वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.23.1
ध्यात्वा मध्यं जगामाशु सहसा दैन्यहर्षयोः ॥ २.२३.१ ॥
दुःख आणि हर्ष यांच्या मधल्या स्थितीचा विचार करून ते लगेच तिथे पोहोचले.
2.23.2
तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः।
निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥ २.२३.२ ॥
तेव्हा नरश्रेष्ठांनी दोन्ही भुवयांच्या मध्ये आठी घालून, बिळात बसलेल्या रागावलेल्या महासर्पाप्रमाणे उसासा टाकला.
2.23.3
तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद् भ्रुकुटीसहितं तदा।
बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥ २.२३.३ ॥
तेव्हा भुवयांच्या आठ्यांसह त्यांचे ते मुख, पाहण्यास कठीण, रागावलेल्या सिंहाच्या मुखासारखे चमकले.
2.23.4
अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः।
तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥ २.२३.४ ॥
हत्ती जसा आपली सोंड हलवतो, तसे पुढचा हात हलवत, शरीर तिरपे व वर करून, मान खाली टाकून ते उभे राहिले.
2.23.5
अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत्।
अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥ २.२३.५ ॥
पुढच्या डोळ्याने पाहत, तिरक्या नजरेने भावाला म्हणाले: "अनाठायी एवढी मोठी घाबरगुंडी ज्याला झाली आहे."
2.23.6
धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया।
कथं ह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥ २.२३.६ ॥
धर्मदोषाचा प्रसंग आणि लोकाची भीती न बाळगता, तुझ्यासारखा शांत माणूस हे कसे बोलू शकेल?
2.23.7
यथा ह्येवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः।
किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥ २.२३.७ ॥
वीरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या क्षत्रिया, अवीराला वीर म्हणावे तसे, तू या दीन, अशक्त दैवाची स्तुती का करतोस?
2.23.8
पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते।
सन्ति धर्मोपधासक्ता धर्मात्मन् किं न बुध्यसे ॥ २.२३.८ ॥
त्या दोन पापी व्यक्तींबद्दल तुला संशय का येत नाही? धर्माच्या आडोशाला राहणारे ते आहेत. हे धर्मात्मा, तू का समजत नाहीस?
2.23.9
तयोः सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात् परिजिहीर्षतोः।
यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव।
तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद् वरः प्रकृतश्च सः ॥ २.२३.९ ॥
स्वार्थासाठी कपटाने हिरावून घेऊ इच्छिणाऱ्या त्यांचे हे सुचरित आहे. हे राघवा, जर त्यांनी हे आधीच ठरवलेले नसते, तर आधीच त्यांना तो वर दिला गेला असता; आणि ते योग्यही ठरले असते.
2.23.10
लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्।
नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥ २.२३.१० ॥
हे वीरा, जगाने तिरस्कारलेला हा राज्याभिषेक तुझ्याशिवाय इतर कोणासाठी होत असलेला मी सहन करू शकत नाही; म्हणून मला क्षमा करावीस.
2.23.11
येनैवमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते।
सोऽपि धर्मो मम द्वेष्यो यत्प्रसङ्गाद् विमुह्यसि ॥ २.२३.११ ॥
हे महामते, ज्या धर्माच्या प्रसंगाने तुझी बुद्धी अशा द्विधेत पडली आहे, तो धर्मही मला द्वेष्य आहे.
2.23.12
कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः।
करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम् ॥ २.२३.१२ ॥
कैकेयीच्या वशात असलेल्या पित्याचे ते अत्यंत अधार्मिक आणि निंद्य वचन तू कृतीने कसे पूर्ण करू शकशील?
2.23.13
यदयं किल्बिषाद् भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते।
जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः ॥ २.२३.१३ ॥
पापामुळे केलेली ही फारकत अशी असूनही स्वीकारली जात नाही. त्यामुळे मला दुःख होते, आणि धर्माचा हा संबंधही निंद्य आहे.
2.23.14
तवायं धर्मसंयोगो लोकस्यास्य विगर्हितः।
मनसापि कथं कामं कुर्यात् त्वां कामवृत्तयोः।
तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः ॥ २.२३.१४ ॥
तुझा हा धर्माशी असलेला संबंध या जगात निंद्य आहे. कामवासनेने वागणाऱ्या, सदैव अहितकारी, पिता नावाच्या त्या दोन शत्रूंवर मनानेही तू इच्छा कशी करशील?
