รามายณะของวาลมีกิ · สรรค 2.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.21.1
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ २.२१.१ ॥
เมื่อกౌสัลยา พระมารดาของพระราม กำลังคร่ำครวญเช่นนั้น พระลักษมณ์ผู้เศร้าโศกจึงกล่าวถ้อยคำที่เหมาะแก่เวลานั้นแก่พระนาง
2.21.2
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम्।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः ॥ २.२१.२ ॥
ข้าแต่ท่านผู้สูงศักดิ์ แม้ข้าพเจ้าก็ไม่เห็นด้วยที่พระราฆวะจะละราชสมบัติอันรุ่งโรจน์ไปสู่ป่า ทั้งที่ตกอยู่ใต้อำนาจถ้อยคำของสตรีผู้หนึ่ง
2.21.3
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ २.२१.३ ॥
กษัตริย์ผู้มีใจวิปริต ชราภาพ และถูกกามารมณ์ครอบงำ เมื่อถูกความปรารถนาผลักดัน จะไม่กล่าวอะไรออกมาได้บ้างเล่า
2.21.4
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः ॥ २.२१.४ ॥
ข้าพเจ้าไม่เห็นความผิดใดของพระองค์ และไม่เห็นข้อบกพร่องใดเช่นนั้น ซึ่งจะเป็นเหตุให้พระราฆวะต้องถูกขับไล่จากแว่นแคว้นไปสู่ป่า
2.21.5
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ २.२१.५ ॥
ในโลกนี้ข้าพเจ้าไม่เห็นผู้ใดเลยที่แม้ลับหลังแล้วจะกล่าวถึงความผิดของพระองค์ แม้แต่มิตรสหายของพระองค์เอง หรือผู้ที่ถูกขับไล่ไปแล้วก็ตาม
2.21.6
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात् ॥ २.२१.६ ॥
ใครเล่าที่มองดูธรรมแล้วจะละทิ้งบุตรโดยไม่มีเหตุผล บุตรผู้เปรียบดั่งเทพ ซื่อตรง สำรวมตน และเมตตาแม้แก่ศัตรู
2.21.7
तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः।
पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ २.२१.७ ॥
บุตรผู้ระลึกถึงจารีตของกษัตริย์ จะเก็บถ้อยคำของพระราชาที่กลับไปสู่ความเป็นเด็กเช่นนี้ไว้ในใจได้อย่างไร
2.21.8
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ २.२१.८ ॥
ตราบเท่าที่ยังไม่มีผู้ใดรู้เรื่องนี้ ขอพระองค์จงเก็บคำสั่งนี้ไว้ในใจ ร่วมกับข้าพเจ้าเถิด
2.21.9
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ २.२१.९ ॥
ข้าแต่พระราฆวะ ข้าพเจ้ายืนเคียงข้างพระองค์พร้อมคันธนู คอยคุ้มครองพระองค์ ใครเล่าจะทำได้มากกว่าข้าพเจ้า ผู้ยืนอยู่ดั่งความตายเอง
2.21.10
निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ २.२१.१० ॥
ข้าแต่บุรุษอุดม หากผู้ใดขัดขวางขึ้นมา ข้าพเจ้าจะทำให้กรุงอโยธยาทั้งสิ้นปราศจากผู้คนด้วยลูกศรอันคมกล้า
2.21.11
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति।
सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ २.२१.११ ॥
ผู้ใดเป็นฝ่ายของพระภรต หรือปรารถนาความดีแก่เขา ข้าพเจ้าจะฆ่าพวกเขาทั้งหมด เพราะผู้ที่อ่อนโยนย่อมถูกเหยียบย่ำ
2.21.12
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता।
अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि ॥ २.२१.१२ ॥
หากบิดาของเรา ถูกไกเกยีปลุกเร้าและพอใจกับเรื่องนี้ กลายเป็นศัตรูไป ก็ขอให้ท่านถูกฆ่าด้วยเช่นกัน จงถูกฆ่าโดยไม่มีความผูกพันเถิด
2.21.13
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ २.२१.१३ ॥
