వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 2.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.21.1
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ २.२१.१ ॥
ఇలా విలపిస్తున్న రాముని తల్లి కౌసల్యతో, దుఃఖితుడైన లక్ష్మణుడు ఆ సమయానికి తగిన మాటలు పలికాడు.
2.21.2
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम्।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः ॥ २.२१.२ ॥
ఆర్యా! రాఘవుడు రాజ్యలక్ష్మిని విడిచి, ఒక స్త్రీ మాటలకు వశుడై అడవికి వెళ్లడం నాకు కూడా ఇష్టంగా లేదు.
2.21.3
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ २.२१.३ ॥
విపరీత బుద్ధిగల, వృద్ధుడైన, విషయాలచే పీడింపబడిన రాజు, మన్మథునిచే ప్రేరితుడై ఏమి పలకడు?
2.21.4
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः ॥ २.२१.४ ॥
ఇతనిలో నేను ఏ తప్పునూ, ఇలాంటి దోషాన్నీ చూడటం లేదు; రాఘవుడిని రాజ్యం నుండి అడవికి పంపేంత కారణం ఏదీ కనబడటం లేదు.
2.21.5
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ २.२१.५ ॥
లోకంలో అతడు లేనప్పుడు కూడా అతని దోషాన్ని చెప్పే ఒక్క మనిషినీ నేను చూడను — స్నేహితుడైనా, బహిష్కృతుడైనా సరే.
2.21.6
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात् ॥ २.२१.६ ॥
దేవతాసమానుడు, ఋజువర్తనుడు, దాంతుడు, శత్రువుల పట్ల కూడా వాత్సల్యం కలవాడైన కుమారుడిని, ధర్మాన్ని చూసేవాడు ఎవరు కారణం లేకుండా విడిచిపెడతాడు?
2.21.7
तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः।
पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ २.२१.७ ॥
రాజు మళ్లీ బాల్యస్థితికి చేరుకున్నారు; ఆయన ఈ మాటను రాజధర్మాన్ని స్మరిస్తూ ఏ కుమారుడు హృదయంలో ఉంచుకుంటాడు?
2.21.8
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ २.२१.८ ॥
ఈ విషయాన్ని ఏ మనిషీ ఇంకా తెలుసుకోని కాలంలోనే, నాతో కలిసి ఈ ఆజ్ఞను నీలోనే ఉంచుకో.
2.21.9
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ २.२१.९ ॥
ఓ రాఘవా, విల్లుతో నీ పక్కనే నిన్ను రక్షిస్తూ నేను ఉన్నప్పుడు, యముడిలా నిలిచి ఉన్న నన్ను మించి ఎవరు ఏమీ చేయగలరు?
2.21.10
निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ २.२१.१० ॥
ఓ మనుజర్షభా, ఎవరైనా విరోధంగా నిలిస్తే, పదునైన బాణాలతో ఈ అయోధ్యనంతటినీ మనుషులు లేనిదిగా చేస్తాను.
2.21.11
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति।
सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ २.२१.११ ॥
భరతుని పక్షం వహించే వారైనా, లేక అతని మేలు కోరేవారైనా, వారందరినీ నేను చంపుతాను; మృదువైనవాడే అవమానానికి గురవుతాడు.
2.21.12
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता।
अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि ॥ २.२१.१२ ॥
కైకేయి ప్రేరణతో మన తండ్రి సంతోషించి శత్రువుగా మారితే, ఎలాంటి మమకారం లేకుండా ఆయనను కూడా వధించాలి, వధించాలి.
2.21.13
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ २.२१.१३ ॥
అహంకారంతో మత్తెక్కి, కర్తవ్యాకర్తవ్యాలు తెలియక తప్పుదారి పట్టిన గురువైనా సరే, అతన్ని నియంత్రించడమే కర్తవ్యం.
2.21.14
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम।
दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव ॥ २.२१.१४ ॥
పురుషోత్తమా! ఇతడు ఏ బలాన్ని లేదా ఏ కారణాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, మీదైన ఈ రాజ్యాన్ని కైకేయికి ఇవ్వాలనుకుంటున్నాడు?
2.21.15
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ २.२१.१५ ॥
శత్రునిగ్రహుడా! నీతోనూ నాతోనూ అత్యంత తీవ్రమైన వైరం పెంచుకున్న ఇతనికి భరతునికి రాజలక్ష్మిని ఇచ్చే శక్తి ఏముంది?