2.23.15
यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्।
तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥ २.२३.१५ ॥
तुझी वर्तणूक आणि त्या दोघांचे मतही दैवी असले तरी तू त्याकडे दुर्लक्ष करायला हवे. तेही मला आवडत नाही.
2.23.16
विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते।
वीराः सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ २.२३.१६ ॥
जो खचलेला आणि वीर्यहीन आहे तोच दैवाचे अनुसरण करतो. वीर आणि आत्मसन्मान असलेले लोक दैवाची उपासना करत नाहीत.
2.23.17
दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्।
न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति ॥ २.२३.१७ ॥
जो माणूस आपल्या पुरुषार्थाने दैवावर मात करण्यास समर्थ आहे, तो दैवामुळे उद्देश फसला तरी खचत नाही.
2.23.18
द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च।
दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ॥ २.२३.१८ ॥
आज लोक दैवाचे आणि पुरुषाचे पौरुष पाहतील. आज दैव आणि मानवी प्रयत्न यांतील फरक स्पष्ट होईल.
2.23.19
अद्य मे पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः।
यैर्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥ २.२३.१९ ॥
आज लोक माझ्या पौरुषाने पराभूत झालेले दैव पाहतील; दैवाने आघात केलेले ते आज तुझा राज्याभिषेक पाहत आहेत.
2.23.20
अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदजलोद्धतम्।
प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥ २.२३.२० ॥
अंकुशालाही न जुमानणारा, मदजलाने उन्मत्त झालेला उद्दाम हत्ती धावतो तसे धावत येणाऱ्या दैवाला मी माझ्या पौरुषाने परत फिरवीन.
2.23.21
लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम्।
न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥ २.२३.२१ ॥
सर्व लोकपाल आज रामाचा राज्याभिषेक रोखू शकणार नाहीत; तीनही लोकही रोखू शकणार नाहीत, मग पित्याची काय गोष्ट!
2.23.22
यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन् समर्थितः।
अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ॥ २.२३.२२ ॥
हे राजा, ज्यांनी तुझा वनवास परस्पर संमतीने ठरवला, तेच चौदा वर्षे अरण्यात राहतील.
2.23.23
अहं तदाशां धक्ष्यामि पितुस्तस्याश्च या तव।
अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥ २.२३.२३ ॥
तेव्हा मी पित्याची आणि तिची, तुझा अभिषेक अडवून पुत्राच्या राज्यासाठी असलेली आशा, जाळून टाकीन.
2.23.24
मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद् दैवबलं तथा।
प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥ २.२३.२४ ॥
माझ्या बलाविरुद्ध उभ्या राहणाऱ्याला दैवाचे बळ लाभणार नाही; माझे उग्र पौरुष दुःख देण्यास समर्थ ठरेल.
2.23.25
ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्।
आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥ २.२३.२५ ॥
हजार वर्षांनंतर, तू वनवासाला गेल्यावर, आर्यपुत्र प्रजेचे पालन करतील.
2.23.26
पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासोऽभिधीयते।
प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने ॥ २.२३.२६ ॥
पूर्वीच्या राजर्षींच्या आचाराप्रमाणे, प्रजेला पुत्रांच्या स्वाधीन करून, पुत्राप्रमाणे त्यांचे पालन करण्यास सांगून जाणे यालाच वनवास म्हणतात.
2.23.27
स चेद् राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया।
नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि ॥ २.२३.२७ ॥
हे राजा, राज्यात गोंधळ होईल या भीतीने जर तू एकाग्रपणे असे इच्छित नसशील, तर हे धर्मात्मा राम, तू स्वतःसाठी राज्य इच्छित नाहीस.
2.23.28
प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक्।
राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ॥ २.२३.२८ ॥
हे वीरा, मी तुला वचन देतो: समुद्राच्या तीराप्रमाणे मी तुझ्या राज्याचे रक्षण केले नाही, तर मी वीरलोकाचा भागीदार न होवो.
