വാല്മീകി രാമായണം · സർഗം 2.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.21.1
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ २.२१.१ ॥
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാമമാതാവായ കൗസല്യയോട്, ദുഃഖിതനായ ലക്ഷ്മണൻ ആ സമയത്തിനു യോജിച്ച വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
2.21.2
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम्।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः ॥ २.२१.२ ॥
ആര്യേ! രാജ്യലക്ഷ്മിയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഒരു സ്ത്രീയുടെ വാക്കിന് വശംവദനായി രാഘവൻ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നത് എനിക്കും ഇഷ്ടമല്ല.
2.21.3
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ २.२१.३ ॥
വിപരീത ബുദ്ധിയും വൃദ്ധനും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളാൽ പീഡിതനുമായ രാജാവ്, കാമത്താൽ പ്രേരിതനായി എന്തു പറയാതിരിക്കും?
2.21.4
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः ॥ २.२१.४ ॥
ഇവനിൽ ഞാൻ ഒരു കുറ്റവും, അങ്ങനെയുള്ള ഒരു ദോഷവും കാണുന്നില്ല; രാഘവനെ രാജ്യത്തുനിന്ന് വനവാസത്തിന് പുറത്താക്കുന്നതിനുള്ള കാരണമൊന്നും കാണുന്നില്ല.
2.21.5
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ २.२१.५ ॥
ലോകത്ത് അവൻ ഇല്ലാത്തപ്പോഴും അവന്റെ ദോഷം പറയുന്ന ഒരു മനുഷ്യനെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല — സ്വന്തം മിത്രമായാലും പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവനായാലും.
2.21.6
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात् ॥ २.२१.६ ॥
ദേവതുല്യനും ഋജുവും ദാന്തനും ശത്രുക്കളോടുപോലും വാത്സല്യമുള്ളവനുമായ പുത്രനെ, ധർമം നോക്കുന്ന ആരാണ് അകാരണമായി ഉപേക്ഷിക്കുക?
2.21.7
तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः।
पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ २.२१.७ ॥
രാജാവ് വീണ്ടും ബാല്യാവസ്ഥയിലെത്തിയിരിക്കുന്നു; രാജധർമ്മം ഓർത്ത് ഈ വാക്ക് ഏതു പുത്രൻ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിക്കും?
2.21.8
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ २.२१.८ ॥
ഈ കാര്യം ഒരു മനുഷ്യനും ഇതുവരെ അറിയാത്തിടത്തോളം, എന്നോടൊപ്പം ഈ കല്പന നിങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ സൂക്ഷിക്കൂ.
2.21.9
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ २.२१.९ ॥
രാഘവാ, വില്ലുമായി നിന്റെ അരികിൽ നിന്ന് നിന്നെ സംരക്ഷിക്കുന്ന എന്നെയും, യമനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന എന്നെയും മറികടന്ന് ആർക്കാണ് കൂടുതൽ എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാനാവുക?
2.21.10
निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ २.२१.१० ॥
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ആരെങ്കിലും എതിർത്തുനിന്നാൽ, മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഈ അയോധ്യയെ മുഴുവൻ മനുഷ്യരില്ലാത്തതാക്കും.
2.21.11
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति।
सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ २.२१.११ ॥
ഭരതന്റെ പക്ഷക്കാരനായാലും അവന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനായാലും അവരെയെല്ലാം ഞാൻ വധിക്കും; മൃദുവായവനെയാണ് നിന്ദിക്കുന്നത്.
2.21.12
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता।
अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि ॥ २.२१.१२ ॥
കൈകേയിയാൽ പ്രേരിതനായി നമ്മുടെ പിതാവ് സന്തുഷ്ടനായി ശത്രുവായിത്തീർന്നാൽ, ആസക്തിയില്ലാതെ അദ്ദേഹത്തെയും വധിക്കട്ടെ, വധിക്കട്ടെ.