2.21.16
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ २.२१.१६ ॥
దేవీ! నేను నిజంగా హృదయపూర్వకంగా నా సోదరుని పట్ల అనురాగం కలవాడను. సత్యం, నా ధనుస్సు, మీరు ఇచ్చిన ప్రియమైన వస్తువుల సాక్షిగా ఒట్టు పెడుతున్నాను.
2.21.17
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ २.२१.१७ ॥
దేవీ! రాముడు మండుతున్న అగ్నిలోనో లేదా అరణ్యంలోనో ప్రవేశిస్తే, అక్కడ నేనే ముందుగా ప్రవేశించి ఉంటానని మీరు ముందుగానే నిశ్చయించుకోండి.
2.21.18
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ २.२१.१८ ॥
ఉదయించిన సూర్యుడు చీకటిని తొలగించినట్లు, నా పరాక్రమంతో మీ దుఃఖాన్ని పోగొడతాను. దేవీ! నా పరాక్రమాన్ని చూడండి; రాఘవుడు కూడా చూడనివ్వండి.
2.21.19
हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्।
कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम् ॥ २.२१.१९ ॥
కైకేయిపై మనసు లగ్నమైన, దీనుడైన, బాల్యచేష్టలు చేస్తున్న, వృద్ధాప్యం వల్ల నిందితుడైన వృద్ధ తండ్రిని నేను చంపుతాను.
2.21.20
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।
उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा ॥ २.२१.२० ॥
మహాత్ముడైన లక్ష్మణుని ఈ మాటలు విని, శోకంతో ఏడుస్తూ కౌసల్య రాముడితో ఇలా అన్నది.
2.21.21
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ २.२१.२१ ॥
కుమారా! నీ తమ్ముడు లక్ష్మణుడు చెప్పినది నీవు విన్నావు. ఇక నీకు నచ్చినది చెయ్యి.
2.21.22
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ २.२१.२२ ॥
నా సవతి పలికిన అధర్మమైన మాటలు విని కూడా, శోకంతో తపిస్తున్న నన్ను విడిచి నీవు ఇక్కడినుండి వెళ్ళడం తగదు.
2.21.23
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २.२१.२३ ॥
ధర్మజ్ఞుడా! ధర్మనిష్ఠుడా! ధర్మాన్ని ఆచరించాలని నీవు కోరుతున్నావు. ఇక్కడే ఉండి నన్ను సేవించు; అత్యుత్తమ ధర్మాన్ని ఆచరించు.
2.21.24
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २.२१.२४ ॥
కుమారా! తన ఇంట నిగ్రహంతో ఉంటూ, తల్లిని సేవిస్తూ, పరమ తపస్సుతో కూడిన కశ్యపుడు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.
2.21.25
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्।
त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २.२१.२५ ॥
రాజు నీకు ఎలా పూజ్యుడో, గౌరవంలో నేనూ అలాగే. నిన్ను నేను అనుమతించను; నీవు ఇక్కడి నుండి అడవికి వెళ్ళకూడదు.
2.21.26
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २.२१.२६ ॥
నీ వియోగంలో నాకు జీవితంతో గానీ సుఖంతో గానీ పనిలేదు. నీతో కలిసి ఉండటమే నాకు శ్రేయస్సు; గడ్డి తినడమైనా సరే.
2.21.27
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।
अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.२१.२७ ॥
శోకంతో తపించే నన్ను విడిచి నీవు అడవికి వెళ్ళితే, నేను ఇక్కడే ప్రాయోపవేశం చేస్తాను; జీవించలేను.
2.21.28
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः ॥ २.२१.२८ ॥
పుత్రా, అప్పుడు నీవు లోకప్రసిద్ధమైన నరకాన్ని పొందుతావు; అధర్మం వల్ల బ్రహ్మహత్యా పాపం కలిగినట్లు, నదులకు ప్రభువైన సముద్రమూ అలాగే అవుతుంది.
2.21.29
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २.२१.२९ ॥
ఇలా విలపిస్తున్న దీనురాలైన తల్లి కౌసల్యతో అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన రాముడు ధర్మానికి అనుగుణమైన మాటలు పలికాడు.