2.23.29
मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव।
अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ॥ २.२३.२९ ॥
मंगल विधींनी अभिषेक करून घे, तिथेच गुंतलेला राहा. राजांना बळाने अडवण्यास मी एकटाच पुरेसा आहे.
2.23.30
न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे।
नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः ॥ २.२३.३० ॥
माझे हे दोन्ही बाहू शोभेसाठी नाहीत, माझे धनुष्य अलंकारासाठी नाही; तलवार बांधण्यासाठी नाही, बाणही केवळ आधारासाठी नाहीत.
2.23.31
अमित्रमथनार्थाय सर्वमेतच्चतुष्टयम्।
न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥ २.२३.३१ ॥
शत्रूंचा नाश करण्यासाठीच हे सर्व चार आहेत. माझा शत्रू ठरू शकेल असे काही मी अतिशय इच्छित नाही.
2.23.32
असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा।
प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥ २.२३.३२ ॥
तीक्ष्ण धार असलेली, वीजेसारखी तेजस्वी तलवार हाती घेतल्यावर मी शत्रूला किंवा वज्रधारी इंद्रालाही मानत नाही.
2.23.33
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे।
हस्त्यश्वरथिहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही ॥ २.२३.३३ ॥
तलवारींच्या घर्षणाने चिरडलेल्या हत्ती, घोडे आणि रथी यांच्या डोक्यांनी, हातांनी व मांड्यांनी ही भूमी दाट व दुर्गम होईल.
2.23.34
खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाग्नयः।
पतिष्यन्ति द्विषो भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥ २.२३.३४ ॥
माझ्या तलवारीच्या धारेने आज घायाळ झालेले शत्रू, प्रज्वलित अग्नींप्रमाणे, विजांसह मेघांप्रमाणे भूमीवर कोसळतील.
2.23.35
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने।
कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते ॥ २.२३.३५ ॥
गोधाचामड्याचे बोटसंरक्षण बांधून, धनुष्य घट्ट धरून मी उभा असताना, पुरुषांमध्ये कोणी स्वतःला पुरुष मानेल तरी कसा?
2.23.36
बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहूञ्जनान्।
विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु ॥ २.२३.३६ ॥
अनेकांविरुद्ध एकटा आणि एकट्याने अनेकांना घायाळ करणारा मी, मनुष्य, घोडे व हत्ती यांच्या मर्मस्थानी बाण सोडीन.
2.23.37
अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति।
राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो ॥ २.२३.३७ ॥
आज माझ्या अस्त्रांचा प्रभाव प्रकट होईल; राजाला सामर्थ्यहीन करण्यासाठी आणि हे प्रभो, तुमचे प्रभुत्व स्थापण्यासाठी.
2.23.38
अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च।
वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥ २.२३.३८ ॥
आज चंदनसाराचे (धनुष्याचे) सामर्थ्य, बाजूबंद सोडण्याचे, धनत्यागाचे आणि मित्रांच्या रक्षणाचे परिणाम प्रकट होतील.
2.23.39
अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः।
अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे ॥ २.२३.३९ ॥
हे राम, हे दोन्ही बाहू योग्य कर्म करतील — तुमच्या राज्याभिषेकात विघ्न आणणाऱ्यांना रोखण्यात.
2.23.40
ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यतां
तवासुहृत् प्राणयशःसुहृज्जनैः।
यथा तवेयं वसुधा वशा भवेत्
तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः ॥ २.२३.४० ॥
सांगा, तुमचा कोणता शत्रू आज माझ्याकडून प्राण, कीर्ती व हितचिंतकांपासून वेगळा केला जावा? ज्यामुळे ही पृथ्वी तुमच्या स्वाधीन होईल. तसेच मला आज्ञा करा; मी तुमचा सेवक आहे.
2.23.41
विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत्
स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः।
उवाच पित्रोर्वचने व्यवस्थितं
निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः ॥ २.२३.४१ ॥
राघववंशाची वृद्धी करणारे ते अश्रू पुसून, वारंवार सांत्वन करून, मातापित्यांच्या वचनात स्थिर असलेल्या लक्ष्मणाला म्हणाले: "जाण, हे सौम्या, हाच सत्पथ आहे."