2.21.13
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ २.२१.१३ ॥
അഹങ്കാരത്താൽ മദിച്ച്, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും അറിയാതെ തെറ്റായ വഴിയിൽ പോയ ഗുരുവാണെങ്കിലും അവനെ അടക്കുകയെന്നതാണ് കടമ.
2.21.14
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम।
दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव ॥ २.२१.१४ ॥
പുരുഷോത്തമാ, ഏത് ബലത്തെയോ ഏത് കാരണത്തെയോ ആശ്രയിച്ചാണ് ഇവൻ നിന്റേതായ ഈ രാജ്യം കൈകേയിക്ക് നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?
2.21.15
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ २.२१.१५ ॥
ശത്രുനിഗ്രഹനേ, നിന്നോടും എന്നോടും അത്യുഗ്രമായ വൈരം വച്ചവനായ ഇവനു ഭരതന് രാജശ്രീ നൽകാൻ എന്ത് ശക്തിയാണുള്ളത്?
2.21.16
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ २.२१.१६ ॥
ദേവീ, ഞാൻ സത്യമായും ഹൃദയപൂർവ്വം എന്റെ സഹോദരനോട് അനുരാഗമുള്ളവനാണ്. സത്യത്താലും എന്റെ വില്ലിനാലും നിങ്ങൾ തന്ന പ്രിയവസ്തുവിനാലും ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു.
2.21.17
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ २.२१.१७ ॥
ദേവീ, രാമൻ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിലോ കാട്ടിലോ പ്രവേശിക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവിടെ ഞാൻ മുമ്പേ പ്രവേശിച്ചിരിക്കും എന്ന് നിങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക.
2.21.18
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ २.२१.१८ ॥
ഉദിച്ച സൂര്യൻ ഇരുളിനെ നീക്കുന്നതുപോലെ, എന്റെ വീര്യത്താൽ നിങ്ങളുടെ ദുഃഖം ഞാൻ നീക്കും. ദേവീ, എന്റെ വീര്യം കാണട്ടെ; രാഘവനും കാണട്ടെ.
2.21.19
हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्।
कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम् ॥ २.२१.१९ ॥
കൈകേയിയിൽ മനസ്സുറച്ച, ദീനനായ, ബാല്യചേഷ്ടകളിലിരിക്കുന്ന, വാർധക്യത്താൽ നിന്ദിതനായ വൃദ്ധപിതാവിനെ ഞാൻ വധിക്കും.
2.21.20
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।
उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा ॥ २.२१.२० ॥
മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ശോകത്താൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് കൗസല്യ രാമനോട് പറഞ്ഞു.
2.21.21
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ २.२१.२१ ॥
മകനേ! നിന്റെ അനുജൻ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞത് നീ കേട്ടുവല്ലോ. ഇനി നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളത് ചെയ്യുക.
2.21.22
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ २.२१.२२ ॥
എന്റെ സപത്നിയുടെ അധർമ്മവാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും, ശോകത്താൽ വെന്തുരുകുന്ന എന്നെ വിട്ട് നീ ഇവിടെനിന്ന് പോകുന്നത് ഉചിതമല്ല.
2.21.23
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २.२१.२३ ॥
ധർമ്മജ്ഞാ! ധർമ്മനിഷ്ഠാ! ധർമ്മം ആചരിക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇവിടെത്തന്നെ നിന്ന് എന്നെ ശുശ്രൂഷിക്കുക; ഉത്തമമായ ധർമ്മം ആചരിക്കുക.
2.21.24
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २.२१.२४ ॥
മകനേ! സ്വഗൃഹത്തിൽ നിയന്ത്രിതനായി വസിച്ച്, മാതാവിനെ ശുശ്രൂഷിച്ച്, പരമതപസ്സോടെ കൂടിയ കശ്യപൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു.
2.21.25
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्।
त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २.२१.२५ ॥
രാജാവ് നിനക്ക് എങ്ങനെ പൂജ്യനോ, അതുപോലെ ബഹുമാനത്തിൽ ഞാനും. നിന്നെ ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നില്ല; നീ ഇവിടെനിന്ന് കാട്ടിലേക്ക് പോകരുത്.