แม้ผู้เป็นครูผู้หลงทะนงตน ไม่รู้ว่าอะไรควรทำหรือไม่ควรทำ และหลงผิดไปสู่ทางที่ผิด การห้ามปรามท่านก็เป็นหน้าที่
2.21.14
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम।
दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव ॥ २.२१.१४ ॥
ข้าแต่บุรุษอุดม ท่านอาศัยกำลังอะไร หรือด้วยเหตุผลใด จึงต้องการมอบราชอาณาจักรนี้ซึ่งเป็นของพระองค์ให้แก่ไกเกยี
2.21.15
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ २.२१.१५ ॥
ข้าแต่ผู้ปราบศัตรู เมื่อพระองค์และข้าพเจ้าได้ก่อความเป็นศัตรูอย่างยิ่งยวดแล้ว เขามีอำนาจอะไรที่จะมอบราชสมบัติให้แก่พระภรต
2.21.16
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ २.२१.१६ ॥
ข้าแต่พระนาง ข้าพเจ้าผูกพันกับพี่ชายด้วยใจอย่างแท้จริง ข้าพเจ้าขอสาบานด้วยความจริง ด้วยคันธนูของข้าพเจ้า และด้วยสิ่งที่พระนางประทานและเป็นที่รักของพระนาง
2.21.17
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ २.२१.१७ ॥
ข้าแต่พระนาง หากพระรามจะเข้าไปในกองไฟที่ลุกโชน หรือในป่า ขอพระนางจงทราบไว้ล่วงหน้าเถิดว่าข้าพเจ้าจะได้เข้าไปที่นั่นก่อนแล้ว
2.21.18
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ २.२१.१८ ॥
ข้าพเจ้าจะขจัดความทุกข์ของพระนางด้วยพลังของข้าพเจ้า ดั่งดวงอาทิตย์ที่ขึ้นมาขจัดความมืด ขอให้พระนางได้เห็นพลังของข้าพเจ้า และให้พระราฆวะได้เห็นด้วยเถิด
2.21.19
हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्।
कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम् ॥ २.२१.१९ ॥
ข้าพเจ้าจะฆ่าบิดาผู้ชราที่มีใจผูกพันกับไกเกยี ผู้น่าสงสารและทำตัวเหมือนเด็ก ผู้ถูกเหยียดหยามเพราะความชราของตน
2.21.20
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।
उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा ॥ २.२१.२० ॥
เมื่อกౌสัลยาได้ฟังถ้อยคำของพระลักษมณ์ผู้มีจิตใจอันยิ่งใหญ่นั้น พระนางผู้ร่ำไห้และจมอยู่ในความโศก จึงตรัสแก่พระรามว่า
2.21.21
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ २.२१.२१ ॥
ลูกเอ๋ย เจ้าได้ยินที่พระลักษมณ์น้องชายของเจ้ากล่าวแล้ว บัดนี้จงทำสิ่งที่เจ้าปรารถนา หากเป็นที่พอใจของเจ้า
2.21.22
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ २.२१.२२ ॥
แม้ได้ฟังถ้อยคำอันไม่ชอบธรรมที่ศัตรูร่วมภรรยาของแม่กล่าวไว้ เจ้าก็ไม่ควรจากที่นี่ทิ้งแม่ไป ผู้กำลังเร่าร้อนด้วยความโศก
2.21.23
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २.२१.२३ ॥
โอ้ผู้รู้ธรรม โอ้ผู้ยึดมั่นในธรรมยิ่งนัก เจ้าปรารถนาจะประพฤติธรรม จงอยู่ที่นี่และปรนนิบัติแม่ จงประพฤติธรรมอันสูงสุด
2.21.24
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २.२१.२४ ॥
ลูกเอ๋ย กัศยปผู้ปรนนิบัติมารดาอยู่ในเรือนของตนด้วยความสำรวม และประกอบด้วยตบะอันยิ่งใหญ่ ได้ไปสู่สวรรค์
2.21.25
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्।
त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २.२१.२५ ॥
ดังที่พระราชาควรได้รับความเคารพจากเจ้าฉันใด แม่ก็ควรได้รับความเคารพจากเจ้าฉันนั้น แม่ไม่อนุญาตให้เจ้าไป เจ้าจะจากที่นี่ไปป่าไม่ได้
