वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.21.1
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ २.२१.१ ॥
असा विलाप करणाऱ्या रामाची माता कौसल्येला दुःखी लक्ष्मणाने त्या क्षणाला साजेसे शब्द म्हटले.
2.21.2
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम्।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः ॥ २.२१.२ ॥
हे आर्ये! राज्यलक्ष्मीचा त्याग करून एका स्त्रीच्या बोलण्याच्या अधीन होऊन राघवाने वनात जाणे मलाही आवडत नाही.
2.21.3
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ २.२१.३ ॥
विपरीत बुद्धीचा, वृद्ध आणि विषयांनी पीडित झालेला राजा, काममोहाने प्रेरित होऊन काय बोलणार नाही?
2.21.4
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः ॥ २.२१.४ ॥
त्याच्यात मला कोणताही अपराध किंवा असा दोष दिसत नाही, ज्यामुळे राघवाला राज्यातून वनवासासाठी हाकलले जावे.
2.21.5
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ २.२१.५ ॥
जगात त्याच्या अनुपस्थितीतही त्याचा दोष सांगणारा एकही माणूस मला दिसत नाही — मग तो त्याचा मित्र असो वा हाकलून दिलेला असो.
2.21.6
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात् ॥ २.२१.६ ॥
देवतुल्य, सरळ, संयमी आणि शत्रूंवरही प्रेम करणाऱ्या पुत्राला, धर्माकडे पाहणारा कोण विनाकारण त्यागील?
2.21.7
तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः।
पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ २.२१.७ ॥
राजा पुन्हा बालपणाला आले आहेत; राजधर्माचे स्मरण ठेवून त्यांचे हे वचन कोणता पुत्र मनात धरेल?
2.21.8
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ २.२१.८ ॥
हे गुपित अजून कोणाला कळलेले नाही तोपर्यंतच माझ्यासह हा आदेश तुझ्या मनातच ठेव.
2.21.9
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ २.२१.९ ॥
हे राघवा, धनुष्य घेऊन तुझ्या बाजूला उभा राहून तुझे रक्षण करणारा मी यमासारखा उभा असता, माझ्यापेक्षा अधिक काही करण्यास कोण समर्थ आहे?
2.21.10
निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ २.२१.१० ॥
हे नरश्रेष्ठा, जर कोणी विरोधात उभा राहिला, तर तीक्ष्ण बाणांनी ही संपूर्ण अयोध्या माणसांविना करीन.
2.21.11
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति।
सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ २.२१.११ ॥
भरताचा पक्षधर असो किंवा त्याच्या हिताची इच्छा करणारा असो, त्या सर्वांचा मी वध करीन; कारण मृदू माणसाचाच अपमान होतो.
2.21.12
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता।
अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि ॥ २.२१.१२ ॥
कैकेयीने प्रेरित होऊन आमचे वडील संतुष्ट होऊन शत्रू बनले, तर निःसंग होऊन त्यांचाही वध केला जावा, वध केला जावा.
2.21.13
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ २.२१.१३ ॥
गर्वाने मदांध होऊन कार्य-अकार्य न जाणता कुमार्गाला लागलेल्या वडिलधाऱ्यालाही आवर घालणे हेच कर्तव्य आहे.
2.21.14
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम।
दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव ॥ २.२१.१४ ॥
हे पुरुषोत्तमा, हा कोणत्या बळावर किंवा कोणत्या कारणाच्या आधारे तुमचे हे राज्य कैकेयीला द्यायला निघाला आहे?
2.21.15
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ २.२१.१५ ॥
हे शत्रुदमना, तुमच्याशी आणि माझ्याशी अत्यंत मोठे वैर धरलेल्या याची भरताला राजलक्ष्मी देण्याची काय शक्ती आहे?
2.21.16
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ २.२१.१६ ॥
हे देवी, मी खरोखर मनापासून माझ्या भावाशी अनुरक्त आहे. सत्य, माझे धनुष्य आणि तुम्ही दिलेली प्रिय वस्तू यांची शपथ घेऊन सांगतो.
2.21.17
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ २.२१.१७ ॥
हे देवी, राम जळत्या अग्नीत किंवा अरण्यात प्रवेश करील, तर त्याच्या आधीच मी तिथे प्रवेश केलेला असेन, हे तुम्ही आधीच निश्चित समजा.
2.21.18
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ २.२१.१८ ॥
उगवलेला सूर्य जसा अंधार दूर करतो, तसेच मी माझ्या पराक्रमाने तुमचे दुःख दूर करीन. हे देवी, माझा पराक्रम पाहो; राघवही पाहो.
