વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.21.1
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ २.२१.१ ॥
આ રીતે વિલાપ કરતી રામની માતા કૌસલ્યાને દુઃખી લક્ષ્મણે તે સમયને અનુરૂપ વચનો કહ્યાં.
2.21.2
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम्।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः ॥ २.२१.२ ॥
હે આર્યે! રાજ્યલક્ષ્મીનો ત્યાગ કરીને, એક સ્ત્રીના વચનને વશ થઈ રાઘવનું વનમાં જવું મને પણ ગમતું નથી.
2.21.3
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ २.२१.३ ॥
વિપરીત બુદ્ધિવાળો, વૃદ્ધ અને વિષયોથી પીડાયેલો રાજા, કામથી પ્રેરાઈને શું નથી કહેતો?
2.21.4
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः ॥ २.२१.४ ॥
તેનામાં હું કોઈ અપરાધ કે એવો દોષ જોતો નથી, જેના કારણે રાઘવને રાજ્યમાંથી વનવાસ માટે કાઢી મૂકવામાં આવે.
2.21.5
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ २.२१.५ ॥
જગતમાં તેની ગેરહાજરીમાં પણ તેનો દોષ કહેનાર એક પણ માણસ હું જોતો નથી — ભલે તે તેનો મિત્ર હોય કે તિરસ્કૃત હોય.
2.21.6
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात् ॥ २.२१.६ ॥
દેવતુલ્ય, સરળ, સંયમી અને શત્રુઓ પર પણ સ્નેહ રાખનાર પુત્રને, ધર્મ જોનાર કોણ વિનાકારણ ત્યજી દે?
2.21.7
तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः।
पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ २.२१.७ ॥
રાજા ફરીથી બાલ્યાવસ્થાને પામ્યા છે; રાજધર્મનું સ્મરણ કરીને તેમનું આ વચન કયો પુત્ર હૃદયમાં રાખે?
2.21.8
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ २.२१.८ ॥
આ વાત હજી કોઈ માણસ જાણતો નથી ત્યાં સુધી જ, મારી સાથે આ આજ્ઞાને તારા અંતરમાં જ રાખ.
2.21.9
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ २.२१.९ ॥
હે રાઘવ, ધનુષ્ય લઈને તારી બાજુમાં ઊભો રહી તારું રક્ષણ કરું છું, યમ જેવો ઊભો છું ત્યારે મારાથી વધુ કંઈ કરવા કોણ સમર્થ છે?
2.21.10
निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ २.२१.१० ॥
હે મનુજર્ષભ, જો કોઈ વિરોધમાં ઊભો રહેશે, તો તીક્ષ્ણ બાણોથી આ સમગ્ર અયોધ્યાને માણસો વિનાની કરી દઈશ.
2.21.11
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति।
सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ २.२१.११ ॥
ભરતનો પક્ષકાર હોય કે તેનું હિત ઇચ્છનારો હોય, તે સર્વેને હું મારી નાખીશ; કારણ કે કોમળ માણસનો જ તિરસ્કાર થાય છે.
2.21.12
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता।
अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि ॥ २.२१.१२ ॥
કૈકેયીથી પ્રેરિત થઈને જો આપણા પિતા સંતુષ્ટ થઈને શત્રુ બને, તો આસક્તિ વિના તેમને પણ મારી નાખવા, મારી નાખવા.
2.21.13
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ २.२१.१३ ॥
અભિમાનથી મદાંધ બની કાર્ય-અકાર્ય ન જાણી કુમાર્ગે ચડેલા વડીલને પણ શાસન કરવું એ જ કર્તવ્ય છે.
2.21.14
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम।
दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव ॥ २.२१.१४ ॥
હે પુરુષોત્તમ! આ કયા બળ કે કયા કારણના આધારે તમારું આ રાજ્ય કૈકેયીને આપવા ઇચ્છે છે?
2.21.15
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ २.२१.१५ ॥
હે શત્રુદમન! તમારી અને મારી સાથે અત્યંત ઘોર વેર બાંધનાર આનામાં ભરતને રાજલક્ષ્મી આપવાની કઈ શક્તિ છે?