2.21.26
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २.२१.२६ ॥
หากปราศจากเจ้า แม่ไม่ต้องการชีวิตหรือความสุขใด ๆ การได้อยู่กับเจ้าเป็นความดีแก่แม่ แม้ต้องกินหญ้าก็ตาม
2.21.27
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।
अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.२१.२७ ॥
หากเจ้าจะไปป่าทิ้งแม่ผู้ปรารถนาความโศกไว้ แม่จะนั่งอดอาหารจนตายอยู่ที่นี่ และแม่จะมีชีวิตอยู่ต่อไปไม่ได้
2.21.28
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः ॥ २.२१.२८ ॥
ลูกเอ๋ย เช่นนั้นเจ้าจะต้องตกนรกที่เลื่องลือในโลก เหมือนมหาสมุทรผู้เป็นเจ้าแห่งแม่น้ำทั้งหลาย ที่กล่าวกันว่าต้องแบกรับบาปแห่งการฆ่าพราหมณ์เพราะความอธรรม
2.21.29
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २.२१.२९ ॥
ครั้นนั้น พระรามผู้มีจิตใจยึดมั่นในธรรม ได้กล่าวถ้อยคำอันสอดคล้องกับธรรมแก่พระนางเการัลยาผู้มารดา ซึ่งกำลังคร่ำครวญและอ่อนแรงอยู่เช่นนั้น
2.21.30
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २.२१.३० ॥
ลูกไม่มีกำลังที่จะล่วงละเมิดคำของพ่อได้ ลูกขอก้มศีรษะวิงวอนแม่ ลูกปรารถนาจะไปป่า
2.21.31
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा।
गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता ॥ २.२१.३१ ॥
ฤๅษีผู้อาศัยอยู่ในป่าผู้ปฏิบัติตามคำสั่งของบิดา และฤๅษีกัณฑุผู้ฉลาดรู้ธรรม ก็เคยฆ่าโคตัวหนึ่งมาแล้ว โดยไม่รู้ว่าเป็นอธรรม
2.21.32
अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।
खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः ॥ २.२१.३२ ॥
ในวงศ์ของเรา เมื่อก่อนนี้ ด้วยพระบัญชาของพระเจ้าสาคระผู้เป็นบิดา บุตรทั้งหลายของสาคระขุดแผ่นดินเพื่อเชื่อฟังคำสั่งของบิดา จึงได้รับความพินาศอันใหญ่หลวง
2.21.33
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात् ॥ २.२१.३३ ॥
พระรามบุตรของชมทัคนีได้ใช้ขวานตัดพระนางเรณุกาผู้เป็นมารดาของตนเองในป่า เพราะเห็นแก่คำสั่งของบิดา
2.21.34
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ २.२१.३४ ॥
โอ้เทวี คำสั่งของบิดาได้ถูกปฏิบัติแล้วโดยผู้เหล่านี้และโดยผู้อื่นอีกมากมายที่เสมอด้วยเทพเจ้า ลูกจะปฏิบัติตามคำของบิดาอย่างไม่ย่อท้อ เพื่อประโยชน์แก่บิดา
2.21.35
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।
एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः ॥ २.२१.३५ ॥
โอ้เทวี คำสั่งของบิดามิใช่ว่าลูกผู้เดียวปฏิบัติ แม้ผู้ที่ลูกได้กล่าวถึงแล้วก็ได้ปฏิบัติมาแล้วเช่นกัน
2.21.36
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ २.२१.३६ ॥
ลูกมิได้ประพฤติธรรมใหม่ที่แปลกแยกและขัดต่อแม่ ลูกเพียงดำเนินตามทางที่บรรพบุรุษยอมรับและได้เดินมาแล้ว
2.21.37
तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।
पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते ॥ २.२१.३७ ॥
ดังนั้นสิ่งนี้ต้องถูกกระทำโดยลูก บนแผ่นดินนี้ไม่มีทางอื่น ผู้ใดปฏิบัติตามคำของบิดาย่อมไม่เสื่อมเสียเลย
