ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ · ସର୍ଗ 2.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.21.1
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ २.२१.१ ॥
ଏହିପରି ବିଳାପ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେ ସମୟ ଉପଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.21.2
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम्।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः ॥ २.२१.२ ॥
ହେ ଆର୍ଯ୍ୟେ! ରାଜ୍ୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ତ୍ୟାଗ କରି, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀର ବାକ୍ୟ ବଶରେ ରାଘବଙ୍କ ବନକୁ ଯିବା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ।
2.21.3
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः ॥ २.२१.३ ॥
ବିପରୀତ ବୁଦ୍ଧି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବିଷୟରେ ପୀଡ଼ିତ ରାଜା, କାମରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ କ'ଣ କହିବେ ନାହିଁ?
2.21.4
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः ॥ २.२१.४ ॥
ଏହାଙ୍କଠାରେ ମୁଁ କୌଣସି ଅପରାଧ କିମ୍ବା ସେପରି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବନବାସ ପାଇଁ ବାହାର କରାଯିବ।
2.21.5
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ २.२१.५ ॥
ଜଗତରେ ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୋଷ କହିବାକୁ ମୁଁ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଦେଖୁନାହିଁ — ସେ ବନ୍ଧୁ ହେଉ କି ବହିଷ୍କୃତ ହେଉ।
2.21.6
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात् ॥ २.२१.६ ॥
ଦେବତୁଲ୍ୟ, ସରଳ, ସଂଯମୀ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହଶୀଳ ପୁତ୍ରକୁ, ଧର୍ମକୁ ଦେଖୁଥିବା କିଏ ଅକାରଣରେ ତ୍ୟାଗ କରିବ?
2.21.7
तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः।
पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ २.२१.७ ॥
ରାଜା ପୁଣି ବାଳକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଛନ୍ତି; ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ତାଙ୍କର ଏହି ବଚନ କେଉଁ ପୁତ୍ର ହୃଦୟରେ ରଖିବ?
2.21.8
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ २.२१.८ ॥
ଏହି ବିଷୟ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ନ ଜାଣେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ସହିତ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ନିଜ ଭିତରେ ହିଁ ରଖ।
2.21.9
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ २.२१.९ ॥
ହେ ରାଘବ, ଧନୁ ଧରି ତୁମ ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ମୁଁ, ଯମ ପରି ଠିଆ ଥିବା ମୋ ଠାରୁ ଅଧିକ କିଏ କରିପାରିବ?
2.21.10
निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ २.२१.१० ॥
ହେ ମନୁଜର୍ଷଭ, ଯଦି କେହି ବିରୋଧରେ ରହିବେ, ତେବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ମନୁଷ୍ୟଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି।
2.21.11
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति।
सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ २.२१.११ ॥
ଭରତଙ୍କର ପକ୍ଷଧର ହେଉ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ହିତ ଇଚ୍ଛୁକ ହେଉ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ବଧ କରିବି; କାରଣ କୋମଳ ଲୋକ ହିଁ ଅପମାନିତ ହୁଏ।
2.21.12
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता।
अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि ॥ २.२१.१२ ॥
କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଯଦି ଆମ ପିତା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଶତ୍ରୁ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଆସକ୍ତିହୀନ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରାଯାଉ, ବଧ କରାଯାଉ।
2.21.13
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ २.२१.१३ ॥
ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟାକାର୍ଯ୍ୟ ନ ଜାଣି ଭୁଲ ପଥରେ ଯାଉଥିବା ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାସନ କରିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
2.21.14
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम।
दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव ॥ २.२१.१४ ॥
ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ! ଏ କେଉଁ ବଳ ବା କେଉଁ କାରଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତୁମର ଏ ଉପସ୍ଥିତ ରାଜ୍ୟ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି?
2.21.15
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ २.२१.१५ ॥
ହେ ଶତ୍ରୁ-ଦମନ! ତୁମ ସହିତ ଓ ମୋ ସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୀଷଣ ବୈର ବାନ୍ଧିଥିବା ଏ ଲୋକର ଭରତଙ୍କୁ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବାର କି ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅଛି?
