Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 2.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.21.1
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ २.२१.१ ॥
Así, mientras se lamentaba, Kausalyā, la madre de Rāma, fue hablada por el afligido Lakṣmaṇa con palabras acordes al momento.
2.21.2
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम्।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः ॥ २.२१.२ ॥
¡Oh noble señora! Tampoco me agrada que Rāghava, abandonando la gloria de la realeza y sometido a las palabras de una mujer, vaya al bosque.
2.21.3
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ २.२१.३ ॥
¿Qué no diría un rey de mente perversa, anciano y dominado por los placeres de los sentidos, impulsado por el deseo?
2.21.4
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः ॥ २.२१.४ ॥
No veo en él falta alguna, ni tal defecto, por el cual Rāghava deba ser expulsado del reino al bosque.
2.21.5
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ २.२१.५ ॥
En el mundo no veo hombre alguno que, aun en su ausencia, hable de su falta, ni siquiera un amigo suyo o alguien desterrado.
2.21.6
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात् ॥ २.२१.६ ॥
¿Quién, mirando al dharma, abandonaría sin causa a un hijo semejante a un dios, recto, dominado en sí mismo y bondadoso incluso con sus enemigos?
2.21.7
तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः।
पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ २.२१.७ ॥
¿Qué hijo, recordando la conducta propia de los reyes, guardaría en su corazón estas palabras del rey, que ha vuelto a la infancia?
2.21.8
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ २.२१.८ ॥
Mientras ningún hombre conozca este asunto, guarda esta orden dentro de ti, junto conmigo.
2.21.9
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ २.२१.९ ॥
Oh Rāghava, de pie a tu lado con mi arco para protegerte, ¿quién puede hacer más que yo, que me mantengo como la misma Muerte?
2.21.10
निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ २.२१.१० ॥
Oh toro entre los hombres, si alguien se mantiene en oposición, dejaré toda Ayodhyā sin hombres con flechas afiladas.
2.21.11
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति।
सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ २.२१.११ ॥
A cualquiera que sea partidario de Bharata, o desee su bien, los mataré a todos, pues solo el hombre manso es despreciado.
2.21.12
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता।
अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि ॥ २.२१.१२ ॥
Si nuestro padre, incitado por Kaikeyī y contento con ello, se ha vuelto enemigo, que también sea muerto sin apego, que sea muerto.
2.21.13
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ २.२१.१३ ॥
Incluso cuando un anciano, hinchado de orgullo y sin saber qué se debe y qué no se debe hacer, se ha desviado por un camino equivocado, reprimirlo es el deber.
2.21.14
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम।
दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव ॥ २.२१.१४ ॥
¡Oh, el mejor de los hombres! ¿En qué fuerza o en qué razón se apoya para querer dar a Kaikeyī este reino que ahora es tuyo?
2.21.15
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ २.२१.१५ ॥
¡Oh, domador de enemigos! Habiendo creado la enemistad suprema contigo y conmigo, ¿qué poder tiene él para dar la fortuna real a Bharata?
2.21.16
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ २.२१.१६ ॥
Oh, señora, en verdad estoy devotado a mi hermano de corazón; por la verdad, por mi arco y por lo que me diste y te es querido, lo juro.
2.21.17
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ २.२१.१७ ॥
Oh, señora, si Rāma entra en un fuego ardiente o en el bosque, sabed de antemano que yo habré entrado allí primero.
2.21.18
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ २.२१.१८ ॥
Como el sol naciente disipa la oscuridad, así quitaré tu dolor con mi valor. Oh, señora, que vea mi valor; que también lo vea Rāghava.
2.21.19
हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्।
कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम् ॥ २.२१.१९ ॥
Mataré al anciano padre, cuya mente está apegada a Kaikeyī, que es lamentable, que actúa como un niño y que es despreciado por su vejez.
2.21.20
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।
उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा ॥ २.२१.२० ॥
Al oír estas palabras del magnánimo Lakṣmaṇa, Kausalyā, llorando y consumida por el dolor, habló a Rāma.
2.21.21
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ २.२१.२१ ॥
Hijo, has oído lo que tu hermano Lakṣmaṇa dijo. Ahora haz lo que desees, si te parece bien.
2.21.22
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ २.२१.२२ ॥
Aun habiendo oído las palabras injustas dichas por mi co-esposa, no debes marcharte de aquí abandonándome, yo, que estoy atormentada por el dolor.
2.21.23
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २.२१.२३ ॥
¡Oh conocedor del dharma, oh el más justo! Deseas practicar el dharma. Quédate aquí y sírveme, y practica el dharma supremo.
2.21.24
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २.२१.२४ ॥
Hijo, Kāśyapa, morando dominado en su propia casa, sirviendo a su madre y dotado de suprema austeridad, marchó al cielo.
2.21.25
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्।
त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २.२१.२५ ॥
Así como el rey es digno de tu reverencia, así también lo soy yo en honor. No te lo permito; no debes ir de aquí al bosque.