2.21.38
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ २.२१.३८ ॥
พระรามผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้กล่าววาจา และประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้ถือธนู เมื่อกล่าวกับพระมารดาดังนั้นแล้ว ก็กล่าวกับพระลักษมณ์อีกครั้ง
2.21.39
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ २.२१.३९ ॥
ลักษมณ์ ข้ารู้ว่าเจ้ามีความรักต่อข้ายิ่งนัก ทั้งความกล้าหาญ ความมั่นคง และรัศมีของเจ้านั้นยากที่ผู้ใดจะต้านทานได้
2.21.40
मम मातुर्महद् दुःखमतुलं शुभलक्षण।
अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ २.२१.४० ॥
โอ้ผู้มีลักษณะอันเป็นมงคล ความโศกอันใหญ่หลวงและหาที่เปรียบมิได้ของมารดาข้า เกิดจากการไม่เข้าใจเจตนาของข้า และไม่เข้าใจความจริงและความสงบ
2.21.41
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।
धर्मसंश्रितमप्येतत् पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ २.२१.४१ ॥
ในโลกนี้ธรรมเป็นสิ่งสูงสุด และสัจจะตั้งอยู่บนธรรม คำพูดของบิดานี้ตั้งอยู่บนธรรมเช่นกัน จึงประเสริฐยิ่ง
2.21.42
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ २.२१.४२ ॥
ดูก่อนวีรบุรุษ เมื่อรับปากตามคำของบิดา มารดา หรือพราหมณ์แล้ว ผู้ยืนหยัดอยู่บนธรรมไม่ควรทำให้คำนั้นเป็นโมฆะ
2.21.43
सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम्।
पितुर्हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ २.२१.४३ ॥
ดูก่อนวีรบุรุษ ข้าพเจ้าไม่อาจล่วงละเมิดคำสั่งนั้นอีกได้ เพราะถูกไกเกยีผลักดันด้วยคำของบิดา
2.21.44
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ २.२१.४४ ॥
เพราะฉะนั้น จงละความคิดอันต่ำช้านี้ซึ่งยึดอยู่กับหน้าที่ของกษัตริย์เสีย จงพึ่งพาธรรม อย่าใจร้าย และจงทำตามความคิดของข้าพเจ้า
2.21.45
तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः ॥ २.२१.४५ ॥
เมื่อตรัสกับน้องชายด้วยความรักใคร่เช่นนั้นแล้ว พระรามผู้เป็นพี่ใหญ่ของพระลักษมณ์ ประนมมือ ก้มศีรษะลง จึงตรัสกับพระนางเการลยาอีกครั้ง
2.21.46
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ २.२१.४६ ॥
ขอท่านโปรดอนุญาตข้าพเจ้า ดูก่อนพระมารดา ข้าพเจ้ากำลังจะจากที่นี่ไปยังป่า ท่านได้ปฏิญาณด้วยชีวิตของข้าพเจ้า ขอท่านโปรดประกอบพิธีเพื่อความเป็นสิริมงคลให้ข้าพเจ้าด้วย
2.21.47
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ २.२१.४७ ॥
เมื่อได้ปฏิบัติตามคำปฏิญาณแล้ว ข้าพเจ้าจะกลับจากป่ามายังนครอีกครั้ง ดุจพระราชฤๅษียยาติในอดีตที่กลับมาอีกครั้งหลังจากละจากสวรรค์ไปแล้ว
2.21.48
शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ २.२१.४८ ॥
ดูก่อนพระมารดา ขอท่านโปรดเก็บความโศกไว้ในใจ อย่าโศกเศร้าเกินไปเลย ข้าพเจ้าจะกลับมาที่นี่อีกหลังจากอยู่ในป่าตามคำของบิดาแล้ว
2.21.49
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ २.२१.४९ ॥
ท่าน ข้าพเจ้า พระเวไทหี พระลักษมณ์ และพระสุมิตรา ทุกคนต้องดำรงอยู่ตามบัญชาของบิดา นี่คือธรรมอันเป็นนิรันดร์
2.21.50