2.21.19
हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्।
कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम् ॥ २.२१.१९ ॥
कैकेयीमध्ये मन आसक्त असलेल्या, दीन, बालिश वर्तन करणाऱ्या, वृद्धावस्थेमुळे निंदित झालेल्या वृद्ध पित्याला मी ठार मारीन.
2.21.20
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।
उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा ॥ २.२१.२० ॥
महात्मा लक्ष्मणाचे हे शब्द ऐकून शोकाने व्याकूळ झालेली कौसल्या रडत रामाला म्हणाली.
2.21.21
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ २.२१.२१ ॥
पुत्रा! तुझा भाऊ लक्ष्मण जे बोलला ते तू ऐकलेस. आता तुला जे योग्य वाटेल ते कर.
2.21.22
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ २.२१.२२ ॥
माझ्या सवतीचे अधर्म्य शब्द ऐकूनही, शोकाने पोळलेल्या मला सोडून तू येथून जाणे योग्य नाही.
2.21.23
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २.२१.२३ ॥
हे धर्मज्ञा! हे धर्मिष्ठा! धर्माचे आचरण करण्याची तुझी इच्छा आहे. येथेच राहून माझी सेवा कर आणि श्रेष्ठ धर्माचे पालन कर.
2.21.24
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २.२१.२४ ॥
पुत्रा! स्वगृही संयमाने राहून, मातेची सेवा करून, परम तपाने युक्त असा काश्यप स्वर्गाला गेला.
2.21.25
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्।
त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २.२१.२५ ॥
राजा तुला जसा पूज्य आहे, तसाच गौरवात मीही आहे. मी तुला अनुमती देत नाही; तू येथून वनात जाऊ नयेस.
2.21.26
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २.२१.२६ ॥
तुझ्या वियोगात मला जीवनाचे किंवा सुखाचे काही प्रयोजन नाही. तुझ्यासोबत राहणेच माझ्यासाठी श्रेयस्कर आहे; गवत खाण्याची वेळ आली तरी.
2.21.27
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।
अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.२१.२७ ॥
शोकाने व्याकूळ झालेल्या मला सोडून तू वनात गेलास तर मी इथेच प्रायोपवेशन करीन; जगू शकणार नाही.
2.21.28
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः ॥ २.२१.२८ ॥
हे पुत्रा, तेव्हा तू लोकप्रसिद्ध नरकात पडशील; अधर्माने ब्रह्महत्येचे पाप लागते तसे, नद्यांचा स्वामी समुद्रही तसाच होतो.
2.21.29
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २.२१.२९ ॥
असा विलाप करणाऱ्या दीन माता कौसल्येला मग धर्मात्मा राम धर्मानुसार शब्द बोलला.
2.21.30
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २.२१.३० ॥
पित्याचे वचन ओलांडण्याची शक्ती माझ्यात नाही. मस्तक नमवून मी तुला विनवतो; मला वनात जायचे आहे.
2.21.31
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा।
गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता ॥ २.२१.३१ ॥
पित्याचे वचन पाळणाऱ्या वनचारी ऋषींनी आणि धर्म जाणणाऱ्या विद्वान कंडूने गाय मारली गेली.
2.21.32
अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।
खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः ॥ २.२१.३२ ॥
आपल्या कुलात पूर्वी सगराच्या आज्ञेने, पित्याची आज्ञा मानून पृथ्वी खणणाऱ्या सागरपुत्रांचा मोठा संहार झाला.
2.21.33
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात् ॥ २.२१.३३ ॥
जमदग्नीचा पुत्र राम याने पित्याच्या वचनामुळे अरण्यात स्वतः आपली माता रेणुका हिला परशूने कापले.
2.21.34
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ २.२१.३४ ॥
हे देवी, यांनी आणि देवतुल्य इतर अनेकांनी पित्याचे वचन पाळले आहे; पित्याच्या हितासाठी मीही अविचलपणे ते वचन पाळीन.
2.21.35
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।
एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः ॥ २.२१.३५ ॥
हे देवी, पित्याची आज्ञा केवळ मीच एकटा पाळत नाही; मी ज्यांचा उल्लेख केला, त्यांनीही ती पाळली आहे.
2.21.36
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ २.२१.३६ ॥
मी तुझ्यासाठी अपूर्व आणि प्रतिकूल धर्म प्रवर्तित करत नाही; पूर्वजांनी अंगीकारून चाललेला मार्गच मी अनुसरतो.
2.21.37
तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।
पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते ॥ २.२१.३७ ॥
म्हणून हे कार्य मलाच करायचे आहे; पृथ्वीवर दुसरा मार्ग नाही. वडिलांच्या वचनाचे पालन करणारा कधीही कमी होत नाही.
