વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.23.1
ध्यात्वा मध्यं जगामाशु सहसा दैन्यहर्षयोः ॥ २.२३.१ ॥
દુઃખ અને હર્ષ વચ્ચેની સ્થિતિનો વિચાર કરીને તેઓ તરત જ ત્યાં પહોંચ્યા.
2.23.2
तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः।
निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥ २.२३.२ ॥
ત્યારે નરશ્રેષ્ઠે બંને ભ્રમરો વચ્ચે ભ્રુકુટી ચડાવી, દરમાં બેઠેલા ક્રોધિત મહાસર્પની જેમ નિસાસો નાખ્યો.
2.23.3
तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद् भ्रुकुटीसहितं तदा।
बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥ २.२३.३ ॥
ત્યારે ભ્રુકુટી સાથેનું તેમનું તે મુખ, જોવું કઠિન, ક્રોધિત સિંહના મુખ જેવું શોભી ઊઠ્યું.
2.23.4
अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः।
तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥ २.२३.४ ॥
હાથી જેમ પોતાની સૂંઢ હલાવે, તેમ આગળનો હાથ હલાવીને, શરીરને તિરછું અને ઊંચું કરી, ગરદન નમાવીને તેઓ ઊભા રહ્યા.
2.23.5
अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत्।
अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥ २.२३.५ ॥
આગળની આંખે જોતાં, તિરછી નજરે ભાઈને કહ્યું: "અસ્થાને આટલી મોટી ગભરામણ જેને થઈ છે."
2.23.6
धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया।
कथं ह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥ २.२३.६ ॥
ધર્મદોષના પ્રસંગ અને લોકભયની અવગણના કરીને, તારા જેવો અવિચલ માણસ આ કેવી રીતે બોલી શકે?
2.23.7
यथा ह्येवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः।
किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥ २.२३.७ ॥
વીરોમાં શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિય, જેમ અવીરને વીર કહેવો, તેમ તું આ દીન, અશક્ત દૈવની પ્રશંસા કેમ કરે છે?
2.23.8
पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते।
सन्ति धर्मोपधासक्ता धर्मात्मन् किं न बुध्यसे ॥ २.२३.८ ॥
તે બે પાપીઓ વિશે તને શંકા કેમ નથી થતી? ધર્મના બહાને વળગેલા તેઓ છે. હે ધર્માત્મા, તું કેમ સમજતો નથી?
2.23.9
तयोः सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात् परिजिहीर्षतोः।
यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव।
तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद् वरः प्रकृतश्च सः ॥ २.२३.९ ॥
સ્વાર્થ માટે છળથી છીનવી લેવા ઇચ્છતા તેમનું આ સારું આચરણ છે. હે રાઘવ, જો તેઓએ પહેલેથી આ નિશ્ચય ન કર્યો હોત, તો પહેલેથી જ તેમને તે વર આપવામાં આવ્યો હોત; અને તે યોગ્ય પણ હોત.
2.23.10
लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्।
नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥ २.२३.१० ॥
હે વીર, જગતે ધિક્કારેલો આ અભિષેક તારા સિવાય બીજા કોઈ માટે થાય તે હું સહન કરી શકું તેમ નથી; તેથી મને ક્ષમા કરજે.
2.23.11
येनैवमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते।
सोऽपि धर्मो मम द्वेष्यो यत्प्रसङ्गाद् विमुह्यसि ॥ २.२३.११ ॥
હે મહામતિ, જે ધર્મના પ્રસંગથી તારી બુદ્ધિ આવી દ્વિધામાં પડી છે, તે ધર્મ પણ મારા માટે દ્વેષ્ય છે.
2.23.12
कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः।
करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम् ॥ २.२३.१२ ॥
કૈકેયીને વશ એવા પિતાનું તે અત્યંત અધર્મી અને નિંદનીય વચન તું કર્મથી કેવી રીતે પૂર્ણ કરી શકીશ?
2.23.13
यदयं किल्बिषाद् भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते।
जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः ॥ २.२३.१३ ॥
પાપથી કરાયેલો આ ભેદ આમ હોવા છતાં સ્વીકારાતો નથી. તેથી મને દુઃખ થાય છે, અને ધર્મનો આ સંગ પણ નિંદનીય છે.