2.21.30
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २.२१.३० ॥
తండ్రి మాటను అతిక్రమించే శక్తి నాకు లేదు. తల వంచి నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను; నేను అడవికి వెళ్ళాలని కోరుతున్నాను.
2.21.31
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा।
गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता ॥ २.२१.३१ ॥
తండ్రి మాటను పాటించిన అడవిలో తిరిగే ఋషి చేత, ధర్మం తెలిసిన విద్వాంసుడు కండుడు చేత ఆవు చంపబడింది.
2.21.32
अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।
खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः ॥ २.२१.३२ ॥
మన వంశంలో పూర్వం సగరుని ఆజ్ఞ మేరకు, తండ్రి ఆదేశాన్ని పాటిస్తూ భూమిని తవ్విన సాగరపుత్రులకు ఘోర వినాశం కలిగింది.
2.21.33
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात् ॥ २.२१.३३ ॥
జమదగ్ని కుమారుడు రాముడు, తండ్రి మాట కారణంగా అడవిలో స్వయంగా తన తల్లి రేణుకను గొడ్డలితో నరికాడు.
2.21.34
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ २.२१.३४ ॥
దేవీ, వీరిచేతనూ, దేవతలతో సమానులైన ఇతరులచేతనూ తండ్రి మాట నెరవేర్చబడింది; తండ్రి హితం కోసం నేనూ అచంచలంగా ఆ మాటను నెరవేరుస్తాను.
2.21.35
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।
एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः ॥ २.२१.३५ ॥
దేవీ, తండ్రి ఆజ్ఞను నేను ఒక్కడినే పాటించడం లేదు; నేను పేర్కొన్న వీరిచేతనూ అది పాటించబడింది.
2.21.36
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ २.२१.३६ ॥
నేను నీకు ఇంతకుముందు లేని, విరుద్ధమైన ధర్మాన్ని ప్రవర్తింపజేయను; పూర్వులు అంగీకరించి నడిచిన మార్గాన్నే నేను అనుసరిస్తున్నాను.
2.21.37
तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।
पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते ॥ २.२१.३७ ॥
కావున ఇది నేను చేయవలసినదే; భూమిపై వేరే మార్గం లేదు. తండ్రి వాక్యాన్ని పాటించేవాడు ఎవ్వరూ తగ్గిపోడు.
2.21.38
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ २.२१.३८ ॥
తల్లికి ఇలా చెప్పి, వాక్చాతుర్యులలో శ్రేష్ఠుడు, ధనుర్ధారులందరిలో శ్రేష్ఠుడు అయిన రాముడు మళ్లీ లక్ష్మణుడితో ఇలా అన్నాడు.
2.21.39
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ २.२१.३९ ॥
లక్ష్మణా! నాపై నీ ప్రేమ అత్యుత్తమమైనదని నాకు తెలుసు; నీ పరాక్రమం, ధైర్యం, తేజస్సు అత్యంత దుర్జయమైనవని కూడా నాకు తెలుసు.
2.21.40
मम मातुर्महद् दुःखमतुलं शुभलक्षण।
अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ २.२१.४० ॥
శుభలక్షణా! నా తల్లికి కలిగిన మహా దుఃఖం అపారమైనది; నా అభిప్రాయాన్ని, సత్యాన్ని, శాంతిని ఆమె గ్రహించలేకపోయింది.
2.21.41
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।
धर्मसंश्रितमप्येतत् पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ २.२१.४१ ॥
లోకంలో ధర్మమే పరమం; ధర్మంలో సత్యం స్థిరంగా ఉంది. ధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన ఈ తండ్రి వాక్యం కూడా ఉత్తమమైనది.
2.21.42
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ २.२१.४२ ॥
వీరా! తండ్రి, తల్లి లేదా బ్రాహ్మణుడి వాక్యాన్ని అంగీకరించిన తర్వాత, ధర్మాన్ని ఆశ్రయించి నిలిచినవాడు దానిని వృథా చేయకూడదు.
2.21.43
सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम्।
पितुर्हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ २.२१.४३ ॥
తండ్రి మాట వలన, వీరా, కైకేయి ప్రేరేపించగా, నేను ఈ ఆజ్ఞను మళ్ళీ అతిక్రమించలేను.
2.21.44
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ २.२१.४४ ॥
కాబట్టి క్షత్రధర్మంపై ఆధారపడిన ఈ అనార్య భావాన్ని విడువు; ధర్మాన్ని ఆశ్రయించు, కఠినత్వం వద్దు, నా బుద్ధిని అనుసరించు.