2.21.26
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २.२१.२६ ॥
നിന്റെ വിയോഗത്തിൽ എനിക്ക് ജീവിതംകൊണ്ടോ സുഖംകൊണ്ടോ കാര്യമില്ല. നിന്നോടൊപ്പമുള്ളതാണ് എനിക്ക് നന്മ; പുല്ല് തിന്നേണ്ടിവന്നാലും.
2.21.27
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।
अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.२१.२७ ॥
ദുഃഖത്താൽ ആഗ്രഹിക്കുന്ന എന്നെ വിട്ട് നീ കാട്ടിലേക്ക് പോയാൽ, ഞാൻ ഇവിടെ പ്രായോപവേശം ചെയ്യും; ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല.
2.21.28
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः ॥ २.२१.२८ ॥
മകനേ, അപ്പോൾ നീ ലോകപ്രസിദ്ധമായ നരകത്തിൽ എത്തും; അധർമത്താൽ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം വരുന്നതുപോലെ, നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രവും അങ്ങനെതന്നെ.
2.21.29
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २.२१.२९ ॥
ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന ദീനയായ മാതാവ് കൗസല്യയോട് ധർമാത്മാവായ രാമൻ ധർമത്തിനു യോജിച്ച വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
2.21.30
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २.२१.३० ॥
പിതാവിന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കാൻ എനിക്ക് ശക്തിയില്ല. ശിരസ്സ് നമിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു; ഞാൻ കാട്ടിലേക്ക് പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
2.21.31
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा।
गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता ॥ २.२१.३१ ॥
പിതാവിന്റെ വാക്ക് പാലിച്ച വനവാസിയായ ഋഷിയാലും ധർമ്മമറിഞ്ഞ പണ്ഡിതനായ കണ്ഡുവാലും പശു കൊല്ലപ്പെട്ടു.
2.21.32
अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।
खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः ॥ २.२१.३२ ॥
നമ്മുടെ വംശത്തിൽ പണ്ട് സഗരന്റെ കല്പനയാൽ, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ച് ഭൂമി കുഴിച്ച സാഗരപുത്രന്മാർക്ക് വലിയ നാശം സംഭവിച്ചു.
2.21.33
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात् ॥ २.२१.३३ ॥
ജമദഗ്നിയുടെ പുത്രനായ രാമൻ, പിതാവിന്റെ വാക്കിനാൽ കാട്ടിൽവെച്ച് സ്വയം തന്റെ മാതാവായ രേണുകയെ മഴുകൊണ്ട് വെട്ടി.
2.21.34
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ २.२१.३४ ॥
ദേവീ, ഇവരാലും ദേവതുല്യരായ മറ്റനേകരാലും പിതാവിന്റെ വാക്ക് പാലിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; പിതാവിന്റെ നന്മയ്ക്കായി ഞാനും ദൃഢതയോടെ ആ വാക്ക് പാലിക്കും.
2.21.35
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।
एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः ॥ २.२१.३५ ॥
ദേവീ, പിതാവിന്റെ കല്പന ഞാൻ മാത്രമല്ല പാലിക്കുന്നത്; ഞാൻ പറഞ്ഞ ഇവരാലും അത് പാലിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
2.21.36
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ २.२१.३६ ॥
ഞാൻ നിനക്കായി മുമ്പില്ലാത്തതും പ്രതികൂലവുമായ ധർമ്മം പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നില്ല; പൂർവ്വികർ അംഗീകരിച്ചു നടന്ന വഴി തന്നെയാണ് ഞാൻ പിന്തുടരുന്നത്.
2.21.37
तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।
पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते ॥ २.२१.३७ ॥
അതിനാൽ ഇത് ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതാണ്; ഭൂമിയിൽ മറ്റൊരു മാർഗമില്ല. പിതാവിന്റെ വചനം അനുസരിക്കുന്നവൻ ഒരിക്കലും ഇടിഞ്ഞുപോകുന്നില്ല.