2.21.16
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ २.२१.१६ ॥
હે દેવી! હું સાચા હૃદયથી મારા ભાઈ પ્રત્યે અનુરક્ત છું. સત્ય, મારા ધનુષ અને તમે આપેલી પ્રિય વસ્તુના સોગંદ લઉં છું.
2.21.17
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ २.२१.१७ ॥
હે દેવી! જો રામ બળતી આગમાં કે વનમાં પ્રવેશ કરશે, તો તેના પહેલાં જ હું ત્યાં પ્રવેશી ચૂક્યો હોઈશ — આ તમે પહેલેથી જાણી લો.
2.21.18
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ २.२१.१८ ॥
ઉદય પામેલો સૂર્ય જેમ અંધકારને હરે છે, તેમ હું મારા પરાક્રમથી તમારું દુઃખ હરીશ. હે દેવી! મારું પરાક્રમ જુઓ; રાઘવ પણ જુએ.
2.21.19
हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्।
कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम् ॥ २.२१.१९ ॥
કૈકેયીમાં મન આસક્ત એવા, દીન, બાળકજેવા વર્તનમાં સ્થિત, વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે નિંદિત એવા વૃદ્ધ પિતાને હું મારી નાખીશ.
2.21.20
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।
उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा ॥ २.२१.२० ॥
મહાત્મા લક્ષ્મણના આ વચનો સાંભળીને, શોકથી વ્યાકુળ કૌસલ્યા રડતાં રડતાં રામને બોલી.
2.21.21
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ २.२१.२१ ॥
પુત્ર! તારા ભાઈ લક્ષ્મણે જે કહ્યું તે તેં સાંભળ્યું. હવે તને જે ગમે તે કર.
2.21.22
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ २.२१.२२ ॥
મારી શોક્ય(સોતન)ના અધર્મ્ય વચનો સાંભળીને પણ, શોકથી સંતપ્ત એવી મને છોડીને તારે અહીંથી જવું યોગ્ય નથી.
2.21.23
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २.२१.२३ ॥
હે ધર્મજ્ઞ! હે ધર્મિષ્ઠ! ધર્મનું આચરણ કરવાની તારી ઇચ્છા છે. અહીં રહીને મારી સેવા કર અને શ્રેષ્ઠ ધર્મનું આચરણ કર.
2.21.24
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २.२१.२४ ॥
પુત્ર! પોતાના ઘરમાં સંયમપૂર્વક રહીને, માતાની સેવા કરીને, પરમ તપથી યુક્ત કશ્યપ સ્વર્ગે ગયા.
2.21.25
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्।
त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २.२१.२५ ॥
રાજા તારે માટે જેમ પૂજ્ય છે, તેમ આદરમાં હું પણ છું. હું તને અનુમતિ આપતી નથી; તારે અહીંથી વનમાં ન જવું જોઈએ.
2.21.26
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २.२१.२६ ॥
તારા વિયોગમાં મને જીવન કે સુખનું કોઈ પ્રયોજન નથી. તારી સાથે રહેવું એ જ મારા માટે શ્રેયસ્કર છે; ઘાસ ખાવું પડે તોય.
2.21.27
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।
अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.२१.२७ ॥
શોકથી ઝંખતી એવી મને છોડીને જો તું વનમાં જઈશ, તો હું અહીં પ્રાયોપવેશન કરીશ; જીવી નહીં શકું.
2.21.28
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः ॥ २.२१.२८ ॥
હે પુત્ર, ત્યારે તું લોકપ્રસિદ્ધ નરકને પામીશ; અધર્મથી બ્રહ્મહત્યાના પાપની જેમ, નદીઓના સ્વામી સમુદ્ર પણ તેવો જ થાય છે.
2.21.29
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २.२१.२९ ॥
આ રીતે વિલાપ કરતી દીન માતા કૌસલ્યાને ત્યારે ધર્માત્મા રામે ધર્મને અનુરૂપ વચનો કહ્યાં.
