Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.25

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.25.1

सा विनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि।
चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ॥ २.२५.१ ॥

वह अपने दुःख को संयमित करके, शुद्ध जल का आचमन कर, मनस्विनी माता ने राम के लिए मंगल-कार्य किए।

2.25.2

न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम।
शीघ्रं च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सतां क्रमे ॥ २.२५.२ ॥

हे रघुश्रेष्ठ, अब तुम्हें रोका नहीं जा सकता; तुम जा ही सकते हो। किंतु शीघ्र लौट आओ, और सज्जनों के मार्ग पर ही आचरण करो।

2.25.3

यं पालयसि धर्मं त्वं प्रीत्या च नियमेन च।
स वै राघवशार्दूल धर्मस्त्वामभिरक्षतु ॥ २.२५.३ ॥

हे राघववंश के सिंह, जिस धर्म का तुम प्रेम और नियम से पालन करते हो, वही धर्म तुम्हारी रक्षा करे।

2.25.4

येभ्यः प्रणमसे पुत्र देवेष्वायतनेषु च।
ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः ॥ २.२५.४ ॥

हे पुत्र, जिन देवताओं और पूजा-स्थानों को तुम प्रणाम करते हो, वे देवता और महर्षियों के साथ वन में तुम्हारी रक्षा करें।

2.25.5

यानि दत्तानि तेऽस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता।
तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैः समुदितं सदा ॥ २.२५.५ ॥

बुद्धिमान विश्वामित्र ने तुम्हें जो दिव्य अस्त्र दिए हैं, वे सदा गुणों से युक्त तुम्हारी रक्षा करें।

2.25.6

पितृशुश्रूषया पुत्र मातृशुश्रूषया तथा।
सत्येन च महाबाहो चिरं जीवाभिरक्षितः ॥ २.२५.६ ॥

हे पुत्र, पिता की सेवा और माता की सेवा से, तथा सत्य से, हे महाबाहु, तुम दीर्घकाल तक जीवित रहो और सुरक्षित रहो।

2.25.7

समित्कुशपवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च।
स्थण्डिलानि च विप्राणां शैला वृक्षाः क्षुपा ह्रदाः।
पतङ्गाः पन्नगाः सिंहास्त्वां रक्षन्तु नरोत्तम ॥ २.२५.७ ॥

समिधा, कुश और पवित्री, वेदियाँ और पवित्र स्थान, ब्राह्मणों के स्थंडिल, पर्वत, वृक्ष, झाड़ियाँ, सरोवर, पक्षी, सर्प और सिंह—ये सब तुम्हारी रक्षा करें, हे नरश्रेष्ठ।

2.25.8

स्वस्ति साध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षिभिः।
स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा ॥ २.२५.८ ॥

साध्य और विश्वेदेव, मरुद्गण और महर्षियों के साथ कल्याण हो; धाता और विधाता का कल्याण हो; पूषा, भग और अर्यमा का कल्याण हो।

2.25.9

लोकपालाश्च ते सर्वे वासवप्रमुखास्तथा।
ऋतवः षट् च ते सर्वे मासाः संवत्सराः क्षपाः ॥ २.२५.९ ॥

इन्द्र जिनमें प्रमुख हैं वे सभी लोकपाल, छहों ऋतुएँ, सभी मास, वर्ष और रातें भी तुम्हारा कल्याण करें।

2.25.10

दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा।
श्रुतिः स्मृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः ॥ २.२५.१० ॥

दिन और मुहूर्त सदा तुम्हारा कल्याण करें; श्रुति, स्मृति और धर्म, हे पुत्र, सब ओर से तुम्हारी रक्षा करें।

2.25.11

स्कन्दश्च भगवान् देवः सोमश्च सबृहस्पतिः।
सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः ॥ २.२५.११ ॥

भगवान् देव स्कन्द, सोम और बृहस्पति के साथ, सप्तर्षि और नारद—ये सब सब ओर से तुम्हारी रक्षा करें।

2.25.12

ते चापि सर्वतः सिद्धा दिशश्च सदिगीश्वराः।
स्तुता मया वने तस्मिन् पान्तु त्वां पुत्र नित्यशः ॥ २.२५.१२ ॥

