वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.28.1
स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञां धर्मवत्सलः।
न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन् ॥ २.२८.१ ॥
धर्म जाणणारी सीता असे बोलत असतानाही, धर्मप्रेमी राम वनातील दुःखांचा विचार करून तिला नेण्याचा निश्चय करत नाहीत.
2.28.2
सान्त्वयित्वा ततस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम्।
निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २.२८.२ ॥
नंतर अश्रूंनी भिजलेल्या डोळ्यांच्या सीतेला धीर देऊन, तिला परत पाठवण्याच्या हेतूने धर्मात्मा राम हे शब्द बोलले.
2.28.3
सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा।
इहाचरस्व धर्मं त्वं यथा मे मनसः सुखम् ॥ २.२८.३ ॥
हे सीते! तू महान कुलात जन्मली आहेस आणि नेहमी धर्मात रमलेली आहेस. इथेच राहून धर्माचे आचरण कर, ज्यामुळे माझ्या मनाला सुख मिळेल.
2.28.4
सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाबले।
वने दोषा हि बहवो वसतस्तान् निबोध मे ॥ २.२८.४ ॥
हे सीते! मी सांगतो त्याप्रमाणे तू करावे. हे अबले! वनात राहण्यात अनेक दोष आहेत; ते माझ्याकडून समजून घे.
2.28.5
सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः।
बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते ॥ २.२८.५ ॥
हे सीते! वनवासाचा हा विचार सोडून दे. वन अनेक दोषांनी भरलेले असल्यामुळे त्याला 'कान्तार' असे म्हणतात.
2.28.6
हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते।
सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम् ॥ २.२८.६ ॥
तुझ्या हिताच्या भावनेनेच मी हे शब्द बोलतो आहे. वनात सदैव सुख असते हे मला ठाऊक नाही; वन तर सदैव दुःखच आहे.
2.28.7
गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिनिर्दरिवासिनाम्।
सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम् ॥ २.२८.७ ॥
पर्वतीय झऱ्यांच्या नादासारखे, पर्वतगुहांत राहणाऱ्या सिंहांचे गर्जन ऐकणे दुःखदायक आहे; म्हणून वन दुःखमय आहे.
2.28.8
क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ताः शून्ये तथा मृगाः।
दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम् ॥ २.२८.८ ॥
हे सीते, निर्भयपणे खेळणारी आणि उन्मत्त झालेली हरणे रिकाम्या वनात पाहून त्यांच्याजवळ जाणेही दुःखदायक आहे; म्हणून वन दुःखमय आहे.
2.28.9
सग्राहाः सरितश्चैव पङ्कवत्यस्तु दुस्तराः।
मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम् ॥ २.२८.९ ॥
मगरींनी भरलेल्या नद्या आणि चिखलाचे प्रवाह पार करणे कठीण आहे; उन्मत्त हत्तीही नेहमी समोर येतात; म्हणून वन अधिकच दुःखमय आहे.
2.28.10
लताकण्टकसंकीर्णाः कृकवाकूपनादिताः।
निरपाश्च सुदुःखाश्च मार्गा दुःखमतो वनम् ॥ २.२८.१० ॥
वेली व काट्यांनी भरलेले, रानकोंबड्यांच्या आरवाने दुमदुमणारे, पाणी नसलेले आणि अत्यंत दुःखदायक मार्ग आहेत; म्हणून वन दुःखमय आहे.
2.28.11
सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयंभग्नासु भूतले।
रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद् दुःखमतो वनम् ॥ २.२८.११ ॥
रात्री श्रमाने थकलेल्या माणसाला जमिनीवर, आपोआप मोडलेल्या पानांच्या बिछान्यावर झोपावे लागते; म्हणून वन दुःखमय आहे.
2.28.12
अहोरात्रं च संतोषः कर्तव्यो नियतात्मना।
फलैर्वृक्षावपतितैः सीते दुःखमतो वनम् ॥ २.२८.१२ ॥
हे सीते, संयमी मनाच्या माणसाला दिवसरात्र झाडांवरून गळलेल्या फळांवरच समाधान मानावे लागते; म्हणून वन दुःखमय आहे.
2.28.13
उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि।
जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारणम् ॥ २.२८.१३ ॥
हे मैथिली, वनात प्राणाप्रमाणे उपवास करावा लागेल; जटांचा भार वाहावा लागेल आणि वल्कलवस्त्र धारण करावे लागेल.