2.21.30
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २.२१.३० ॥
પિતાના વચનનું ઉલ્લંઘન કરવાની મારામાં શક્તિ નથી. માથું નમાવીને હું તને પ્રાર્થના કરું છું; હું વનમાં જવા ઇચ્છું છું.
2.21.31
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा।
गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता ॥ २.२१.३१ ॥
પિતાનું વચન પાળનાર વનવાસી ઋષિ અને ધર્મ જાણનાર વિદ્વાન કંડુ દ્વારા ગાય હણાઈ.
2.21.32
अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।
खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः ॥ २.२१.३२ ॥
આપણા કુળમાં પૂર્વે સગરની આજ્ઞાથી, પિતાની આજ્ઞા માની પૃથ્વી ખોદતા સાગરપુત્રોનો અતિ મોટો વિનાશ થયો.
2.21.33
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात् ॥ २.२१.३३ ॥
જમદગ્નિના પુત્ર રામે પિતાના વચનના કારણે વનમાં પોતે પોતાની માતા રેણુકાને પરશુથી કાપી નાખી.
2.21.34
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ २.२१.३४ ॥
હે દેવી, આમના દ્વારા અને દેવો સમાન અન્ય અનેક દ્વારા પિતાનું વચન પાળવામાં આવ્યું છે; પિતાના હિત માટે હું પણ અડગ રીતે તે વચન પાળીશ.
2.21.35
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।
एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः ॥ २.२१.३५ ॥
હે દેવી, પિતાની આજ્ઞા ફક્ત હું એકલો પાળતો નથી; જેમનો મેં ઉલ્લેખ કર્યો તેમણે પણ તે પાળી છે.
2.21.36
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ २.२१.३६ ॥
હું તારા માટે અપૂર્વ અને પ્રતિકૂળ ધર્મ પ્રવર્તાવતો નથી; પૂર્વજોએ સ્વીકારીને ચાલેલો માર્ગ જ હું અનુસરું છું.
2.21.37
तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।
पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते ॥ २.२१.३७ ॥
તેથી આ કાર્ય મારે જ કરવું છે; પૃથ્વી પર બીજો માર્ગ નથી. પિતાના વચનનું પાલન કરનાર કોઈ પણ હીન થતો નથી.
2.21.38
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ २.२१.३८ ॥
માતાને આ રીતે કહીને, વાણીકુશળોમાં શ્રેષ્ઠ અને બધા ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ રામે ફરી લક્ષ્મણને કહ્યું.
2.21.39
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ २.२१.३९ ॥
હે લક્ષ્મણ! મારા પ્રત્યે તારો સ્નેહ શ્રેષ્ઠ છે એ હું જાણું છું; તારો પરાક્રમ, સાહસ અને તેજ અત્યંત દુર્જય છે.
2.21.40
मम मातुर्महद् दुःखमतुलं शुभलक्षण।
अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ २.२१.४० ॥
હે શુભલક્ષણ! મારી માતાનું અતુલ્ય મહાન દુઃખ એ છે કે મારો અભિપ્રાય, સત્ય અને શાંતિ તે સમજી શકતી નથી.
2.21.41
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।
धर्मसंश्रितमप्येतत् पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ २.२१.४१ ॥
જગતમાં ધર્મ જ પરમ છે; ધર્મમાં સત્ય સ્થાપિત છે. ધર્મને આશ્રિત આ પિતાનું વચન પણ ઉત્તમ છે.
2.21.42
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ २.२१.४२ ॥
હે વીર! પિતા, માતા કે બ્રાહ્મણનું વચન સ્વીકાર્યા પછી, ધર્મનો આશ્રય લઈને રહેનારે તેને વ્યર્થ ન કરવું જોઈએ.
2.21.43
सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम्।
पितुर्हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ २.२१.४३ ॥
હે વીરા, પિતાના વચનથી, કૈકેયી દ્વારા પ્રેરિત થયેલો હું આ આજ્ઞાનું ફરી ઉલ્લંઘન કરી શકીશ નહીં.