2.21.16
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ २.२१.१६ ॥
ହେ ଦେବି! ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ହୃଦୟରୁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ। ସତ୍ୟ, ମୋ ଧନୁ ଓ ତୁମେ ଦେଇଥିବା ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ନାମରେ ଶପଥ କରୁଛି।
2.21.17
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ २.२१.१७ ॥
ହେ ଦେବି! ରାମ ଯଦି ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି ବା ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ଆଗରୁ ମୁଁ ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବି — ଏହା ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣି ରଖନ୍ତୁ।
2.21.18
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ २.२१.१८ ॥
ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ହରଣ କରେ, ସେହିପରି ମୁଁ ମୋ ବୀର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣ କରିବି। ହେ ଦେବି! ମୋ ବୀର୍ଯ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ; ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ।
2.21.19
हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्।
कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम् ॥ २.२१.१९ ॥
କୈକେୟୀରେ ମନ ଆସକ୍ତ, ଦୀନ, ବାଳସୁଲଭ ଆଚରଣରେ ଥିବା, ବାର୍ଧକ୍ୟ ହେତୁ ନିନ୍ଦିତ ସେହି ବୃଦ୍ଧ ପିତାଙ୍କୁ ମୁଁ ବଧ କରିବି।
2.21.20
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।
उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा ॥ २.२१.२० ॥
ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ କୌଶଲ୍ୟା କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
2.21.21
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥ २.२१.२१ ॥
ପୁତ୍ର! ତୁମ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯାହା କହିଲା, ତାହା ତୁମେ ଶୁଣିଛ। ଏବେ ତୁମକୁ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ତାହା କର।
2.21.22
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ २.२१.२२ ॥
ମୋ ସପତ୍ନୀର ଅଧର୍ମ୍ୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ତୁମର ଏଠାରୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
2.21.23
धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ २.२१.२३ ॥
ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ହେ ଧର୍ମିଷ୍ଠ! ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରିବାକୁ ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କର। ଏଠାରେ ରହି ମୋ ସେବା କର; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କର।
2.21.24
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ २.२१.२४ ॥
ପୁତ୍ର! ନିଜ ଘରେ ସଂଯମରେ ରହି, ମାତାଙ୍କର ସେବା କରି, ପରମ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ କଶ୍ୟପ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
2.21.25
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्।
त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ २.२१.२५ ॥
ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ ଯେପରି ପୂଜ୍ୟ, ସମ୍ମାନରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେପରି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ ନାହିଁ; ତୁମେ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
2.21.26
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ २.२१.२६ ॥
ତୁମ ବିୟୋଗରେ ମୋର ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖରେ କିଛି ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ। ତୁମ ସହିତ ରହିବା ହିଁ ମୋ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ; ଘାସ ଖାଇବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ।
2.21.27
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।
अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ २.२१.२७ ॥
ଶୋକରେ ଆକୁଳ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯଦି ତୁମେ ବନକୁ ଯାଅ, ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ପ୍ରାୟୋପବେଶନ କରିବି; ବଞ୍ଚି ପାରିବି ନାହିଁ।
2.21.28
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः ॥ २.२१.२८ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ନରକ ପାଇବ; ଅଧର୍ମରୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ଯେପରି, ନଦୀଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେପରି।
2.21.29
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २.२१.२९ ॥
ଏହିପରି ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦୀନା ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ତେବେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.21.30
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ २.२१.३० ॥
ପିତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଲଙ୍ଘନ କରିବାର ଶକ୍ତି ମୋର ନାହିଁ। ମସ୍ତକ ନତ କରି ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
2.21.31
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा।
गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता ॥ २.२१.३१ ॥
ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରୁଥିବା ବନଚାରୀ ଋଷି ଏବଂ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ବିଦ୍ୱାନ କଣ୍ଡୁ ଦ୍ୱାରା ଗାଇ ହତ ହୋଇଥିଲା।
2.21.32
अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।
खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः ॥ २.२१.३२ ॥
ଆମ ବଂଶରେ ପୂର୍ବେ ସଗରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି ପୃଥିବୀ ଖୋଳୁଥିବା ସାଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଅତି ମହାନ ବିନାଶ ହୋଇଥିଲା।
2.21.33
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात् ॥ २.२१.३३ ॥
ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ପିତାଙ୍କ ବଚନ ହେତୁ ବନରେ ନିଜେ ନିଜ ମାତା ରେଣୁକାଙ୍କୁ କୁରାଢ଼ୀରେ କାଟିଥିଲେ।
2.21.34
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ २.२१.३४ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଏମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଦେବତୁଲ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅନେକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳିତ ହୋଇଛି; ପିତାଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅଟଳ ଭାବେ ସେହି ବଚନ ପାଳନ କରିବି।