वे सिद्धगण, दिशाएँ और दिक्पाल, जिनकी मैंने उस वन में स्तुति की है—हे पुत्र, वे सब सदा तुम्हारी रक्षा करें।

2.25.13

शैलाः सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च।
द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी वायुश्च सचराचरः ॥ २.२५.१३ ॥

सभी पर्वत, समुद्र, राजा वरुण भी, आकाश, अंतरिक्ष, पृथ्वी और वायु, तथा सभी चर-अचर प्राणी

2.25.14

नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सह दैवतैः।
अहोरात्रे तथा संध्ये पान्तु त्वां वनमाश्रितम् ॥ २.२५.१४ ॥

सभी नक्षत्र और ग्रह अपने देवताओं सहित, दिन-रात और दोनों संध्याएँ, वन में आश्रय लिए हुए तुम्हारी रक्षा करें

2.25.15

ऋतवश्चापि षट् चान्ये मासाः संवत्सरास्तथा।
कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते ॥ २.२५.१५ ॥

छह ऋतुएँ और अन्य, महीने, वर्ष, कलाएँ और काष्ठाएँ, वे सब तुम्हें कल्याण प्रदान करें

2.25.16

महावनेऽपि चरतो मुनिवेषस्य धीमतः।
तथा देवाश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदाः सदा ॥ २.२५.१६ ॥

महान वन में विचरते हुए, मुनि के वेश में धीमान तुम्हारे लिए देवता और दैत्य भी सदा सुखदायी हों

2.25.17

राक्षसानां पिशाचानां रौद्राणां क्रूरकर्मणाम्।
क्रव्यादानां च सर्वेषां मा भूत् पुत्रक ते भयम् ॥ २.२५.१७ ॥

राक्षसों, पिशाचों, क्रूर कर्म करने वाले भयानक जीवों और मांसभक्षी सभी से, हे पुत्र, तुम्हें कोई भय न हो

2.25.18

प्लवगा वृश्चिका दंशा मशकाश्चैव कानने।
सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन् गहने तव ॥ २.२५.१८ ॥

वन में कूदने वाले जीव, बिच्छू, डंक मारने वाले कीड़े और मच्छर, सरीसृप और कीट, गहन वन में तुम्हारे लिए कष्टकर न हों

2.25.19

महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः।
महिषाः शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक ॥ २.२५.१९ ॥

बड़े हाथी, सिंह, बाघ, रीछ, दाँतों वाले जीव, भैंसे, सींग वाले और भयानक पशु, हे पुत्र, तुम्हारा अहित न करें।

2.25.20

नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सर्वजातयः।
मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया सम्पूजितास्त्विह ॥ २.२५.२० ॥

मनुष्यमांस खाने वाले भयानक जीव और अन्य सब प्रकार के प्राणी तुम्हें हानि न पहुँचाएँ, हे पुत्र; यहाँ मेरे द्वारा पूजित होकर वे ऐसा न करें।

2.25.21

आगमास्ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः।
सर्वसम्पत्तयो राम स्वस्तिमान् गच्छ पुत्रक ॥ २.२५.२१ ॥

तुम्हारी यात्राएँ मंगलमय हों, तुम्हारे पराक्रम सफल हों, हे राम, सब सम्पदाएँ तुम्हारी हों; कल्याण सहित जाओ, पुत्र।

2.25.22

स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः।
सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः ॥ २.२५.२२ ॥

तुम्हारा कल्याण हो—आकाश से, पृथ्वी से, बार-बार, और सब देवताओं से भी; और जो तुम्हारे मार्ग में विघ्न डालने वाले हों, उनसे भी।

2.25.23

शुक्रः सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा।
पान्तु त्वामर्चिता राम दण्डकारण्यवासिनम् ॥ २.२५.२३ ॥

शुक्र, सोम, सूर्य, धनद (कुबेर) और यम भी—हे राम, पूजित होकर—दण्डकारण्य में रहने वाले तुम्हारी रक्षा करें।

2.25.24

अग्निर्वायुस्तथा धूमो मन्त्राश्चर्षिमुखच्युताः।
उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वां रघुनन्दन ॥ २.२५.२४ ॥