2.21.38
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ २.२१.३८ ॥
मातेला असे सांगून, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्व धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राम पुन्हा लक्ष्मणाला म्हणाला.
2.21.39
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ २.२१.३९ ॥
हे लक्ष्मणा! माझ्यावरचे तुझे प्रेम सर्वोत्तम आहे हे मला ठाऊक आहे; तुझा पराक्रम, धैर्य आणि तेज अत्यंत दुर्जय आहे.
2.21.40
मम मातुर्महद् दुःखमतुलं शुभलक्षण।
अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ २.२१.४० ॥
हे शुभलक्षणा! माझ्या मातेचे अतुलनीय मोठे दुःख हे आहे की, माझा हेतू, सत्य आणि शांती तिला समजत नाही.
2.21.41
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।
धर्मसंश्रितमप्येतत् पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ २.२१.४१ ॥
जगात धर्मच श्रेष्ठ आहे; धर्मातच सत्य प्रतिष्ठित आहे. धर्माचा आश्रय घेतलेले हे वडिलांचे वचनही उत्तम आहे.
2.21.42
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ २.२१.४२ ॥
हे वीरा! वडील, माता किंवा ब्राह्मण यांचे वचन स्वीकारल्यानंतर, धर्माचा आश्रय घेऊन उभ्या असलेल्याने ते व्यर्थ करू नये.
2.21.43
सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम्।
पितुर्हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ २.२१.४३ ॥
हे वीरे, वडिलांच्या वचनाने, कैकेयीने प्रेरित केलेला मी ही आज्ञा पुन्हा उल्लंघू शकत नाही.
2.21.44
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ २.२१.४४ ॥
म्हणून क्षत्रधर्मावर आधारलेली ही अनार्य मती सोड; धर्माचा आश्रय घे, कठोरता नको, माझ्या बुद्धीचे अनुसरण कर.
2.21.45
तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः ॥ २.२१.४५ ॥
लक्ष्मणाच्या थोरल्या भावाने स्नेहाने बंधूला असे सांगून, हात जोडून व मस्तक नमवून पुन्हा कौसल्येशी संवाद साधला.
2.21.46
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ २.२१.४६ ॥
हे देवी, येथून वनात जाणाऱ्या मला अनुमती दे. तू माझ्या प्राणांची शपथ घेऊन बांधली गेली आहेस; माझ्या कल्याणासाठी स्वस्त्ययन कर्मे कर.
2.21.47
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ २.२१.४७ ॥
प्रतिज्ञा पूर्ण करून, वनातून मी पुन्हा नगरीत परत येईन; पूर्वी राजर्षी ययाती स्वर्ग सोडून जसे पुन्हा आले होते तसे.
2.21.48
शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ २.२१.४८ ॥
हे माते, शोक हृदयातच आवर, नीट शोक करू नकोस. वडिलांचे वचन पूर्ण करून, वनवासातून मी इथेच पुन्हा परत येईन.
2.21.49
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ २.२१.४९ ॥
तू, मी, वैदेही, लक्ष्मण आणि सुमित्रा यांनी पित्याच्या आज्ञेत स्थिर राहिले पाहिजे; हाच सनातन धर्म आहे.
2.21.50
अम्ब सम्भृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम् ॥ २.२१.५० ॥
आई, दुःख हृदयात दाबून, साहित्य जमवून माझ्या वनवासाच्या धर्मसंमत निश्चयाचे अनुसरण करा.
2.21.51
एतद् वचस्तस्य निशम्य माता
सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लवं च।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी
समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ २.२१.५१ ॥
त्याचे हे धर्मयुक्त, शांत आणि अविचल शब्द ऐकून, मृतवत् असलेली माता पुन्हा शुद्धीवर येऊन रामाकडे पाहत पुन्हा म्हणाली.
2.21.52
यथैव ते पुत्र पिता तथाहं
गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च।
न त्वानुजानामि न मां विहाय
सुदुःखितामर्हसि पुत्र गन्तुम् ॥ २.२१.५२ ॥
पुत्रा, तुझे पिता जसे आहेत तशीच मीही माझ्या धर्माने आणि स्नेहाने तुझी गुरू आहे. मी तुला परवानगी देत नाही; अत्यंत दुःखी अशा मला सोडून तू जाऊ नयेस.