2.21.35
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।
एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः ॥ २.२१.३५ ॥
ହେ ଦେବୀ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କେବଳ ମୁଁ ଏକା ପାଳନ କରୁନାହିଁ; ମୁଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପାଳନ କରିଛନ୍ତି।
2.21.36
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ २.२१.३६ ॥
ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଅପୂର୍ବ ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ଧର୍ମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଉନାହିଁ; ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଗ୍ରହଣ କରି ଚାଲିଥିବା ପଥକୁ ହିଁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି।
2.21.37
तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।
पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते ॥ २.२१.३७ ॥
ଅତଏବ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ କରିବାକୁ ହେବ; ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ। ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରୁଥିବା କେହି ହୀନ ହୁଏ ନାହିଁ।
2.21.38
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ २.२१.३८ ॥
ମାତାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହି, ବାକ୍ୟବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ପୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
2.21.39
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ २.२१.३९ ॥
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ମୋ ପ୍ରତି ତୁମର ସ୍ନେହ ଅତୁଳନୀୟ ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ; ତୁମର ପରାକ୍ରମ, ସାହସ ଓ ତେଜ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ।
2.21.40
मम मातुर्महद् दुःखमतुलं शुभलक्षण।
अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ २.२१.४० ॥
ହେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ! ମୋ ମାତାଙ୍କର ଏହି ଅତୁଳନୀୟ ମହାଦୁଃଖ ଯେ ସେ ମୋ ଅଭିପ୍ରାୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତି ବୁଝି ପାରୁନାହାନ୍ତି।
2.21.41
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।
धर्मसंश्रितमप्येतत् पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ २.२१.४१ ॥
ଜଗତରେ ଧର୍ମ ହିଁ ପରମ; ଧର୍ମରେ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଏହି ପିତାଙ୍କ ବଚନ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ।
2.21.42
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ २.२१.४२ ॥
ହେ ବୀର! ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବଚନ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ପରେ, ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାହା ବୃଥା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
2.21.43
सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम्।
पितुर्हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ २.२१.४३ ॥
ହେ ବୀରା, ପିତାଙ୍କ ବଚନରୁ, କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମୁଁ ଏହି ଆଦେଶ ପୁନର୍ବାର ଲଙ୍ଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ।
2.21.44
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ २.२१.४४ ॥
ତେଣୁ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ଏହି ଅନାର୍ଯ୍ୟ ମତି ତ୍ୟାଗ କର; ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ, କଠୋରତା କର ନାହିଁ, ମୋ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅନୁସରଣ କର।
2.21.45
तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः ॥ २.२१.४५ ॥
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ସ୍ନେହରୁ ଭାଇଙ୍କୁ ଏହିପରି କହି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଓ ମସ୍ତକ ନଇ ପୁନର୍ବାର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।
2.21.46
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ २.२१.४६ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣ ମୋ ପ୍ରାଣର ଶପଥରେ ବଦ୍ଧ; ମୋ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ କର୍ମ କରନ୍ତୁ।
2.21.47
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ २.२१.४७ ॥
ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି, ବନରୁ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ନଗରୀକୁ ଫେରିବି; ପୂର୍ବେ ରାଜର୍ଷି ଯଯାତି ସ୍ୱର୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ଯେପରି ପୁନର୍ବାର ଆସିଥିଲେ।
2.21.48
शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ २.२१.४८ ॥
ହେ ମାତା, ଶୋକକୁ ହୃଦୟରେ ହିଁ ରୋକ, ଭଲ ଭାବରେ ଶୋକ କର ନାହିଁ। ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପୂରଣ କରି, ବନବାସରୁ ମୁଁ ଏଠାକୁ ହିଁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିବି।
2.21.49
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ २.२१.४९ ॥
ତୁମେ, ମୁଁ, ବୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମିତ୍ରା — ସମସ୍ତେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସ୍ଥିର ରହିବା ଉଚିତ; ଏହା ସନାତନ ଧର୍ମ।
2.21.50
अम्ब सम्भृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम् ॥ २.२१.५० ॥
ମାତା, ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଦମନ କରି, ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରି, ବନବାସ ପାଇଁ ମୋର ଧର୍ମସଙ୍ଗତ ସଂକଳ୍ପ ଅନୁସରଣ କର।
2.21.51
एतद् वचस्तस्य निशम्य माता
सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लवं च।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी
समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ २.२१.५१ ॥
ତାଙ୍କର ଏହି ଧର୍ମସଙ୍ଗତ, ଶାନ୍ତ ଓ ଅବିଚଳିତ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ମୃତା ପରି ମାତା ପୁନର୍ବାର ଚେତନା ପାଇ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁଣି କହିଲେ।
2.21.52
यथैव ते पुत्र पिता तथाहं
गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च।
न त्वानुजानामि न मां विहाय
सुदुःखितामर्हसि पुत्र गन्तुम् ॥ २.२१.५२ ॥