2.21.26
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २.२१.२६ ॥
Sin ti no tengo necesidad de vida ni de placer. Estar contigo me es mejor, aunque sea comer hierba.
2.21.27
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।
अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.२१.२७ ॥
Si te vas al bosque abandonándome, yo, que anhelo en mi dolor, me sentaré aquí en ayuno hasta la muerte, y no podré vivir.
2.21.28
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः ॥ २.२१.२८ ॥
Entonces, hijo mío, alcanzarás el infierno famoso en el mundo, como el océano, señor de los ríos, carga con el pecado del asesinato de un brahmán por la injusticia.
2.21.29
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २.२१.२९ ॥
Entonces Rāma, el de alma justa, habló palabras conformes al dharma a su madre Kausalyā, que así se lamentaba, desdichada.
2.21.30
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २.२१.३० ॥
No tengo poder para transgredir la palabra de mi padre. Con la cabeza inclinada te suplico: deseo ir al bosque.
2.21.31
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा।
गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता ॥ २.२१.३१ ॥
Por el sabio que vivía en el bosque y cumplía la orden de su padre, y por el sabio Kaṇḍu, que conocía el dharma, fue muerta una vaca.
2.21.32
अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।
खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः ॥ २.२१.३२ ॥
En nuestro linaje, en tiempos pasados, por orden de Sagara, los hijos de Sagara, cavando la tierra en obediencia a la orden de su padre, sufrieron una gran destrucción.
2.21.33
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात् ॥ २.२१.३३ ॥
Rāma, hijo de Jamadagni, cortó con su hacha en el bosque a su propia madre Reṇukā, por la palabra de su padre.
2.21.34
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ २.२१.३४ ॥
Oh diosa, por estos y por muchos otros iguales a los dioses se ha cumplido la palabra del padre; por el bien de mi padre, yo también cumpliré su palabra sin vacilar.
2.21.35
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।
एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः ॥ २.२१.३५ ॥
Oh diosa, no es solo por mí que se cumple el mandato del padre; también lo han cumplido aquellos que he mencionado.
2.21.36
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ २.२१.३६ ॥
No establezco para ti un dharma nuevo y contrario; sigo el camino que aprobaron y recorrieron nuestros antepasados.
2.21.37
तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।
पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते ॥ २.२१.३७ ॥
Por eso debo hacer esto; en la tierra no hay otro camino. Nadie que cumple la orden de su padre queda disminuido.
2.21.38
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ २.२१.३८ ॥
Habiendo hablado así a su madre, Rāma, el mejor de los oradores y el mejor de todos los arqueros, volvió a hablar a Lakṣmaṇa.
2.21.39
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ २.२१.३९ ॥
Lakṣmaṇa, sé que tu afecto hacia mí es supremo, y que tu valor, tu fuerza y tu esplendor son muy difíciles de igualar.
2.21.40
मम मातुर्महद् दुःखमतुलं शुभलक्षण।
अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ २.२१.४० ॥
¡Oh tú de buenos presagios!, el gran dolor incomparable de mi madre nace de no comprender mi intención, ni la verdad ni la paz.
2.21.41
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।
धर्मसंश्रितमप्येतत् पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ २.२१.४१ ॥
En el mundo el dharma es supremo, y la verdad se asienta en el dharma. Esta palabra del padre, fundada en el dharma, también es excelente.
2.21.42
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ २.२१.४२ ॥
¡Oh héroe! Habiendo prometido cumplir la palabra del padre, de la madre o de un brahmán, quien se mantiene firme en el dharma no debe hacerla vana.
2.21.43
सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम्।
पितुर्हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ २.२१.४३ ॥
Oh heroína, impulsado por la palabra de mi padre y incitado por Kaikeyī, no podré transgredir de nuevo esta orden.
2.21.44
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ २.२१.४४ ॥
Por tanto, abandona este propósito innoble fundado en el deber del guerrero; refúgiate en el dharma, no seas severo y sigue mi juicio.
2.21.45
तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः ॥ २.२१.४५ ॥
Tras hablar así a su hermano por afecto, el hermano mayor de Lakṣmaṇa, con las manos juntas y la cabeza inclinada, volvió a hablar a Kausalyā.
2.21.46
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ २.२१.४६ ॥
Concédeme tu permiso, oh reina, pues parto de aquí hacia el bosque. Estás ligada por juramento a mi vida; realiza para mí los ritos de bienestar.
2.21.47
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ २.२१.४७ ॥
Cumplida mi promesa, volveré del bosque a la ciudad, como el rey sabio Yayāti regresó en otro tiempo tras abandonar el cielo.
2.21.48
शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ २.२१.४८ ॥
Oh madre, retén el dolor en tu corazón y no te aflijas tanto. Cumplida la palabra de mi padre, volveré aquí desde el exilio en el bosque.
2.21.49
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ २.२१.४९ ॥
Tú, yo, Vaidehī, Lakṣmaṇa y Sumitrā debemos permanecer en el mandato del padre; este es el dharma eterno.