अग्नि, वायु, धूम, और ऋषियों के मुख से निकले मन्त्र भी—आचमन के समय—हे रघुनन्दन, तुम्हारी रक्षा करें।

2.25.25

सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतकर्तृ तथर्षयः।
ये च शेषाः सुरास्ते तु रक्षन्तु वनवासिनम् ॥ २.२५.२५ ॥

सब लोकों के प्रभु ब्रह्मा, प्राणियों के सृष्टिकर्ता तथा ऋषिगण, और जो शेष देवता हैं, वे वनवासी की रक्षा करें।

2.25.26

स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चायतलोचना ॥ २.२५.२६ ॥

और उपयुक्त स्तुतियों से, संयत नेत्रों वाली (कौसल्या) ने पूजा की।

2.25.27

ज्वलनं समुपादाय ब्राह्मणेन महात्मना।
हावयामास विधिना राममङ्गलकारणात् ॥ २.२५.२७ ॥

महात्मा ब्राह्मण ने अग्नि लेकर विधिपूर्वक राम के मंगल के लिए आहुति दिलवाई।

2.25.28

घृतं श्वेतानि माल्यानि समिधश्चैव सर्षपान्।
उपसम्पादयामास कौसल्या परमाङ्गना ॥ २.२५.२८ ॥

घी, श्वेत मालाएँ, समिधाएँ और सरसों, इन्हें परम स्त्री कौसल्या ने जुटवाया।

2.25.29

उपाध्यायः स विधिना हुत्वा शान्तिमनामयम्।
हुतहव्यावशेषेण बाह्यं बलिमकल्पयत् ॥ २.२५.२९ ॥

उस उपाध्याय ने विधिपूर्वक हवन करके निरामय शांति (की कामना की), और हुत हव्य के शेष से बाहर की बलि तैयार की।

2.25.30

मधुदध्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्यं द्विजांस्ततः।
वाचयामास रामस्य वने स्वस्त्ययनक्रियाम् ॥ २.२५.३० ॥

फिर मधु, दही, अक्षत और घी से द्विजों से स्वस्तिवाचन करवाया, राम के लिए वन में स्वस्त्ययन क्रिया।

2.25.31

ततस्तस्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी।
दक्षिणां प्रददौ काम्यां राघवं चेदमब्रवीत् ॥ २.२५.३१ ॥

तब यशस्विनी रामजननी ने उस द्विजश्रेष्ठ को मनोहर दक्षिणा दी और राघव से यह बोलीं।

2.25.32

यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते।
वृत्रनाशे समभवत् तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥ २.२५.३२ ॥

सहस्राक्ष इन्द्र में, जिन्हें सभी देवता नमस्कार करते हैं, वृत्र के वध के समय जो मंगल हुआ था, वह मंगल तुम्हारा हो।

2.25.33

यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत् पुरा।
अमृतं प्रार्थयानस्य तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥ २.२५.३३ ॥

पूर्वकाल में अमृत की याचना करते हुए सुपर्ण (गरुड़) के लिए विनता ने जो मंगल निर्धारित किया था, वह मंगल तुम्हारा हो।

2.25.34

अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत्।
अदितिर्मङ्गलं प्रादात् तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥ २.२५.३४ ॥

अमृत के उत्पादन के समय दैत्यों को मारते हुए वज्रधारी इन्द्र के लिए अदिति ने जो मंगल दिया था, वह मंगल तुम्हारा हो।

2.25.35

त्रिविक्रमान् प्रक्रमतो विष्णोरतुलतेजसः।
यदासीन्मङ्गलं राम तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥ २.२५.३५ ॥

हे राम, अतुल तेजस्वी विष्णु जब तीन पग बढ़ा रहे थे, तब जो मंगल हुआ था, वह मंगल तुम्हारा हो।

2.25.36

ऋषयः सागरा द्वीपा वेदा लोका दिशश्च ते।
मङ्गलानि महाबाहो दिशन्तु शुभमङ्गलम् ॥ २.२५.३६ ॥

हे महाबाहु, ऋषि, सागर, द्वीप, वेद, लोक और दिशाएँ तुम्हें मंगल प्रदान करें, शुभ मंगल दें।