अम्ब सम्भृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम् ॥ २.२१.५० ॥
ดูก่อนพระมารดา ขอท่านโปรดกลั้นความทุกข์ไว้ในใจ เตรียมเครื่องใช้ให้พร้อม และยอมรับความตั้งใจอันชอบธรรมของข้าพเจ้าที่จะเข้าไปในป่า
2.21.51
एतद् वचस्तस्य निशम्य माता
सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लवं च।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी
समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ २.२१.५१ ॥
พระนางได้ฟังถ้อยคำของพระรามอันชอบธรรม สงบ และไม่หวั่นไหวเช่นนั้นแล้ว ก็เหมือนฟื้นคืนสติจากความตาย มองดูพระรามแล้วจึงตรัสอีกครั้ง
2.21.52
यथैव ते पुत्र पिता तथाहं
गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च।
न त्वानुजानामि न मां विहाय
सुदुःखितामर्हसि पुत्र गन्तुम् ॥ २.२१.५२ ॥
ดูก่อนลูกรัก บิดาของเจ้าเป็นฉันใด แม่ก็เป็นครูของเจ้าฉันนั้น ด้วยหน้าที่ของตนและด้วยความรักใคร่ แม่ไม่อนุญาตให้เจ้าไป เจ้าไม่ควรจากแม่ผู้กำลังโศกเศร้าอย่างยิ่งไปเลย
2.21.53
किं जीवितेनेह विना त्वया मे
लोकेन वा किं स्वधयामृतेन।
श्रेयो मुहूर्तं तव संनिधानं
ममैव कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ २.२१.५३ ॥
หากไม่มีเจ้า ชีวิตนี้จะมีค่าอะไร โลกนี้หรือการถวายสวธาหรืออมฤตจะมีค่าอะไรแก่แม่ ช่วงเวลาอันสั้นที่เจ้าอยู่ใกล้แม่ก็ประเสริฐกว่าโลกที่มีชีวิตทั้งหมดนี้เสียอีก
2.21.54
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो
महागजो ध्वान्तमभिप्रविष्टः।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं
निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ २.२१.५४ ॥
ดุจช้างใหญ่ที่คนขับไล่ด้วยคบเพลิงแล้วเข้าไปในความมืด ลุกโพลงขึ้นอีก พระรามก็เช่นนั้น เมื่อได้ยินเสียงคร่ำครวญอันน่าสงสารของพระมารดา ก็ลุกโพลงขึ้นอีกครั้ง
2.21.55
स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा-
मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं
यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ २.२१.५५ ॥
พระรามผู้ตั้งมั่นในธรรม เมื่อเห็นพระมารดาเกือบหมดสติ และพระลักษมณ์ บุตรของพระสุมิตรา ถูกความโศกเผาไหม้ ก็ตรัสถ้อยคำอันชอบธรรม เพราะมีพระองค์เพียงผู้เดียวที่สมควรจะกล่าวในที่นั้น
2.21.56
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव
जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।
मम त्वभिप्रायमसंनिरीक्ष्य
मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम् ॥ २.२१.५६ ॥
ดูก่อนพระลักษมณ์ ข้าพเจ้าย่อมรู้ความจงรักภักดีและความกล้าหาญของเจ้าอยู่เสมอ แต่เจ้าไม่ได้พิจารณาเจตนาของข้าพเจ้า จึงไม่ควรโศกเศร้าอย่างยิ่งร่วมกับพระมารดาเช่นนี้
2.21.57
धर्मार्थकामाः खलु जीवलोके
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।
ये तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
भार्येव वश्याभिमता सपुत्रा ॥ २.२१.५७ ॥
ในโลกของสิ่งมีชีวิต ธรรม ทรัพย์ และกามที่พิจารณาเทียบกับผลที่ธรรมให้เกิดขึ้น ทั้งหมดนี้ไม่ต้องสงสัยเลยว่า สำหรับข้าพเจ้าจะเป็นดุจภรรยาที่เชื่อฟัง เป็นที่รัก พร้อมด้วยบุตรทั้งหลาย