2.23.14
तवायं धर्मसंयोगो लोकस्यास्य विगर्हितः।
मनसापि कथं कामं कुर्यात् त्वां कामवृत्तयोः।
तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः ॥ २.२३.१४ ॥
તારો આ ધર્મ સાથેનો સંબંધ આ લોકમાં નિંદનીય છે. કામથી ચાલનારા, સદા અહિતકારી, પિતા નામ ધરાવતા એ બે શત્રુઓ પર તું મનથી પણ ઇચ્છા કેવી રીતે કરી શકે?
2.23.15
यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्।
तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥ २.२३.१५ ॥
તારું આચરણ અને તે બંનેનો મત દૈવી હોય તોપણ તારે તેની ઉપેક્ષા કરવી જોઈએ. તે પણ મને ગમતું નથી.
2.23.16
विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते।
वीराः सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ २.२३.१६ ॥
જે નબળો અને વીર્યહીન છે, તે જ દૈવને અનુસરે છે. વીર અને આત્મસન્માનવાળા લોકો દૈવની ઉપાસના કરતા નથી.
2.23.17
दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्।
न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति ॥ २.२३.१७ ॥
જે માણસ પોતાના પુરુષાર્થથી દૈવને હરાવવા સમર્થ છે, તે દૈવથી ધ્યેય નિષ્ફળ થાય તોપણ ડૂબી જતો નથી.
2.23.18
द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च।
दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ॥ २.२३.१८ ॥
આજે લોકો દૈવનું અને પુરુષનું પૌરુષ જોશે. આજે દૈવ અને માનુષ પ્રયત્નનો ભેદ પ્રગટ થશે.
2.23.19
अद्य मे पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः।
यैर्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥ २.२३.१९ ॥
આજે લોકો મારા પુરુષાર્થથી હરાવાયેલું દૈવ જોશે; દૈવથી આહત થયેલા તેઓએ આજે તારો રાજ્યાભિષેક જોયો.
2.23.20
अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदजलोद्धतम्।
प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥ २.२३.२० ॥
અંકુશને પણ ન માનતો, મદજળથી ઉન્મત્ત થયેલો ઉદ્દામ હાથી દોડે તેમ દોડી આવતા દૈવને હું મારા પુરુષાર્થથી પાછું વાળીશ.
2.23.21
लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम्।
न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥ २.२३.२१ ॥
બધા લોકપાલો આજે રામના અભિષેકને અટકાવી શકે નહીં; ત્રણેય લોક પણ સંપૂર્ણપણે નહીં, તો પિતાની તો વાત જ શી!
2.23.22
यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन् समर्थितः।
अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ॥ २.२३.२२ ॥
હે રાજન્, જેમણે તારો વનવાસ પરસ્પર સંમતિથી નક્કી કર્યો, તેઓ જ ચૌદ વર્ષ વનમાં રહેશે.
2.23.23
अहं तदाशां धक्ष्यामि पितुस्तस्याश्च या तव।
अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥ २.२३.२३ ॥
ત્યારે હું પિતાની અને તેની (કૈકેયીની) જે આશા તારા અભિષેકના વિઘ્ન દ્વારા પુત્રના રાજ્ય માટે છે, તેને બાળી નાખીશ.
2.23.24
मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद् दैवबलं तथा।
प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥ २.२३.२४ ॥
મારા બળ સામે વિરોધ કરનારને દૈવનું બળ નહીં હોય; મારું ઉગ્ર પુરુષાર્થ દુઃખ આપવા સમર્થ થશે.
2.23.25
ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्।
आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥ २.२३.२५ ॥
હજાર વર્ષ પછી, તું વનવાસે ગયા પછી, આર્યપુત્રો પ્રજાનું પાલન કરશે.
2.23.26
पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासोऽभिधीयते।
प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने ॥ २.२३.२६ ॥
પૂર્વના રાજર્ષિઓના આચાર અનુસાર, પ્રજાને પુત્રોને સોંપીને, પુત્રની જેમ તેમના પાલનમાં મૂકીને જવું એને વનવાસ કહેવાય છે.
2.23.27
स चेद् राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया।
नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि ॥ २.२३.२७ ॥
હે રાજન, રાજ્યમાં ગૂંચવણ થશે એવા ભયથી જો તું એકાગ્ર થઈને આમ ઇચ્છતો નથી, તો હે ધર્માત્મા રામ, તું પોતાના માટે રાજ્ય ઇચ્છતો નથી.
2.23.28
प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक्।
राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ॥ २.२३.२८ ॥
હે વીર, હું તને વચન આપું છું: સમુદ્રના કાંઠાની જેમ હું તારા રાજ્યનું રક્ષણ ન કરું, તો હું વીરલોકનો ભાગીદાર ન બનું.