2.25.37

गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना ॥ २.२५.३७ ॥

लंबी आँखों वाली कौसल्या ने सुगंधित द्रव्यों से राम का अभिषेक करके।

2.25.38

औषधीं च सुसिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम्।
चकार रक्षां कौसल्या मन्त्रैरभिजजाप च ॥ २.२५.३८ ॥

और सिद्ध प्रयोजन वाली, शल्य हरने वाली शुभ औषधि से कौसल्या ने रक्षा की और मंत्रों का जप किया।

2.25.39

उवाचापि प्रहृष्टेव सा दुःखवशवर्तिनी।
वाङ्मात्रेण न भावेन वाचा संसज्जमानया ॥ २.२५.३९ ॥

दुःख के वश में होने पर भी वह मानो हर्षित होकर बोली, केवल शब्दों से, मन के भाव से नहीं, लड़खड़ाती वाणी से।

2.25.40

आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी।
अवदत् पुत्रमिष्टार्थो गच्छ राम यथासुखम् ॥ २.२५.४० ॥

यशस्विनी कौसल्या ने सिर झुकाकर, सिर सूँघकर और आलिंगन करके, कल्याणकामना से पुत्र से कहा: हे राम, सुखपूर्वक जाओ।

2.25.41

अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम्।
पश्यामि त्वां सुखं वत्स संधितं राजवर्त्मसु ॥ २.२५.४१ ॥

हे वत्स, निरोग, सर्वकामनासिद्ध होकर पुनः अयोध्या लौटे हुए तुम्हें मैं सुखपूर्वक राजमार्गों पर देखूँगी।

2.25.42

प्रणष्टदुःखसंकल्पा हर्षविद्योतितानना।
द्रक्ष्यामि त्वां वनात् प्राप्तं पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ॥ २.२५.४२ ॥

दुःख का संकल्प नष्ट हो जाने और हर्ष से मुख दीप्त होने पर, वन से लौटे हुए तुम्हें मैं उदित पूर्णचंद्र की तरह देखूँगी।

2.25.43

भद्रासनगतं राम वनवासादिहागतम्।
द्रक्ष्यामि च पुनस्त्वां तु तीर्णवन्तं पितुर्वचः ॥ २.२५.४३ ॥

हे राम, वनवास से लौटकर यहाँ शुभ आसन पर विराजमान तुम्हें मैं फिर देखूँगी, जिसने पिता का वचन पूरा कर लिया है।

2.25.44

मङ्गलैरुपसम्पन्नो वनवासादिहागतः।
वध्वाश्च मम नित्यं त्वं कामान् संवर्ध याहि भोः ॥ २.२५.४४ ॥

शुभ लक्षणों से युक्त होकर वनवास से यहाँ लौटे हे राम! मेरी बहू की कामनाएँ सदा पूर्ण करो, और जाओ।

2.25.45

मयार्चिता देवगणाः शिवादयो
महर्षयो भूतगणाः सुरोरगाः।
अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते
हितानि कांक्षन्तु दिशश्च राघव ॥ २.२५.४५ ॥

मैंने जिन देवगणों, शिव आदि, महर्षियों, भूतगणों और देव-नागों की पूजा की थी, वे वन को गए हुए तुम्हारे दीर्घकालीन कल्याण की कामना करें, और दिशाएँ भी, हे राघव।

2.25.46

अतीव चाश्रुप्रतिपूर्णलोचना
समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि।
प्रदक्षिणं चापि चकार राघवं
पुनः पुनश्चापि निरीक्ष्य सस्वजे ॥ २.२५.४६ ॥

आँसुओं से भरी आँखों वाली उस माता ने यथाविधि स्वस्त्ययन पूर्ण करके राघव की प्रदक्षिणा की, और बार-बार उन्हें निहारकर उनका आलिंगन किया।

2.25.47

तया हि देव्या च कृतप्रदक्षिणो
निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः।
जगाम सीतानिलयं महायशाः
स राघवः प्रज्वलितस्तया श्रिया ॥ २.२५.४७ ॥

उस देवी माता की प्रदक्षिणा करके, माता के चरणों को बार-बार दबाकर, वह महायशस्वी राघव उसकी शोभा से दमकते हुए सीता के निवास को चले गए।