുസരിക്കുന്നവരോ ആരായാലും, കൈകേയിയുടെ പുത്രനെ കണ്ടാൽ അവർ എന്നോടു സംസാരിക്കുന്നില്ല.
2.20.44
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत्।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ २.२०.४४ ॥
അവളുടെ നിത്യകോപം കൊണ്ട് അവളുടെ വാക്കുകൾ എത്ര കഠിനം! മകനേ, ദുർഗതയായ ഞാൻ കൈകേയിയുടെ മുഖം എങ്ങനെ കാണും?
2.20.45
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव।
अतीतानि प्रकांक्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ २.२०.४५ ॥
രാഘവാ, നീ ജനിച്ചതിനുശേഷം പതിനേഴ് വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു; ദുഃഖത്തിന്റെ അവസാനത്തിനായി ഞാൻ ആഗ്രഹത്തോടെ കാത്തിരുന്നു.
2.20.46
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरात्।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णापि राघव ॥ २.२०.४६ ॥
രാഘവാ, ഈ അവസാനമില്ലാത്ത മഹാദുഃഖവും സപത്നിമാരുടെ അപമാനവും ദീർഘകാലം സഹിക്കാൻ എനിക്ക് ശക്തിയില്ല; ഇങ്ങനെ ഞാൻ വൃദ്ധയുമായിരിക്കുന്നു.
2.20.47
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविका ॥ २.२०.४७ ॥
പൂർണ്ണചന്ദ്രന്റെ പ്രഭയുള്ള നിന്റെ മുഖം കാണാതെ, ദീനയായ ഞാൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കും? ദീനരുടെ ജീവിതം എങ്ങനെയാകും?
2.20.48
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।
दुःखसंवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ २.२०.४८ ॥
ഉപവാസങ്ങളാലും യോഗങ്ങളാലും അനേകം കഠിനപ്രയത്നങ്ങളാലും, ദുഃഖത്തിൽ വളർന്ന നീ, ദുർഗതയായ എന്നെക്കൊണ്ട് വെറുതെ കഷ്ടപ്പെട്ടു.
2.20.49
स्थिरं नु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ २.२०.४९ ॥
എന്റെ ഹൃദയം ശരിക്കും ഉറച്ചതാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; മഴക്കാലത്ത് മഹാനദിയുടെ തീരം പുതിയ വെള്ളത്താൽ തൊട്ടാലും പൊട്ടാത്തതുപോലെ ഇത് പൊട്ടുന്നില്ല.
2.20.50
ममैव नूनं मरणं न विद्यते
न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ २.२०.५० ॥
എനിക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ മരണമില്ല, യമലോകത്തിൽ എനിക്ക് സ്ഥലവുമില്ല; കരയുന്ന പെൺമാനിനെ സിംഹം ബലമായി പിടിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്നും മരണം എന്നെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
2.20.51
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं
न भिद्यते यद् भुवि नो विदीर्यते।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं
ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ २.२०.५१ ॥
എന്റെ ഹൃദയം ശരിക്കും ഇരുമ്പുപോലെ ഉറച്ചതാണ്; ഭൂമിയിൽ അത് പിളരുകയോ പൊട്ടുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. ഈ ദുഃഖത്തിന് സമർപ്പിച്ച എന്റെ ശരീരത്തിനും അകാല മരണം തീർച്ചയായും ഇല്ല.
2.20.52
इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे
व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।
तपश्च तप्तं यदपत्यकाम्यया
सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ २.२०.५२ ॥
ഇതാണ് വലിയ ദുഃഖം: എന്റെ വ്രതങ്ങളും ദാനങ്ങളും നിയമങ്ങളും വ്യർഥമായി; സന്താനത്തിനുവേണ്ടി ഞാൻ ചെയ്ത തപസ്സും തരിശുനിലത്തിൽ വിതച്ച വിത്തുപോലെ പൂർണ്ണമായി നിഷ്ഫലമായി.
2.20.53
यदि ह्यकाले मरणं यदृच्छया
लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः।
गताहमद्यैव परेतसंसदं
विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ २.२०.५३ ॥
ദുഃഖത്താൽ ക്ഷീണിച്ച ആർക്കെങ്കിലും യാദൃച്ഛികമായി അകാല മരണം ലഭിക്കുമായിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ നിന്നെ വിട്ട്, കിടാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുവിനെപ്പോലെ, മരിച്ചവരുടെ സഭയിലേക്ക് പോയിരിക്കുമായിരുന്നു.
2.20.54
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा
त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौः
सुदुर्बला वत्समिवाभिकांक्षया ॥ २.२०.५४ ॥
എങ്കിൽ നിന്നെ വിട്ട് ഇന്ന് എന്റെ ജീവിതം വൃഥാവിലല്ലേ? ചന്ദ്രബിംബം പോലെ മുഖശോഭയുള്ളവനേ! ദുർബലയായ പശു കിടാവിനോടുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ അതിനെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ ഞാൻ നിന്നോടൊപ്പം വനത്തിലേക്ക് അനുഗമിക്കും.
2.20.55
भृशमसुखममर्षिता तदा
बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।
व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्
सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥ २.२०.५५ ॥
അപ്പോൾ അതീവ ദുഃഖത്താൽ സഹിക്കാനാകാതെ, രാഘവനെ കണ്ടപ്പോൾ അവൾ ഏറെ വിലപിച്ചു. വലിയ വിപത്ത് അറിഞ്ഞ്, ബന്ധിതനായ പുത്രനെ കണ്ട കിന്നരിയെപ്പോലെ.