2.21.58
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसंनिविष्टा
धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके
कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ २.२१.५८ ॥
แต่เมื่อสิ่งเหล่านี้ไม่ได้ตั้งอยู่ในที่นั้น ก็ควรเริ่มทำสิ่งที่ธรรมจะเกิดขึ้นได้ ในโลกผู้มุ่งแต่ทรัพย์ย่อมเป็นที่เกลียดชัง และแม้ความเป็นทาสของกามก็ไม่เป็นที่สรรเสริญเช่นกัน
2.21.59
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः
क्रोधात् प्रहर्षादथवापि कामात्।
यद् व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मं
कस्तं न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ २.२१.५९ ॥
ครู พระราชา บิดา หรือผู้เฒ่าผู้แก่ ไม่ว่าจะสั่งกิจใดด้วยความโกรธ ความยินดี หรือแม้ด้วยกาม เมื่อพิจารณาธรรมแล้ว บุรุษผู้มีจิตใจอ่อนโยนคนใดจะไม่ทำกิจนั้นเล่า
2.21.60
न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा-
मिमां न कर्तुं सकलां यथावत्।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे
देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः ॥ २.२१.६० ॥
ด้วยเหตุนั้นข้าพเจ้าจึงไม่อาจปฏิบัติคำปฏิญาณทั้งหมดของบิดาให้ครบถ้วนตามที่ควรได้ เพราะท่านเป็นครูของเราทั้งสองในคำสั่งนี้ เป็นสามีของพระมารดา และเป็นที่พึ่งกับธรรมของเรา
2.21.61
तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे
विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने।
देवी मया सार्धमितोऽभिगच्छेत्
कथंस्विदन्या विधवेव नारी ॥ २.२१.६१ ॥
ขณะที่พระองค์ผู้ทรงธรรม ยังทรงพระชนม์อยู่ และทรงดำรงอยู่ในมรรคาของพระองค์เองอย่างมั่นคง เหตุใดพระเทวีจะตามข้าพเจ้าไปจากที่นี่ได้ ดุจสตรีม่ายผู้อื่นเล่า
2.21.62
सा मानुमन्यस्व वनं व्रजन्तं
कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं
यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ २.२१.६२ ॥
ข้าแต่พระเทวี ขอทรงรับการที่ข้าพเจ้าจะเสด็จเข้าป่าด้วยความเคารพ และโปรดประกอบพิธีสวัสดิมงคลเพื่อพวกเรา เพื่อเมื่อครบกำหนดแล้วข้าพเจ้าจะกลับมาอีก ดุจพระยยาติทรงกลับมาอีกได้ด้วยความสัตย์
2.21.63
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा-
न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।
अदीर्घकालेन तु देवि जीविते
वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ २.२१.६३ ॥
เพราะข้าพเจ้าไม่ปรารถนาเกียรติยศที่เกิดจากเพียงแค่ราชสมบัติ และไม่อาจสร้างความเจริญรุ่งเรืองอันยิ่งใหญ่ให้เกิดขึ้นภายหลังได้ ข้าแต่พระเทวี ในชีวิตอันสั้น ข้าพเจ้าบัดนี้เลือกแผ่นดินอันต่ำต้อย โดยมิชอบธรรม
2.21.64
प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं
पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं
चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ २.२१.६४ ॥
ประมุขของบุรุษ ทรงปลอบพระมารดา และทรงปรารถนาจะเสด็จไปสู่ป่าทัณฑกะด้วยความกล้าหาญ ครั้นทรงสั่งสอนพระอนุชาอย่างมั่นคงแล้ว จึงทรงกระทำประทักษิณพระมารดาในพระทัย และทรงลาจากนาง