2.21.38
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ २.२१.३८ ॥
മാതാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, വാക്കുകളറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും എല്ലാ വില്ലാളികളിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ വീണ്ടും ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
2.21.39
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ २.२१.३९ ॥
ലക്ഷ്മണാ! എന്നോടുള്ള നിന്റെ സ്നേഹം അതുല്യമാണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു; നിന്റെ വിക്രമവും ധൈര്യവും തേജസ്സും ആർക്കും അടുക്കാനാവാത്തവയാണ്.
2.21.40
मम मातुर्महद् दुःखमतुलं शुभलक्षण।
अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ २.२१.४० ॥
ശുഭലക്ഷണാ! എന്റെ മാതാവിന്റെ അതുല്യമായ വലിയ ദുഃഖം, എന്റെ അഭിപ്രായവും സത്യവും ശാന്തിയും അവൾ തിരിച്ചറിയാത്തതാണ്.
2.21.41
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।
धर्मसंश्रितमप्येतत् पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ २.२१.४१ ॥
ലോകത്തിൽ ധർമ്മമാണ് പരമം; ധർമ്മത്തിൽ സത്യം പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ പിതൃവചനവും ഉത്തമമാണ്.
2.21.42
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ २.२१.४२ ॥
വീരാ! പിതാവിന്റെയോ മാതാവിന്റെയോ ബ്രാഹ്മണന്റെയോ വാക്ക് സ്വീകരിച്ചശേഷം, ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്നവൻ അത് വൃഥാവിലാക്കരുത്.
2.21.43
सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम्।
पितुर्हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ २.२१.४३ ॥
അച്ഛന്റെ വാക്കിനാൽ, വീരേ, കൈകേയിയാൽ പ്രേരിതനായ ഞാൻ ഈ നിയോഗത്തെ വീണ്ടും ലംഘിക്കാൻ കഴിയില്ല.
2.21.44
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ २.२१.४४ ॥
അതിനാൽ ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച ഈ അനാര്യചിന്ത ഉപേക്ഷിക്കൂ; ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിക്കൂ, കാഠിന്യം വേണ്ട, എന്റെ ബുദ്ധിയെ അനുഗമിക്കൂ.
2.21.45
तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः ॥ २.२१.४५ ॥
ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ സൗഹാർദ്ദത്താൽ സഹോദരനോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞശേഷം, കൈകൂപ്പി ശിരസ്സു താഴ്ത്തി വീണ്ടും കൗസല്യയോട് സംസാരിച്ചു.
2.21.46
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ २.२१.४६ ॥
ദേവീ, ഇവിടെനിന്ന് കാട്ടിലേക്ക് പോകുന്ന എന്നെ അനുവദിക്കൂ. എന്റെ പ്രാണങ്ങളാൽ നീ ശപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എനിക്കായി മംഗളകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യൂ.
2.21.47
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ २.२१.४७ ॥
പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റി, വനത്തിൽനിന്ന് ഞാൻ വീണ്ടും നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരും; പണ്ട് രാജർഷി യയാതി സ്വർഗ്ഗം വിട്ടശേഷം വീണ്ടും വന്നതുപോലെ.
2.21.48
शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ २.२१.४८ ॥
അമ്മേ, ശോകത്തെ ഹൃദയത്തിൽത്തന്നെ അടക്കിവെക്കൂ, നന്നായി ദുഃഖിക്കരുത്. അച്ഛന്റെ വാക്ക് നിറവേറ്റി, വനവാസത്തിൽനിന്ന് ഇവിടേക്കുതന്നെ ഞാൻ മടങ്ങിവരും.
2.21.49
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ २.२१.४९ ॥
നീയും ഞാനും വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും സുമിത്രയും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിലനിൽക്കണം; ഇതാണ് സനാതന ധർമ്മം.