2.28.14
देवतानां पितॄणां च कर्तव्यं विधिपूर्वकम्।
प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम् ॥ २.२८.१४ ॥
देवतांचे व पितरांचे विधिपूर्वक पूजन करावे; आलेल्या अतिथींचा नित्य आदर-सत्कार करावा.
2.28.15
कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः।
चरतां नियमेनैव तस्माद् दुःखतरं वनम् ॥ २.२८.१५ ॥
प्रत्येक वेळी नित्य तीन वेळा अभिषेक-स्नान करावे लागेल; वनात फिरणाऱ्यांना नियमानेच वागावे लागते; म्हणून वन अधिक दुःखदायक आहे.
2.28.16
उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमैः स्वयमाहृतैः।
आर्षेण विधिना वेद्यां सीते दुःखमतो वनम् ॥ २.२८.१६ ॥
स्वतः वेचलेल्या फुलांनी, ऋषीविधीप्रमाणे वेदीवर उपहार अर्पण करावा; हे सीते, म्हणून वन दुःखदायक आहे.
2.28.17
यथालब्धेन कर्तव्यः संतोषस्तेन मैथिलि।
यताहारैर्वनचरैः सीते दुःखमतो वनम् ॥ २.२८.१७ ॥
जे मिळेल त्यातच समाधान मानावे लागेल; हे मैथिली, वनात राहणाऱ्यांना संयमी आहार घ्यावा लागतो; हे सीते, म्हणून वन दुःखदायक आहे.
2.28.18
अतीव वातस्तिमिरं बुभुक्षा चाति नित्यशः।
भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम् ॥ २.२८.१८ ॥
येथे अतिशय वारा, दाट अंधार, नित्य तीव्र भूक आणि मोठी भये आहेत; म्हणून वन अधिक दुःखदायक आहे.
2.28.19
सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि।
चरन्ति पथि ते दर्पात् ततो दुःखतरं वनम् ॥ २.२८.१९ ॥
हे भामिनी, अनेक रूपांचे सरपटणारे प्राणी वाटेवर गर्वाने फिरतात; म्हणून वन अधिकच दुःखदायक आहे.
2.28.20
नदीनिलयनाः सर्पा नदीकुटिलगामिनः।
तिष्ठन्त्यावृत्य पन्थानमतो दुःखतरंवनम् ॥ २.२८.२० ॥
नद्यांमध्ये राहणारे आणि नदीच्या वळणावळणाच्या वाटेने जाणारे साप वाट अडवून उभे राहतात; म्हणून वन अधिकच दुःखदायक आहे.
2.28.21
पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकैः सह।
बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम् ॥ २.२८.२१ ॥
हे अबले, पतंग, विंचू, कीटक आणि डास सतत त्रास देतात; म्हणून वनात सर्व काही दुःखच आहे.
2.28.22
द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशाः काशाश्च भामिनि।
वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखमतो वनम् ॥ २.२८.२२ ॥
हे भामिनी, वनात काटेरी झाडे, कुश आणि काश गवत आहे; फांद्यांची टोके गुंतलेली आहेत; म्हणून वन दुःखदायक आहे.
2.28.23
कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च।
अरण्यवासे वसतो दुःखमेव सदा वनम् ॥ २.२८.२३ ॥
वनात राहणाऱ्याला अनेक शारीरिक कष्ट आणि विविध भय असते; वन सदा दुःखच आहे.
2.28.24
क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः।
न भेतव्यं च भेतव्ये दुःखं नित्यमतो वनम् ॥ २.२८.२४ ॥
क्रोध आणि लोभ सोडावेत; तपात मन लावावे; भयाच्या गोष्टींनाही भिऊ नये — वनात नित्य दुःख आहे, म्हणून.
2.28.25
तदलं ते वनं गत्वा क्षेमं नहि वनं तव।
विमृशन्निव पश्यामि बहुदोषकरं वनम् ॥ २.२८.२५ ॥
म्हणून तुला वनात जाण्याची गरज नाही; वनात तुझे कल्याण नाही. विचार करून पाहता मला वाटते की ते वन अनेक दोष निर्माण करणारे आहे.
2.28.26
वनं तु नेतुं न कृता मतिर्यदा
बभूव रामेण तदा महात्मना।
न तस्य सीता वचनं चकार तं
ततोऽब्रवीद् राममिदं सुदुःखिता ॥ २.२८.२६ ॥
महात्मा रामाने वनात नेण्याचा निश्चय सोडून दिला, तेव्हा सीतेने त्याच्या बोलण्याकडे लक्ष दिले नाही. अत्यंत दुःखी होऊन ती रामाला असे म्हणाली.