2.21.45
तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः ॥ २.२१.४५ ॥
లక్ష్మణుని అన్నయ్య సౌహార్దంతో తమ్ముడితో ఇలా చెప్పి, చేతులు జోడించి తల వంచి మళ్ళీ కౌసల్యతో మాట్లాడాడు.
2.21.46
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ २.२१.४६ ॥
దేవీ, ఇక్కడి నుండి అడవికి వెళ్ళబోతున్న నన్ను అనుమతించు. నా ప్రాణాలపై ప్రమాణంతో నీవు బంధింపబడ్డావు; నాకు శుభకార్యాలు చేయి.
2.21.47
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ २.२१.४७ ॥
ప్రతిజ్ఞ నెరవేర్చి, అడవి నుండి మళ్ళీ నగరానికి తిరిగివస్తాను; పూర్వం రాజర్షి యయాతి స్వర్గాన్ని విడిచి మళ్ళీ వచ్చినట్లుగా.
2.21.48
शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ २.२१.४८ ॥
అమ్మా, శోకాన్ని హృదయంలోనే నిగ్రహించుకో, బాగా దుఃఖించకు. తండ్రి మాటను నెరవేర్చి, వనవాసం నుండి ఇక్కడికే మళ్ళీ వస్తాను.
2.21.49
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ २.२१.४९ ॥
నీవు, నేను, వైదేహి, లక్ష్మణుడు, సుమిత్ర — అందరమూ తండ్రి ఆజ్ఞలో నిలిచి ఉండాలి; ఇదే సనాతన ధర్మం.
2.21.50
अम्ब सम्भृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम् ॥ २.२१.५० ॥
అమ్మా, దుఃఖాన్ని హృదయంలో అణచుకుని, సామగ్రిని సమకూర్చుకుని, వనవాసం కోసం నా ధర్మబద్ధమైన నిశ్చయాన్ని అనుసరించు.
2.21.51
एतद् वचस्तस्य निशम्य माता
सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लवं च।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी
समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ २.२१.५१ ॥
అతని ఈ ధర్మబద్ధమైన, శాంతమైన, కలతలేని మాటలను విని, తల్లి మృతురాలిలా మళ్ళీ స్మృతి పొంది, రాముని చూసి ఇలా అన్నది.
2.21.52
यथैव ते पुत्र पिता तथाहं
गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च।
न त्वानुजानामि न मां विहाय
सुदुःखितामर्हसि पुत्र गन्तुम् ॥ २.२१.५२ ॥
కుమారా, నీ తండ్రి ఎలాగో, అలాగే నేను కూడా నా ధర్మం వల్ల, ప్రేమ వల్ల నీకు గురువునే. నేను నిన్ను అనుమతించను; అత్యంత దుఃఖితురాలినైన నన్ను విడిచి నీవు వెళ్ళకూడదు.
2.21.53
किं जीवितेनेह विना त्वया मे
लोकेन वा किं स्वधयामृतेन।
श्रेयो मुहूर्तं तव संनिधानं
ममैव कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ २.२१.५३ ॥
నిన్ను విడిచి నాకు ఈ జీవితం వల్ల ఏమిటి, ఈ లోకం వల్ల ఏమిటి, స్వధ వల్ల, అమృతం వల్ల ఏమిటి? నీ సన్నిధి ఒక్క క్షణమైనా నాకు సమస్త జీవలోకం కంటే మేలు.
2.21.54
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो
महागजो ध्वान्तमभिप्रविष्टः।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं
निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ २.२१.५४ ॥
మనుషులు మండే టార్చిలతో తరిమిన మహా గజం చీకటిలో ప్రవేశించి మళ్ళీ మండినట్లు, తల్లి ఇంత దయనీయంగా విలపించడం విని రాముడు మళ్ళీ తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు.
2.21.55
स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा-
मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं
यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ २.२१.५५ ॥
ధర్మంలో స్థిరంగా ఉన్న రాముడు, స్పృహ తప్పినట్లున్న తల్లిని, బాధతో తపిస్తున్న సౌమిత్రిని చూసి, అక్కడ మాట్లాడదగిన వాడు తానే అన్నట్లు ధర్మయుక్త మాటలు పలికాడు.