2.23.29
मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव।
अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ॥ २.२३.२९ ॥
મંગલ વિધિઓ સાથે અભિષેક કરાવ, ત્યાં જ વ્યસ્ત રહે. રાજાઓને બળથી રોકવા માટે હું એકલો પૂરતો છું.
2.23.30
न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे।
नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः ॥ २.२३.३० ॥
મારા આ બે બાહુ શોભા માટે નથી, મારું ધનુષ્ય આભૂષણ માટે નથી; તલવાર બાંધવા માટે નથી, બાણો ટેકા માટે નથી.
2.23.31
अमित्रमथनार्थाय सर्वमेतच्चतुष्टयम्।
न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥ २.२३.३१ ॥
શત્રુઓનો નાશ કરવા માટે જ આ ચારે બધું છે. મારો શત્રુ બની શકે એવી વસ્તુની હું અતિશય ઇચ્છા રાખતો નથી.
2.23.32
असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा।
प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥ २.२३.३२ ॥
તીક્ષ્ણ ધારવાળી, વીજળી જેવી ચમકતી તલવાર હાથમાં લઈને હું શત્રુને કે વજ્રધારી ઇન્દ્રને પણ ગણતો નથી.
2.23.33
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे।
हस्त्यश्वरथिहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही ॥ २.२३.३३ ॥
તલવારોના ઘસારાથી કચડાયેલા હાથી, ઘોડા અને રથીઓના માથા, હાથ અને જાંઘોથી આ ભૂમિ ગાઢ અને દુર્ગમ બનશે.
2.23.34
खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाग्नयः।
पतिष्यन्ति द्विषो भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥ २.२३.३४ ॥
મારી તલવારની ધારથી આજે હણાયેલા શત્રુઓ, સળગતા અગ્નિઓની જેમ, વીજળી સહિતના મેઘોની જેમ ભૂમિ પર પડશે.
2.23.35
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने।
कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते ॥ २.२३.३५ ॥
ગોધાચર્મનાં આંગળી-કવચ બાંધી, ધનુષ્ય મજબૂત પકડીને હું ઊભો હોઉં ત્યારે, પુરુષોમાં કોઈ પોતાને પુરુષ માની શકે કેવી રીતે?
2.23.36
बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहूञ्जनान्।
विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु ॥ २.२३.३६ ॥
ઘણાની સામે એકલો અને એકલો ઘણાને વીંધનાર હું, માણસો, ઘોડા અને હાથીઓના મર્મસ્થાનો પર બાણ ચલાવીશ.
2.23.37
अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति।
राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो ॥ २.२३.३७ ॥
આજે મારાં અસ્ત્રોનો પ્રભાવ પ્રગટ થશે; રાજાને અધિકારહીન કરવા અને હે પ્રભો, તમારું પ્રભુત્વ સ્થાપવા.
2.23.38
अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च।
वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥ २.२३.३८ ॥
આજે ચંદનસારના (ધનુષ્યના) બળ, બાજુબંધ ઉતારવાની, ધનત્યાગની અને મિત્રોના રક્ષણની અસર પ્રગટ થશે.
2.23.39
अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः।
अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे ॥ २.२३.३९ ॥
હે રામ, આ બંને બાહુ યોગ્ય કર્મ કરશે — તમારા અભિષેકમાં વિઘ્ન નાખનારાઓને રોકવામાં.
2.23.40
ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यतां
तवासुहृत् प्राणयशःसुहृज्जनैः।
यथा तवेयं वसुधा वशा भवेत्
तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः ॥ २.२३.४० ॥
કહો, તમારો કયો શત્રુ આજે જ મારા વડે પ્રાણ, યશ અને હિતેચ્છુઓથી વિખૂટો પાડવો? જેથી આ પૃથ્વી તમારા વશમાં થાય. તેમ મને આજ્ઞા આપો; હું તમારો સેવક છું.
2.23.41
विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत्
स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः।
उवाच पित्रोर्वचने व्यवस्थितं
निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः ॥ २.२३.४१ ॥
રાઘવવંશને વધારનારા તેમણે આંસુ લૂછીને, વારંવાર સાંત્વન આપીને, માતાપિતાના વચનમાં સ્થિર લક્ષ્મણને કહ્યું: "સમજ, હે સૌમ્ય, આ જ સત્પથ છે."