ପୁଅ, ତୁମ ପିତା ଯେପରି, ସେହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ସ୍ନେହରେ ତୁମର ଗୁରୁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ; ଅତି ଦୁଃଖିନୀ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ତୁମର ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
2.21.53
किं जीवितेनेह विना त्वया मे
लोकेन वा किं स्वधयामृतेन।
श्रेयो मुहूर्तं तव संनिधानं
ममैव कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ २.२१.५३ ॥
ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ମୋର ଏ ଜୀବନରେ କଣ, ଏ ଲୋକରେ କଣ, ସ୍ୱଧା ବା ଅମୃତରେ କଣ? ତୁମର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜୀବଲୋକଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
2.21.54
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो
महागजो ध्वान्तमभिप्रविष्टः।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं
निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ २.२१.५४ ॥
ମଶାଲରେ ତଡ଼ା ମହାହସ୍ତୀ ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପୁଣି ଜଳି ଉଠେ, ସେହିପରି ମାତାଙ୍କର ଏପରି କରୁଣ ବିଳାପ ଶୁଣି ରାମ ପୁଣି ଦଗ୍ଧ ହେଲେ।
2.21.55
स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा-
मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं
यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ २.२१.५५ ॥
ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ରାମ, ଅଚେତ ପ୍ରାୟ ମାତା ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦଗ୍ଧ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ସେ ହିଁ ଏପରି ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.21.56
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव
जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।
मम त्वभिप्रायमसंनिरीक्ष्य
मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम् ॥ २.२१.५६ ॥
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ପରାକ୍ରମ ମୁଁ ସର୍ବଦା ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ମୋ ଅଭିପ୍ରାୟ ନ ବିଚାରି ମାତା ସହିତ ଏତେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖ କର ନାହିଁ।
2.21.57
धर्मार्थकामाः खलु जीवलोके
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।
ये तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
भार्येव वश्याभिमता सपुत्रा ॥ २.२१.५७ ॥
ଏହି ଜୀବଲୋକରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଧର୍ମଫଳର ଉଦୟରେ ବିଚାରିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେସବୁ ସେଠାରେ ମୋ ପାଇଁ ନିଃସନ୍ଦେହ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପରି ବଶୀଭୂତ, ପ୍ରିୟ ଓ ପୁତ୍ରସହିତ ହେବେ।
2.21.58
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसंनिविष्टा
धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके
कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ २.२१.५८ ॥
କିନ୍ତୁ ସେସବୁ ଯେଉଁଠାରେ ନ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଯାହାଠାରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ତାହା ହିଁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ଜଗତରେ ଅର୍ଥପରାୟଣ ଲୋକ ଦ୍ୱେଷଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; କେବଳ କାମରେ ମଗ୍ନ ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ।
2.21.59
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः
क्रोधात् प्रहर्षादथवापि कामात्।
यद् व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मं
कस्तं न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ २.२१.५९ ॥
ଗୁରୁ, ରାଜା, ପିତା ଓ ବୃଦ୍ଧଜନ କ୍ରୋଧ, ହର୍ଷ ବା କାମନାରୁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ଧର୍ମକୁ ବିଚାରି ଦୟାଳୁ ଆଚରଣର କେଉଁ ଲୋକ ତାହା ନ କରିବ?
2.21.60
न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा-
मिमां न कर्तुं सकलां यथावत्।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे
देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः ॥ २.२१.६० ॥
ସେଥିପାଇଁ ପିତାଙ୍କର ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଯଥାବତ୍ ପୂରଣ କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ଏହି ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କର ଗୁରୁ; ଦେବୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ମଧ୍ୟ ସେ; ସେ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଧର୍ମ।
2.21.61
तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे
विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने।
देवी मया सार्धमितोऽभिगच्छेत्
कथंस्विदन्या विधवेव नारी ॥ २.२१.६१ ॥
ସେ ଧର୍ମରାଜ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଜୀବିତ; ବିଶେଷ କରି ନିଜ ପଥରେ ସ୍ଥିତ। ତେବେ ଦେବୀ ମୋ ସହିତ ଏଠାରୁ କିପରି ଯାଇପାରିବେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଧବା ନାରୀ ପରି?
2.21.62
सा मानुमन्यस्व वनं व्रजन्तं
कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं
यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ २.२१.६२ ॥
ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ବନକୁ ଯାଉଛି ତାହା ସମ୍ମାନର ସହ ସ୍ୱୀକାର କର; ଆମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ କର୍ମ କର। ସମୟ ସରିଲେ ମୁଁ ପୁଣି ଫେରିବି, ଯେପରି ସତ୍ୟବଳରେ ଯଯାତି ଫେରିଥିଲେ।
2.21.63
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा-
न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।
अदीर्घकालेन तु देवि जीविते
वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ २.२१.६३ ॥
କେବଳ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ ଯଶ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ; ପଛରେ ମହାସମୃଦ୍ଧି ପାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ହେ ଦେବୀ, ଜୀବନର ଅଳ୍ପ କାଳରେ ଆଜି ଅଧର୍ମରେ ଏକ ହୀନ ଭୂମି ମୁଁ ବରଣ କରୁଛି।
2.21.64
प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं
पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं
चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ २.२१.६४ ॥
ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ପରାକ୍ରମରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ହୋଇ, ତା'ପରେ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସେହି ମାତାଙ୍କୁ ମନରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଦର୍ଶନ କଲେ।