2.21.53
किं जीवितेनेह विना त्वया मे
लोकेन वा किं स्वधयामृतेन।
श्रेयो मुहूर्तं तव संनिधानं
ममैव कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ २.२१.५३ ॥
तुझ्याविना मला या जीवनाचे काय, या लोकाचे काय, स्वधा किंवा अमृताचे काय? तुझे सान्निध्य क्षणभरही मला सर्व जीवलोकापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
2.21.54
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो
महागजो ध्वान्तमभिप्रविष्टः।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं
निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ २.२१.५४ ॥
मशालींनी हाकलेला महाहत्ती अंधारात शिरून पुन्हा पेटावा तसे, मातेचा असा करुण विलाप ऐकून राम पुन्हा व्याकुळ झाला.
2.21.55
स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा-
मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं
यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ २.२१.५५ ॥
धर्मात स्थिर राहिलेला राम, जवळजवळ शुद्धी हरपलेल्या मातेला आणि दुःखाने तळमळणाऱ्या सौमित्रीला पाहून, तिथे बोलण्यास योग्य तोच आहे अशा रीतीने धर्मयुक्त शब्द बोलला.
2.21.56
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव
जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।
मम त्वभिप्रायमसंनिरीक्ष्य
मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम् ॥ २.२१.५६ ॥
लक्ष्मणा, तुझी भक्ती आणि पराक्रम मी नेहमीच जाणतो. पण माझा अभिप्राय न पाहता मातेसह इतके अतिशय दुःख करू नकोस.
2.21.57
धर्मार्थकामाः खलु जीवलोके
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।
ये तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
भार्येव वश्याभिमता सपुत्रा ॥ २.२१.५७ ॥
या जगात धर्म, अर्थ आणि काम हे धर्मफळाच्या उदयात विचारलेले आहेत; ते सर्व तेथे माझ्यासाठी निःसंशय पत्नीप्रमाणे वश, प्रिय आणि पुत्रांसह होतील.
2.21.58
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसंनिविष्टा
धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके
कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ २.२१.५८ ॥
परंतु जिथे हे सर्व नसतील तिथे ज्यातून धर्म उत्पन्न होईल तेच आरंभावे. जगात धनासक्त माणूस द्वेषाला पात्र होतो; केवळ कामात बुडालेला स्वभावही प्रशंसनीय नाही.
2.21.59
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः
क्रोधात् प्रहर्षादथवापि कामात्।
यद् व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मं
कस्तं न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ २.२१.५९ ॥
गुरू, राजा, पिता आणि वृद्ध जन क्रोधाने, आनंदाने किंवा इच्छेने जे कार्य सांगतील, ते धर्माचा विचार करून कोणता दयाळू आचरणाचा माणूस करणार नाही?
2.21.60
न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा-
मिमां न कर्तुं सकलां यथावत्।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे
देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः ॥ २.२१.६० ॥
त्यामुळे पित्याची ही सर्व प्रतिज्ञा यथावत् पूर्ण करण्यास मी समर्थ नाही. या आज्ञेत तोच आपल्या दोघांचा गुरू आहे; देवीचा पतीही तोच आहे; तोच आश्रय आणि धर्म आहे.
2.21.61
तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे
विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने।
देवी मया सार्धमितोऽभिगच्छेत्
कथंस्विदन्या विधवेव नारी ॥ २.२१.६१ ॥
ते धर्मराज अजूनही जिवंत आहेत, विशेषतः आपल्या मार्गावर स्थिर आहेत. मग देवी माझ्यासोबत येथून कशा जाव्यात, दुसऱ्या विधवा स्त्रीप्रमाणे?
2.21.62
सा मानुमन्यस्व वनं व्रजन्तं
कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं
यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ २.२१.६२ ॥
देवी, मी वनात जात आहे हे आदराने स्वीकार कर; आमच्यासाठी मंगल विधी कर. कालावधी संपल्यावर मी पुन्हा परत येईन, जसे सत्याच्या बळावर ययाती पुन्हा परतला होता.
2.21.63
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा-
न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।
अदीर्घकालेन तु देवि जीविते
वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ २.२१.६३ ॥
केवळ राज्यासाठी मी कीर्ती इच्छित नाही; नंतर मोठी समृद्धी मिळवण्यासही मी समर्थ नाही. देवी, आयुष्यात अल्पकाळातच आज अधर्माने एक हीन भूमी मी स्वीकारत आहे.
2.21.64
प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं
पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं
चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ २.२१.६४ ॥
नरश्रेष्ठ तो राम मातेला समजावत, पराक्रमाने दण्डकारण्याकडे जाऊ इच्छिणारा, मग धाकट्या भावाला नीट उपदेश देऊन, त्या मातेला मनात प्रदक्षिणा घालून तिचे दर्शन घेतले.