2.21.44
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ २.२१.४४ ॥
તેથી ક્ષત્રધર્મ પર આધારિત આ અનાર્ય મતિને છોડી દો; ધર્મનો આશ્રય લો, કઠોરતા ન કરો, મારી બુદ્ધિને અનુસરો.
2.21.45
तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः ॥ २.२१.४५ ॥
લક્ષ્મણના મોટા ભાઈએ સ્નેહથી ભાઈને આમ કહીને, હાથ જોડીને અને માથું નમાવીને ફરી કૌસલ્યાને કહ્યું.
2.21.46
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ २.२१.४६ ॥
હે દેવી, અહીંથી વનમાં જવા ઉદ્યત મને અનુમતિ આપો. તમે મારા પ્રાણના સોગંદથી બંધાયેલા છો; મારા કલ્યાણ માટે સ્વસ્ત્યયન કર્મ કરો.
2.21.47
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ २.२१.४७ ॥
પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરીને, વનમાંથી હું ફરીથી નગરીમાં પાછો આવીશ; પૂર્વે રાજર્ષિ યયાતિ સ્વર્ગ છોડીને જેમ ફરી આવ્યા હતા તેમ.
2.21.48
शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ २.२१.४८ ॥
હે માતા, શોકને હૃદયમાં જ રોકી રાખો, સારી રીતે શોક ન કરો. પિતાનું વચન પૂર્ણ કરીને, વનવાસથી હું અહીં જ ફરીથી આવીશ.
2.21.49
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ २.२१.४९ ॥
તું, હું, વૈદેહી, લક્ષ્મણ અને સુમિત્રા — સૌએ પિતાની આજ્ઞામાં સ્થિર રહેવું જોઈએ; આ સનાતન ધર્મ છે.
2.21.50
अम्ब सम्भृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम् ॥ २.२१.५० ॥
માતા, દુઃખને હૃદયમાં દબાવીને, સામગ્રી ભેગી કરીને મારા વનવાસના ધર્મસંમત નિશ્ચયને અનુસરો.
2.21.51
एतद् वचस्तस्य निशम्य माता
सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लवं च।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी
समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ २.२१.५१ ॥
તેના આ ધર્મસંગત, શાંત અને અવિચલ શબ્દો સાંભળીને, મૃતવત્ માતા ફરી ભાનમાં આવીને રામને જોઈને ફરી બોલી.
2.21.52
यथैव ते पुत्र पिता तथाहं
गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च।
न त्वानुजानामि न मां विहाय
सुदुःखितामर्हसि पुत्र गन्तुम् ॥ २.२१.५२ ॥
પુત્ર, જેમ તારા પિતા છે તેમ જ હું પણ મારા ધર્મ અને સ્નેહથી તારી ગુરુ છું. હું તને અનુમતિ આપતી નથી; અત્યંત દુઃખી એવી મને છોડીને તારે જવું ન જોઈએ.
2.21.53
किं जीवितेनेह विना त्वया मे
लोकेन वा किं स्वधयामृतेन।
श्रेयो मुहूर्तं तव संनिधानं
ममैव कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ २.२१.५३ ॥
તારા વિના મારે આ જીવનનું શું, આ લોકનું શું, સ્વધા કે અમૃતનું શું? તારી સમીપતા ક્ષણભર પણ મારે માટે સમગ્ર જીવલોકથી શ્રેષ્ઠ છે.
2.21.54
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो
महागजो ध्वान्तमभिप्रविष्टः।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं
निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ २.२१.५४ ॥
મશાલોથી હંકારાયેલો મહાગજ અંધકારમાં પ્રવેશીને ફરી સળગી ઊઠે તેમ, માતાનો આવો કરુણ વિલાપ સાંભળીને રામ ફરી ભડકી ઊઠ્યા.
2.21.55
स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा-
मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं
यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ २.२१.५५ ॥
ધર્મમાં સ્થિર રહેલા રામે, બેભાન જેવી માતાને અને પીડાથી તપી રહેલા સૌમિત્રિને જોઈને, ત્યાં બોલવાને યોગ્ય એવા તેઓ જ છે એમ ધર્મયુક્ત વચનો કહ્યાં.