2.21.50
अम्ब सम्भृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम् ॥ २.२१.५० ॥
അമ്മേ, ദുഃഖം ഹൃദയത്തിൽ അടക്കി, സാധനങ്ങൾ ഒരുക്കി, വനവാസത്തിനായുള്ള എന്റെ ധർമ്മോചിതമായ തീരുമാനത്തെ അനുസരിക്കണം.
2.21.51
एतद् वचस्तस्य निशम्य माता
सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लवं च।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी
समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ २.२१.५१ ॥
അവന്റെ ഈ ധർമ്മപൂർണ്ണവും ശാന്തവും കുലുങ്ങാത്തതുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് അമ്മ മരിച്ചവളെപ്പോലെ വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് രാമനെ നോക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
2.21.52
यथैव ते पुत्र पिता तथाहं
गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च।
न त्वानुजानामि न मां विहाय
सुदुःखितामर्हसि पुत्र गन्तुम् ॥ २.२१.५२ ॥
മകനേ, നിന്റെ പിതാവ് എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ തന്നെ ഞാനും എന്റെ ധർമ്മത്താലും സ്നേഹത്താലും നിനക്ക് ഗുരുവാണ്. ഞാൻ നിനക്ക് അനുവാദം നൽകുന്നില്ല; അതിദുഃഖിതയായ എന്നെ വിട്ട് നീ പോകരുത്.
2.21.53
किं जीवितेनेह विना त्वया मे
लोकेन वा किं स्वधयामृतेन।
श्रेयो मुहूर्तं तव संनिधानं
ममैव कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ २.२१.५३ ॥
നീയില്ലാതെ എനിക്ക് ഈ ജീവിതംകൊണ്ടോ ഈ ലോകംകൊണ്ടോ സ്വധകൊണ്ടോ അമൃതുകൊണ്ടോ എന്ത്? നിന്റെ സാന്നിധ്യം ഒരു നിമിഷമെങ്കിലും എനിക്ക് മുഴുവൻ ജീവലോകത്തെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമാണ്.
2.21.54
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो
महागजो ध्वान्तमभिप्रविष्टः।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं
निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ २.२१.५४ ॥
മനുഷ്യർ ജ്വലിക്കുന്ന പന്തങ്ങളാൽ ഓടിച്ച മഹാഗജം ഇരുട്ടിൽ പ്രവേശിച്ച് വീണ്ടും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ, അമ്മയുടെ ഇത്രയും കരുണനിറഞ്ഞ വിലാപം കേട്ട് രാമൻ വീണ്ടും ജ്വലിച്ചു.
2.21.55
स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा-
मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं
यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ २.२१.५५ ॥
ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന രാമൻ, ബോധം മറഞ്ഞതുപോലെയുള്ള അമ്മയെയും ദുഃഖത്താൽ വെന്തുരുകുന്ന സൗമിത്രിയെയും കണ്ട്, അവിടെ സംസാരിക്കാൻ അർഹൻ താനാണെന്നപോലെ ധർമ്മയുക്തമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
2.21.56
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव
जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।
मम त्वभिप्रायमसंनिरीक्ष्य
मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम् ॥ २.२१.५६ ॥
ലക്ഷ്മണാ, നിന്റെ ഭക്തിയും പരാക്രമവും ഞാൻ എപ്പോഴും അറിയുന്നു. എന്നാൽ എന്റെ അഭിപ്രായം പരിശോധിക്കാതെ അമ്മയോടൊപ്പം ഇത്ര കഠിനമായി ദുഃഖിക്കരുത്.
2.21.57
धर्मार्थकामाः खलु जीवलोके
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।
ये तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
भार्येव वश्याभिमता सपुत्रा ॥ २.२१.५७ ॥
ഈ ലോകത്തിൽ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവ ധർമ്മഫലത്തിന്റെ ഉദയത്തിൽ പരിശോധിക്കപ്പെട്ടവയാണ്; അവയെല്ലാം അവിടെ എനിക്ക് സംശയമില്ലാതെ, ഭാര്യയെപ്പോലെ വശ്യവും പ്രിയവും പുത്രന്മാരോടുകൂടിയതുമാകും.
