ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 2.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.20.1
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ २.२०.१ ॥
ਉਸ ਪੁਰਸ਼ਵਿਆਘਰ ਦੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਤਃਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਉੱਠਿਆ।
2.20.2
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।
गतिश्च शरणं चासीत् स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.२ ॥
ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤੱਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਪ੍ਰੇਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤਃਪੁਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਸ਼ਰਣ ਸਨ; ਉਹ ਰਾਮ ਅੱਜ ਬਨਵਾਸ ਜਾਣਗੇ।
2.20.3
कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ २.२०.३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰਾਘਵ ਸਦਾ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
2.20.4
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ २.२०.४ ॥
ਸਰਾਪੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅੱਜ ਇੱਥੋਂ ਬਨਵਾਸ ਜਾਣਗੇ।
2.20.5
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ २.२०.५ ॥
ਹਾਏ! ਜੀਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਸਾਡਾ ਇਹ ਰਾਜਾ ਕਿੰਨਾ ਅਬੁੱਧ ਹੈ! ਸਰਬ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਉਹ ਤਿਆਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।
2.20.6
पतिमाचुक्रुशुश्चापि सस्वनं चापि चुक्रुशुः ॥ २.२०.६ ॥
ਪਤੀ ਲਈ ਉਹ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠੀਆਂ; ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
2.20.7
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने ॥ २.२०.७ ॥
ਅੰਤਃਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਠੀ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਤੜਪ ਉੱਠਿਆ।
2.20.8
रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ २.२०.८ ॥
ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਹਉਕੇ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਮਾਤਾ ਦੇ ਅੰਤਃਪੁਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।
2.20.9
सोऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान् बहून् ॥ २.२०.९ ॥
ਉੱਥੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਤ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੁਰਖ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
2.20.10
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे समुपस्थिताः।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ २.२०.१० ॥
ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ।
2.20.11
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।
ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान् ॥ २.२०.११ ॥
ਪਹਿਲੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
2.20.12
प्रणम्य रामस्तान् वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥ २.२०.१२ ॥
ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਤੀਜੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
2.20.13
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।
न्यवेदयन्त त्वरितं राममातुः प्रियं तदा ॥ २.२०.१३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਧਾਈ ਦੇ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰੀ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸੀ।
2.20.14
कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।
प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ २.२०.१४ ॥
ਦੇਵੀ ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਵੀ ਉਸ ਰਾਤ ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
2.20.15
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला ॥ २.२०.१५ ॥
ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ, ਖੁਸ਼, ਸਦਾ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੰਗਲ ਰਸਮਾਂ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀ।
2.20.16
प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ २.२०.१६ ॥
ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦੇ ਵੇਖਿਆ।
2.20.17
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत् समुद्यतम्।
दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान् हविषस्तथा ॥ २.२०.१७ ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਦਹੀਂ, ਅਕਸ਼ਤ, ਘਿਉ, ਮੋਦਕ ਅਤੇ ਹਵਿਸ਼ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਵੇਖੀ।
2.20.18
लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ २.२०.१८ ॥
ਲਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਹਾਰ, ਪਾਇਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਰ, ਸਮਿਧਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪੂਰਨ ਕਲਸ਼ ਵੀ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਵੇਖੇ।
2.20.19
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम् ॥ २.२०.१९ ॥
ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨੀ, ਵਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਦੁਬਲੀ ਹੋਈ, ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਦੀ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ।
2.20.20
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥ २.२०.२० ॥
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਦੇ ਆਨੰਦ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧੀ।
2.20.21
स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि ॥ २.२०.२१ ॥
ਰਾਘਵ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆਈ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੰਮਿਆ।
2.20.22
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ २.२०.२२ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਜੇਯ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਇਹ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਕਹੇ।
2.20.23
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले ॥ २.२०.२३ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਰਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਤੂੰ ਵੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਯੋਗ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।
2.20.24
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।
अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.२०.२४ ॥
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ; ਅੱਜ ਹੀ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੈਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ।
2.20.25
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।
मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ २.२०.२५ ॥
ਆਸਣ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸੱਦੇ ਜਾ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕੁਝ ਕਿਹਾ।
2.20.26
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ २.२०.२६ ॥
ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਮਰ ਉਹ, ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਲਈ ਵਿਦਾਈ ਮੰਗਣ ਲੱਗਾ।
2.20.27
देवि नूनं न जानीषे महद् भयमुपस्थितम्।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ २.२०.२७ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਯਕੀਨਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਤੇਰੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਵੱਡਾ ਡਰ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
2.20.28
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ २.२०.२८ ॥
ਮੈਂ ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਇਸ ਆਸਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕੰਮ? ਇਹ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਨਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਾ ਹੈ।
2.20.29
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्याम विजने वने।
कन्दमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ २.२०.२९ ॥
ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁੰਨੇ ਬਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗੇ; ਮੁਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੰਦ-ਮੂਲ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ।
2.20.30
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।
मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम् ॥ २.२०.३० ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਬਣਾ ਕੇ ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਬਨਵਾਸ ਭੇਜ ਰਹੇ ਹਨ।
2.20.31
स षट् चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ २.२०.३१ ॥
ਮੈਂ ਛੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਸੁੰਨਸਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੰਗਲੀ ਵਸਤੂਆਂ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਫਲਾਂ-ਮੂਲਾਂ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ।
2.20.32
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ २.२०.३२ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ, ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਰਾਣੀ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ।
2.20.33
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ २.२०.३३ ॥
ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਈ ਉਸ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ।
2.20.34
उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ २.२०.३४ ॥
ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਦੀਨ ਮਾਤਾ ਨੂੰ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢਕੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਥੱਕੀ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪਲੋਸਿਆ।
2.20.35
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ २.२०.३५ ॥
ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਉਸ ਪੁਰਸ਼ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
2.20.36
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ २.२०.३६ ॥
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜੰਮਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਮੇਰੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਬਣਦਾ, ਤਾਂ ਬੇ-ਔਲਾਦ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਮੈਂ ਨਾ ਵੇਖਦੀ।
2.20.37
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ २.२०.३७ ॥
ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — 'ਮੈਂ ਔਲਾਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਾਂ' ਇਹ ਸੰਤਾਪ; ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ।
2.20.38
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥ २.२०.३८ ॥
ਪਤੀ ਦੇ ਪੌਰਖ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਲਿਆਣ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵੇਖਾਂ, ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।
2.20.39
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती ॥ २.२०.३९ ॥
ਮੈਂ, ਪਰਮ ਸਤੀ, ਛੋਟੀਆਂ ਸੌਕਣਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚੀਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੌੜੇ ਬੋਲ ਸੁਣਾਂਗੀ।
2.20.40
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ २.२०.४० ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਵਿਰਲਾਪ ਬੇਅੰਤ ਹੈ।
2.20.41
त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि ॥ २.२०.४१ ॥
ਤੂੰ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੁਕਰਾਈ ਗਈ ਸੀ; ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪਰਦੇਸ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੈ।
2.20.42
अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता।
परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा ॥ २.२०.४२ ॥
ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਈ ਹੋਈ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਣਗੌਲੀ; ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਛੋਟੀ ਹਾਂ।
2.20.43
यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥ २.२०.४३ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕੈਕੇਯੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
2.20.44
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत्।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ २.२०.४४ ॥
ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਿੰਨੇ ਹਨ! ਪੁੱਤਰ, ਦੁਰਭਾਗਣ ਮੈਂ ਕੈਕੇਯੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਾਂਗੀ?
2.20.45
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव।
अतीतानि प्रकांक्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ २.२०.४५ ॥
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ; ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਮੈਂ ਬੜੀ ਆਸ ਰੱਖਦੀ ਰਹੀ।
2.20.46
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरात्।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णापि राघव ॥ २.२०.४६ ॥
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਅਖੁੱਟ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੌਤਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸਹਿਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਬੁੱਢੀ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ।
2.20.47
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविका ॥ २.२०.४७ ॥
ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਤੇਰਾ ਮੁੱਖ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ, ਦੁਖੀ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗੀ? ਦੁਖੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?
2.20.48
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।
दुःखसंवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ २.२०.४८ ॥
ਵਰਤਾਂ, ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤਾਂ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ ਤੂੰ ਵੀ, ਦੁਰਭਾਗਣ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
2.20.49
स्थिरं नु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ २.२०.४९ ॥
ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਦੀ ਦਾ ਕੰਢਾ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛੂਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਫਟਦਾ।
2.20.50
ममैव नूनं मरणं न विद्यते
न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ २.२०.५० ॥
ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਥਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਰੋ ਰਹੀ ਹਰਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ।
2.20.51
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं
न भिद्यते यद् भुवि नो विदीर्यते।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं
ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ २.२०.५१ ॥
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੋਹੇ ਵਰਗਾ ਪੱਕਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਨਾ ਪਾਟਦਾ ਹੈ ਨਾ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਵਕਤ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
2.20.52
इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे
व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।
तपश्च तप्तं यदपत्यकाम्यया
सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ २.२०.५२ ॥
ਇਹੀ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਤਪ ਵੀ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਫਲ ਰਿਹਾ।
2.20.53
यदि ह्यकाले मरणं यदृच्छया
लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः।
गताहमद्यैव परेतसंसदं
विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ २.२०.५३ ॥
ਜੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲਿਸ਼ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਬੇਵਕਤ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਛੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ।
2.20.54
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा
त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौः
सुदुर्बला वत्समिवाभिकांक्षया ॥ २.२०.५४ ॥
ਤਾਂ ਫਿਰ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕੀ? ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੇ ਮੁੱਖ ਦੀ ਆਭਾ ਵਾਲੇ! ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਵੱਛੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਨ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਾਂਗੀ।
2.20.55
भृशमसुखममर्षिता तदा
बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।
व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्
सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥ २.२०.५५ ॥
ਤਦ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਵੱਡੀ ਬਿਪਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਕਿੰਨਰੀ ਵਾਂਗ।