2.21.56
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव
जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।
मम त्वभिप्रायमसंनिरीक्ष्य
मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम् ॥ २.२१.५६ ॥
હે લક્ષ્મણ! તારી ભક્તિ અને પરાક્રમ હું સદા જાણું છું. પણ મારા અભિપ્રાયને જોયા વિના માતા સાથે આટલું અતિશય દુઃખ ન કર.
2.21.57
धर्मार्थकामाः खलु जीवलोके
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।
ये तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
भार्येव वश्याभिमता सपुत्रा ॥ २.२१.५७ ॥
આ જીવલોકમાં ધર્મ, અર્થ અને કામ ધર્મફળના ઉદયમાં વિચારાયેલા છે; તે બધા ત્યાં મારા માટે નિઃસંશય પત્ની સમાન વશ, પ્રિય અને પુત્રો સહિત હશે.
2.21.58
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसंनिविष्टा
धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके
कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ २.२१.५८ ॥
પરંતુ તે બધું જ્યાં ન હોય, ત્યાં જેમાંથી ધર્મ ઉત્પન્ન થાય તેનો જ આરંભ કરવો જોઈએ. જગતમાં ધનમાં આસક્ત માણસ દ્વેષપાત્ર બને છે; કેવળ કામમાં ડૂબેલો સ્વભાવ પણ પ્રશંસનીય નથી.
2.21.59
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः
क्रोधात् प्रहर्षादथवापि कामात्।
यद् व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मं
कस्तं न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ २.२१.५९ ॥
ગુરુ, રાજા, પિતા અને વૃદ્ધો ક્રોધથી, હર્ષથી કે કામનાથી જે કાર્યનો આદેશ આપે, ધર્મને વિચારીને દયાળુ આચરણ ધરાવતો કોણ તે નહીં કરે?
2.21.60
न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा-
मिमां न कर्तुं सकलां यथावत्।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे
देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः ॥ २.२१.६० ॥
તેથી પિતાની આ સંપૂર્ણ પ્રતિજ્ઞા યથાવત્ પૂરી કરવા હું સમર્થ નથી. આ આજ્ઞામાં તે જ આપણા બંનેના ગુરુ છે; દેવીના પતિ પણ તે જ છે; તે જ આશ્રય અને ધર્મ છે.
2.21.61
तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे
विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने।
देवी मया सार्धमितोऽभिगच्छेत्
कथंस्विदन्या विधवेव नारी ॥ २.२१.६१ ॥
તે ધર્મરાજ હજી જીવિત છે, ખાસ કરીને પોતાના માર્ગે સ્થિર છે. તો પછી દેવી મારી સાથે અહીંથી કેવી રીતે જાય, કોઈ બીજી વિધવા સ્ત્રીની જેમ?
2.21.62
सा मानुमन्यस्व वनं व्रजन्तं
कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं
यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ २.२१.६२ ॥
હે દેવી, હું વનમાં જાઉં છું તે આદરપૂર્વક સ્વીકાર કર; અમારા માટે મંગળ વિધિઓ કર. અવધિ પૂરી થતાં હું ફરી પાછો આવીશ, જેમ સત્યના બળે યયાતિ ફરી આવ્યો હતો.
2.21.63
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा-
न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।
अदीर्घकालेन तु देवि जीविते
वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ २.२१.६३ ॥
માત્ર રાજ્ય માટે હું યશ ઇચ્છતો નથી; પછીથી મોટી સમૃદ્ધિ મેળવવા પણ હું સમર્થ નથી. હે દેવી, જીવનમાં થોડા જ સમયમાં આજે અધર્મથી હું એક નીચી ભૂમિ વરું છું.
2.21.64
प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं
पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं
चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ २.२१.६४ ॥
નરશ્રેષ્ઠ તે માતાને પ્રસન્ન કરીને, પરાક્રમથી દણ્ડકારણ્ય જવા ઇચ્છતા, પછી નાના ભાઈને સારી રીતે ઉપદેશ આપીને, તે માતાની મનમાં પ્રદક્ષિણા કરી દર્શન કર્યું.