2.21.56
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव
जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।
मम त्वभिप्रायमसंनिरीक्ष्य
मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम् ॥ २.२१.५६ ॥
లక్ష్మణా! నీ భక్తిని, పరాక్రమాన్ని నేను ఎల్లప్పుడూ ఎరుగుదును. కానీ నా అభిప్రాయాన్ని పరిశీలించకుండా, తల్లితో కలిసి ఇంతగా దుఃఖించకు.
2.21.57
धर्मार्थकामाः खलु जीवलोके
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।
ये तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
भार्येव वश्याभिमता सपुत्रा ॥ २.२१.५७ ॥
ఈ లోకంలో ధర్మం, అర్థం, కామం ధర్మఫలాల ఉదయంలో పరిశీలించబడినవి; అవన్నీ అక్కడ నాకు సందేహం లేకుండా, భార్యలా వశమైనవి, ఇష్టమైనవి, పుత్రులతో కూడినవిగా ఉంటాయి.
2.21.58
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसंनिविष्टा
धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके
कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ २.२१.५८ ॥
కానీ అవన్నీ లేనిచోట, ఎక్కడ నుండి ధర్మం కలుగుతుందో దానినే ఆరంభించాలి. లోకంలో ధనాసక్తుడు ద్వేషింపబడతాడు; కామంలో మునిగిన స్వభావం కూడా ప్రశంసనీయం కాదు.
2.21.59
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः
क्रोधात् प्रहर्षादथवापि कामात्।
यद् व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मं
कस्तं न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ २.२१.५९ ॥
గురువు, రాజు, తండ్రి, వృద్ధులు కోపంతో, సంతోషంతో, లేదా కోరికతో ఏ కార్యాన్ని ఆదేశించినా, ధర్మాన్ని పరిశీలించి దయామయ ప్రవర్తన గలవాడు ఎవడు దానిని చేయకుండా ఉంటాడు?
2.21.60
न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा-
मिमां न कर्तुं सकलां यथावत्।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे
देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः ॥ २.२१.६० ॥
ఆ కారణంగా తండ్రి చేసిన ఈ ప్రతిజ్ఞను పూర్తిగా యథావిధిగా నెరవేర్చలేను. ఆయనే మనకిద్దరికీ గురువు, ఈ ఆజ్ఞలో; దేవి భర్త కూడా ఆయనే; ఆయనే ఆశ్రయం, ధర్మం.
2.21.61
तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे
विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने।
देवी मया सार्धमितोऽभिगच्छेत्
कथंस्विदन्या विधवेव नारी ॥ २.२१.६१ ॥
ఆ ధర్మరాజు ఇంకా జీవించే ఉన్నారు; ముఖ్యంగా తన మార్గంలో స్థిరంగా ఉన్నారు. అలాంటప్పుడు దేవి నాతో ఇక్కడి నుండి ఎలా వెళ్లగలదు, మరో విధవ స్త్రీలా?
2.21.62
सा मानुमन्यस्व वनं व्रजन्तं
कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं
यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ २.२१.६२ ॥
దేవీ, నేను అడవికి వెళ్తున్నానని గౌరవంగా అంగీకరించు; మా కోసం శుభ కార్యాలు చేయి. గడువు ముగిశాక నేను తిరిగి వస్తాను; సత్యబలంతో యయాతి తిరిగి వచ్చినట్లుగా.
2.21.63
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा-
न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।
अदीर्घकालेन तु देवि जीविते
वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ २.२१.६३ ॥
కేవలం రాజ్యం కోసం నేను కీర్తిని కోరను; తర్వాత గొప్ప వైభవాన్ని సాధించే సామర్థ్యమూ నాకు లేదు. దేవీ, జీవితంలో అల్పకాలంలోనే, ఈ రోజు అధర్మంగా ఒక హీనమైన భూభాగాన్ని నేను ఎంచుకుంటున్నాను.
2.21.64
प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं
पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं
चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ २.२१.६४ ॥
నరశ్రేష్ఠుడైన ఆయన తల్లిని సమాధానపరచి, పరాక్రమంతో దండకారణ్యానికి వెళ్లాలని కోరి, తమ్ముడికి బాగా ఉపదేశించి, ఆ తల్లిని మనసులో ప్రదక్షిణ చేసి దర్శించాడు.