ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 2.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.21.1
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ २.२१.१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੋਗ ਬਚਨ ਕਹੇ।
2.21.2
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम्।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः ॥ २.२१.२ ॥
ਹੇ ਆਰਿਆ! ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਰਾਘਵ ਦਾ ਬਣ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
2.21.3
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ २.२१.३ ॥
ਉਲਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਰਾਜਾ, ਕਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਆਖ ਦਿੰਦਾ?
2.21.4
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः ॥ २.२१.४ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਨਵਾਸ ਲਈ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ।
2.21.5
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ २.२१.५ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ — ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ।
2.21.6
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात् ॥ २.२१.६ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਸਿੱਧੇ, ਸੰਜਮੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਿਆਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ?
2.21.7
तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः।
पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ २.२१.७ ॥
ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਬਾਲਪਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ; ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇਗਾ?
2.21.8
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ २.२१.८ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖੋ।
2.21.9
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ २.२१.९ ॥
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜਮ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ?
2.21.10
निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ २.२१.१० ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।
2.21.11
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति।
सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ २.२१.११ ॥
ਭਰਤ ਦਾ ਪੱਖੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਮਲ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਰਾਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
2.21.12
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता।
अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि ॥ २.२१.१२ ॥
ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਜੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
2.21.13
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ २.२१.१३ ॥
ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ, ਕਰਨ ਯੋਗ ਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕਣਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ।
2.21.14
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम।
दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव ॥ २.२१.१४ ॥
ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ! ਇਹ ਕਿਸ ਬਲ ਜਾਂ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਰਾਜ ਕੈਕੇਯੀ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?
2.21.15
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ २.२१.१५ ॥
ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤਿ ਵੱਡਾ ਵੈਰ ਪਾਈ ਬੈਠੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਲੱਛਮੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ?
2.21.16
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ २.२१.१६ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਿਲੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਸੱਚ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਦਿੱਤੀ ਪਿਆਰੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ।
2.21.17
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ २.२१.१७ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੇ ਰਾਮ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵਾਂਗਾ — ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲਓ।
2.21.18
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ २.२१.१८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੂਰਜ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕਰਮ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮੇਰਾ ਪਰਾਕਰਮ ਵੇਖੋ; ਰਾਘਵ ਵੀ ਵੇਖਣ।
2.21.19
हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्।
कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम् ॥ २.२१.१९ ॥
ਕੈਕੇਈ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਦੀਨ, ਬਾਲਕਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਬੁਢਾਪੇ ਕਾਰਨ ਨਿੰਦਿਤ ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।
2.21.20
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।
उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा ॥ २.२१.२० ॥
ਮਹਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।
2.21.21
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ २.२१.२१ ॥
ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਤੂੰ ਸੁਣ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਉਹੀ ਕਰ।
2.21.22
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ २.२१.२२ ॥
ਮੇਰੀ ਸੌਕਣ ਦੇ ਅਧਰਮ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪਦੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਜਾਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
2.21.23
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २.२१.२३ ॥
ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ! ਹੇ ਧਰਮਿਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰ।
2.21.24
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २.२१.२४ ॥
ਪੁੱਤਰ! ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਰਮ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਸ਼ਯਪ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਏ।
2.21.25
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्।
त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २.२१.२५ ॥
ਰਾਜਾ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪੂਜਨੀਯ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਦਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਵਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
2.21.26
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २.२१.२६ ॥
ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਲਾ ਹੈ; ਘਾਹ ਖਾਣਾ ਵੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ।
2.21.27
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।
अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.२१.२७ ॥
ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਤੜਪਦੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੇ ਤੂੰ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੀ; ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗੀ।
2.21.28
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः ॥ २.२१.२८ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤਦੋਂ ਤੂੰ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਾਵੇਂਗਾ; ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਵਾਂਗ, ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੈ।
2.21.29
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २.२१.२९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਦੁਖੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਤਦ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਕਹੇ।
2.21.30
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २.२१.३० ॥
ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ। ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
2.21.31
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा।
गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता ॥ २.२१.३१ ॥
ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਨਵਾਸੀ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕੰਡੂ ਨੇ ਗਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।
2.21.32
अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।
खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः ॥ २.२१.३२ ॥
ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਗਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਧਰਤੀ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸਾਗਰ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ।
2.21.33
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात् ॥ २.२१.३३ ॥
ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ।
2.21.34
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ २.२१.३४ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।
2.21.35
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।
एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः ॥ २.२१.३५ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
2.21.36
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ २.२१.३६ ॥
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਅਨੋਖਾ ਅਤੇ ਉਲਟਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਰਿਹਾ; ਜਿਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਤੁਰਿਆ, ਉਸੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੈਂ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ।
2.21.37
तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।
पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते ॥ २.२१.३७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
2.21.38
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ २.२१.३८ ॥
ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
2.21.39
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ २.२१.३९ ॥
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਾ ਪਿਆਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਤੇਜ ਅਤਿ ਦੁਰਜਯ ਹੈ।
2.21.40
मम मातुर्महद् दुःखमतुलं शुभलक्षण।
अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ २.२१.४० ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ! ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਬੇਅੰਤ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨੋਰਥ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੀ।
2.21.41
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।
धर्मसंश्रितमप्येतत् पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ २.२१.४१ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਹੀ ਪਰਮ ਹੈ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਈ ਹੋਇਆ ਇਹ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਚਨ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।
2.21.42
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ २.२१.४२ ॥
ਹੇ ਵੀਰ! ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਬਚਨ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
2.21.43
सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम्।
पितुर्हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ २.२१.४३ ॥
ਹੇ ਵੀਰਾ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ, ਕੈਕੇਈ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਟਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗਾ।
2.21.44
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ २.२१.४४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਇਹ ਅਨਾਰੀ ਮਤ ਛੱਡ ਦੇ; ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ, ਕਠੋਰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰ।
2.21.45
तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः ॥ २.२१.४५ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਫਿਰ ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
2.21.46
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ २.२१.४६ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇੱਥੋਂ ਬਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸੌਂਹ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋ; ਮੇਰੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸ੍ਵਸਤਿਅਯਨ ਕਰਮ ਕਰੋ।
2.21.47
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ २.२१.४७ ॥
ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ, ਬਨੋਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਪਰਤਾਂਗਾ; ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਰਸ਼ੀ ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਆਏ ਸਨ।
2.21.48
शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ २.२१.४८ ॥
ਹੇ ਮਾਤਾ, ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਕ ਰੱਖੋ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੋ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਬਨਵਾਸ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਫਿਰ ਆਵਾਂਗਾ।
2.21.49
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ २.२१.४९ ॥
ਤੂੰ, ਮੈਂ, ਵੈਦੇਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ — ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।
2.21.50
अम्ब सम्भृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम् ॥ २.२१.५० ॥
ਮਾਤਾ, ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਕੇ, ਸਾਮਾਨ ਜੁਟਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਬਨਵਾਸ ਦੇ ਧਰਮਸੰਮਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ।
2.21.51
एतद् वचस्तस्य निशम्य माता
सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लवं च।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी
समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ २.२१.५१ ॥
ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਧਰਮਸੰਗਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਾਂਗ ਮਾਤਾ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲੀ।
2.21.52
यथैव ते पुत्र पिता तथाहं
गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च।
न त्वानुजानामि न मां विहाय
सुदुःखितामर्हसि पुत्र गन्तुम् ॥ २.२१.५२ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਗੁਰੂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
2.21.53
किं जीवितेनेह विना त्वया मे
लोकेन वा किं स्वधयामृतेन।
श्रेयो मुहूर्तं तव संनिधानं
ममैव कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ २.२१.५३ ॥
ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਕੀ, ਇਸ ਲੋਕ ਨਾਲ ਕੀ, ਸਵਧਾ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਕੀ? ਤੇਰੀ ਸਮੀਪਤਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵਲੋਕ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
2.21.54
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो
महागजो ध्वान्तमभिप्रविष्टः।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं
निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ २.२१.५४ ॥
ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨਾਲ ਹਕਾਇਆ ਮਹਾਗਜ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਮੁੜ ਬਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਇਹ ਕਰੁਣਾਮਈ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਮੁੜ ਤੜਪ ਉੱਠੇ।
2.21.55
स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा-
मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं
यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ २.२१.५५ ॥
ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਾਮ ਨੇ, ਬੇਸੁੱਧ ਵਰਗੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਸੌਮਿੱਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਬੋਲਣ ਯੋਗ ਉਹੀ ਹਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਯੁਕਤ ਬਚਨ ਕਹੇ।
2.21.56
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव
जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।
मम त्वभिप्रायमसंनिरीक्ष्य
मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम् ॥ २.२१.५६ ॥
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਏਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ।
2.21.57
धर्मार्थकामाः खलु जीवलोके
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।
ये तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
भार्येव वश्याभिमता सपुत्रा ॥ २.२१.५७ ॥
ਇਸ ਜੀਵਨ-ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਧਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਉਦੈ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਵੱਸ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਹਿਤ ਹੋਣਗੇ।
2.21.58
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसंनिविष्टा
धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके
कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ २.२१.५८ ॥
ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਨਾ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਆਰੰਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਨਹੀਂ।
2.21.59
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः
क्रोधात् प्रहर्षादथवापि कामात्।
यद् व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मं
कस्तं न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ २.२१.५९ ॥
ਗੁਰੂ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੋ ਕੰਮ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਇਆਵਾਨ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ?
2.21.60
न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा-
मिमां न कर्तुं सकलां यथावत्।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे
देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः ॥ २.२१.६० ॥
ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਤੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਹੈ।
2.21.61
तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे
विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने।
देवी मया सार्धमितोऽभिगच्छेत्
कथंस्विदन्या विधवेव नारी ॥ २.२१.६१ ॥
ਉਹ ਧਰਮਰਾਜ ਅਜੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ?
2.21.62
सा मानुमन्यस्व वनं व्रजन्तं
कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं
यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ २.२१.६२ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੰਨ ਲੈ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਰਸਮਾਂ ਕਰ। ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯਯਾਤੀ ਫਿਰ ਆਇਆ ਸੀ।
2.21.63
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा-
न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।
अदीर्घकालेन तु देवि जीविते
वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ २.२१.६३ ॥
ਕੇਵਲ ਰਾਜ ਲਈ ਮੈਂ ਯਸ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪਾਉਣ ਦੇ ਵੀ ਮੈਂ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਮੈਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ ਧਰਤੀ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ।
2.21.64
प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं
पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं
चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ २.२१.६४ ॥
ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਬਲ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਵਨ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ, ਫਿਰ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।