2.21.58
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसंनिविष्टा
धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके
कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ २.२१.५८ ॥
എന്നാൽ അവയെല്ലാം ഇല്ലാത്തിടത്ത്, ഏതിൽനിന്ന് ധർമ്മമുണ്ടാകുമോ അതാണ് ആരംഭിക്കേണ്ടത്. ലോകത്തിൽ ധനത്തിൽ മാത്രം താൽപര്യമുള്ളവൻ വെറുക്കപ്പെടുന്നു; കാമത്തിൽ മുങ്ങിയ സ്വഭാവവും പ്രശംസനീയമല്ല.
2.21.59
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः
क्रोधात् प्रहर्षादथवापि कामात्।
यद् व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मं
कस्तं न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ २.२१.५९ ॥
ഗുരുവും രാജാവും പിതാവും വൃദ്ധരും കോപത്താലോ സന്തോഷത്താലോ, അല്ലെങ്കിൽ ആഗ്രഹത്താലോ ഏതു കർമ്മം കൽപ്പിച്ചാലും, ധർമ്മം പരിശോധിച്ച് ദയാശീലനായ ആരാണ് അത് ചെയ്യാതിരിക്കുക?
2.21.60
न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा-
मिमां न कर्तुं सकलां यथावत्।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे
देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः ॥ २.२१.६० ॥
ആ കാരണത്താൽ പിതാവിന്റെ ഈ മുഴുവൻ പ്രതിജ്ഞയും യഥാവിധി നിറവേറ്റാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. അദ്ദേഹമാണ് ഈ നിയോഗത്തിൽ നമ്മൾ ഇരുവരുടെയും ഗുരു; ദേവിയുടെ ഭർത്താവും അദ്ദേഹമാണ്; അദ്ദേഹമാണ് ആശ്രയവും ധർമ്മവും.
2.21.61
तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे
विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने।
देवी मया सार्धमितोऽभिगच्छेत्
कथंस्विदन्या विधवेव नारी ॥ २.२१.६१ ॥
ആ ധർമ്മരാജൻ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; വിശേഷിച്ച് തന്റെ മാർഗ്ഗത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. അങ്ങനെയിരിക്കെ ദേവി എന്നോടൊപ്പം ഇവിടെനിന്ന് എങ്ങനെ പോകും, മറ്റൊരു വിധവയെപ്പോലെ?
2.21.62
सा मानुमन्यस्व वनं व्रजन्तं
कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं
यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ २.२१.६२ ॥
ദേവീ, ഞാൻ കാട്ടിലേക്കു പോകുന്നത് ആദരപൂർവം അംഗീകരിക്കൂ; ഞങ്ങൾക്കായി മംഗള കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യൂ. കാലാവധി കഴിയുമ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും വരും; സത്യത്താൽ യയാതി വീണ്ടും വന്നതുപോലെ.
2.21.63
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा-
न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।
अदीर्घकालेन तु देवि जीविते
वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ २.२१.६३ ॥
കേവലം രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി ഞാൻ യശസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; പിന്നീട് വലിയ ഐശ്വര്യം നേടാനും എനിക്കു കഴിയില്ല. ദേവീ, ജീവിതത്തിൽ ചെറിയ കാലംകൊണ്ട് ഇന്ന് അധർമ്മമായി ഒരു താഴ്ന്ന ഭൂമി ഞാൻ വരിക്കുന്നു.
2.21.64
प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं
पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं
चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ २.२१.६४ ॥
നരശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ മാതാവിനെ സമാധാനിപ്പിച്ച്, പരാക്രമത്താൽ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, പിന്നെ അനുജനെ നന്നായി ഉപദേശിച്ച്, ആ മാതാവിനെ മനസ്സിൽ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ദർശനം നൽകി.