2.21.50
अम्ब सम्भृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम् ॥ २.२१.५० ॥
Madre, reprime el dolor en tu corazón, reúne los preparativos y sigue mi resolución, conforme al dharma, de vivir en el bosque.
2.21.51
एतद् वचस्तस्य निशम्य माता
सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लवं च।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी
समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ २.२१.५१ ॥
Al oír estas palabras suyas, justas, serenas e inquebrantables, la reina, como si volviera de la muerte, recobró el sentido, miró a Rāma y volvió a hablar.
2.21.52
यथैव ते पुत्र पिता तथाहं
गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च।
न त्वानुजानामि न मां विहाय
सुदुःखितामर्हसि पुत्र गन्तुम् ॥ २.२१.५२ ॥
Hijo mío, así como tu padre lo es, así también yo soy tu guru, por mi deber y por mi afecto. No te lo permito; no debes irte dejándome a mí, tan afligida.
2.21.53
किं जीवितेनेह विना त्वया मे
लोकेन वा किं स्वधयामृतेन।
श्रेयो मुहूर्तं तव संनिधानं
ममैव कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ २.२१.५३ ॥
Sin ti, ¿de qué me sirve esta vida, o este mundo, o la ofrenda de svadhā, o el néctar? Incluso un solo momento de tu presencia es para mí mejor que todo el mundo de los vivos.
2.21.54
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो
महागजो ध्वान्तमभिप्रविष्टः।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं
निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ २.२१.५४ ॥
Como un gran elefante acosado por hombres con antorchas, que al entrar en la oscuridad vuelve a encenderse, así Rāma, al oír el lamento tan piadoso de su madre, volvió a arder.
2.21.55
स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा-
मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं
यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ २.२१.५५ ॥
Rāma, firme en el dharma, al ver a su madre casi sin sentido y a Lakṣmaṇa, hijo de Sumitrā, atormentado, pronunció palabras justas, pues solo él era digno de hablar allí.
2.21.56
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव
जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।
मम त्वभिप्रायमसंनिरीक्ष्य
मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम् ॥ २.२१.५६ ॥
Lakṣmaṇa, siempre conozco tu devoción y tu valor. Pero sin considerar mi intención, no te aflijas tanto junto con nuestra madre.
2.21.57
धर्मार्थकामाः खलु जीवलोके
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।
ये तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
भार्येव वश्याभिमता सपुत्रा ॥ २.२१.५७ ॥
En este mundo de seres vivos, el dharma, la riqueza y el deseo se consideran en relación con el fruto que el dharma produce; todos ellos, sin duda, serían para mí como una esposa obediente, agradable, junto con sus hijos.
2.21.58
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसंनिविष्टा
धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके
कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ २.२१.५८ ॥
Pero donde todo eso no esté presente, uno debe emprender aquello de lo que surge el dharma. En el mundo, quien solo busca riqueza se vuelve odioso, y una naturaleza entregada por completo al deseo tampoco es alabada.
2.21.59
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः
क्रोधात् प्रहर्षादथवापि कामात्।
यद् व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मं
कस्तं न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ २.२१.५९ ॥
Cualquier tarea que ordene un maestro, un rey, un padre o un anciano, ya sea por ira, alegría o incluso deseo, tras considerar el dharma — ¿qué hombre de conducta compasiva no la cumpliría?
2.21.60
न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा-
मिमां न कर्तुं सकलां यथावत्।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे
देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः ॥ २.२१.६० ॥
Por eso no puedo cumplir debidamente toda esta promesa de nuestro padre; pues él es nuestro maestro en este mandato, el esposo de la reina, y él es nuestro refugio y dharma.
2.21.61
तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे
विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने।
देवी मया सार्धमितोऽभिगच्छेत्
कथंस्विदन्या विधवेव नारी ॥ २.२१.६१ ॥
Mientras él, el rey del dharma, aún vive y permanece firme en su propio camino, ¿cómo podría la reina partir de aquí conmigo, como cualquier otra mujer viuda?
2.21.62
सा मानुमन्यस्व वनं व्रजन्तं
कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं
यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ २.२१.६२ ॥
Oh reina, acepta con respeto mi partida al bosque y realiza ritos de bienestar por nosotros, para que cuando se cumpla el plazo yo regrese, como Yayāti volvió por la verdad.
2.21.63
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा-
न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।
अदीर्घकालेन तु देवि जीविते
वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ २.२१.६३ ॥
No deseo la fama por el mero reino, ni soy capaz de alcanzar después una gran prosperidad; oh reina, en el breve curso de la vida, hoy elijo injustamente una tierra baja.
2.21.64
प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं
पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं
चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ २.२१.६४ ॥
El mejor de los hombres, apaciguando a su madre y deseando con valor marchar a los bosques de Daṇḍaka, habiendo luego instruido con gran esmero a su hermano menor, hizo en su corazón la circunvalación de aquella madre y la contempló.