વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.30.1
सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा।
वनवासनिमित्तार्थं भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ २.३०.१ ॥
રામે સાંત્વના આપી છતાં જનકપુત્રી મૈથિલી વનવાસના કારણે પોતાના પતિને આ પ્રમાણે બોલી.
2.30.2
सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसम्।
प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम् ॥ २.३०.२ ॥
અત્યંત વ્યાકુળ સીતાએ પ્રેમ અને સ્વાભિમાનને કારણે વિશાળ છાતીવાળા રાઘવને ઠપકો આપ્યો.
2.30.3
किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः।
राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम् ॥ २.३०.३ ॥
હે રામ! મારા પિતા મિથિલાધિપતિ વૈદેહે તમને જમાઈ તરીકે મેળવીને, પુરુષદેહધારી સ્ત્રી જેવા તમને માન્યા હતા શું?
2.30.4
अनृतं बत लोकोऽयमज्ञानाद् यदि वक्ष्यति।
तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे ॥ २.३०.४ ॥
આ લોક અજ્ઞાનથી કહેશે તો તે અસત્ય છે. તપતા સૂર્યની જેમ રામમાં પરમ તેજ નથી એમ શું?
2.30.5
किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते।
यत् परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम् ॥ २.३०.५ ॥
તું શું કરીને આટલો વિષાદગ્રસ્ત છે? તને ક્યાંથી ભય છે? અનન્યપરાયણ એવી મને તું છોડવા ઇચ્છે છે?
2.30.6
द्युमत्सेनसुतं वीरं सत्यवन्तमनुव्रताम्।
सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम् ॥ २.३०.६ ॥
દ્યુમત્સેનના વીર પુત્ર સત્યવાનને અનુસરનારી સાવિત્રીની જેમ, તારી ઇચ્છાને વશ રહેનારી મને તું જાણ.
2.30.7
न त्वहं मनसा त्वन्यं द्रष्टास्मि त्वदृतेऽनघ।
त्वया राघव गच्छेयं यथान्या कुलपांसनी ॥ २.३०.७ ॥
હે નિષ્પાપ, તમારા સિવાય મન વડે પણ હું અન્ય પુરુષને જોતી નથી. હે રાઘવ, કુળને કલંક લગાડનારી અન્ય સ્ત્રીની જેમ નહીં, પણ હું તમારી સાથે જ જઈશ.
2.30.8
स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम्।
शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि ॥ २.३०.८ ॥
હે રામ, બાળપણથી લાંબા સમય સુધી તમારી સાથે રહેલી સતી પત્ની એવી મને, નટની જેમ તમે પોતે બીજાઓને આપવા ઇચ્છો છો.
2.30.9
यस्य पथ्यंचरामात्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे।
त्वं तस्य भव वश्यश्च विधेयश्च सदानघ ॥ २.३०.९ ॥
હે નિષ્પાપ, જેનો હિતકારી ઉપદેશ તમે કહો છો અને જેના માટે તમે રોકાઓ છો, તમે તેના વશમાં અને સદા આજ્ઞાંકિત રહો.
2.30.10
स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थितुमर्हसि।
तपो वा यदि वारण्यं स्वर्गो वा स्यात् त्वया सह ॥ २.३०.१० ॥
મને સાથે લીધા વિના તમારે વનમાં પ્રયાણ કરવું યોગ્ય નથી. તે વન તપ હોય કે તમારી સાથે હોવાથી સ્વર્ગ હોય.
2.30.11
न च मे भविता तत्र कश्चित् पथि परिश्रमः।
पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्विव ॥ २.३०.११ ॥
ત્યાં માર્ગમાં મને કોઈ થાક નહીં લાગે, તમારી પાછળ ચાલતાં વિહારશય્યાઓ પર હોઉં તેમ.
2.30.12
कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः।
तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥ २.३०.१२ ॥
કુશ, કાશ, શરકંડા અને કાંટાળાં વૃક્ષો પણ તમારી સાથે માર્ગમાં મારા માટે રૂ અને મૃગચર્મ જેવા કોમળ સ્પર્શના હશે.
2.30.13
महावातसमुद्भूतं यन्मामवकरिष्यति।
रजो रमण तन्मन्ये परार्घ्यमिव चन्दनम् ॥ २.३०.१३ ॥
હે રમણ! મહાવાયુથી ઊડેલી જે ધૂળ મને ઢાંકશે, તેને હું શ્રેષ્ઠ ચંદન સમાન માનીશ.
2.30.14
शाद्वलेषु यदा शिश्ये वनान्तर्वनगोचरा।
कुथास्तरणयुक्तेषु किं स्यात् सुखतरं ततः ॥ २.३०.१४ ॥
વનમાં લીલા ઘાસના મેદાન પર તું સૂશે ત્યારે, ગાદલાં-પથારીવાળી શય્યા કરતાં વધુ સુખદ શું હશે?
2.30.15
पत्रं मूलं फलं यत्तु अल्पं वा यदि वा बहु।
दास्यसे स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम् ॥ २.३०.१५ ॥
પાન, મૂળ કે ફળ, થોડાં હોય કે ઘણાં, જે તું પોતે લાવીને મને આપશે તે મને અમૃતરસ સમાન છે.
2.30.16
न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः।
आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥ २.३०.१६ ॥
ત્યાં હું માતાને યાદ નહીં કરું, પિતાને નહીં, ઘરને પણ નહીં; ઋતુ પ્રમાણેનાં ફૂલો અને ફળ ખાતી રહીશ.
2.30.17
न च तत्र ततः किंचिद् द्रष्टुमर्हसि विप्रियम्।
मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥ २.३०.१७ ॥
ત્યાં મારા કારણે તારે કોઈ અપ્રિય વસ્તુ જોવી પડશે નહીં; તને શોક નહીં થાય, અને હું તારા પર ભારરૂપ નહીં બનું.
2.30.19
यस्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना।
अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसे।
विषमद्यैव पास्यामि मा वशं द्विषतां गमम् ॥ २.३०.१९ ॥
તારી સાથે રહેવું એ સ્વર્ગ છે; તારા વિના રહેવું એ નરક છે. હવે જો તું મને આમ નિશ્ચિંતપણે વનમાં નહીં લઈ જાય, તો હું આજે જ ઝેર પીશ; શત્રુઓના વશમાં નહીં જાઉં.
2.30.20
पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम्।
उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम् ॥ २.३०.२० ॥
પછીથી પણ દુઃખથી મારું જીવન નહીં રહે. હે નાથ, તમારા દ્વારા ત્યજાયેલી મારા માટે તે જ ક્ષણે મૃત્યુ શ્રેષ્ઠ છે.
2.30.21
इमं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे।
किं पुनर्दश वर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता ॥ २.३०.२१ ॥
આ શોક મને એક ક્ષણ પણ સહન કરવાની શક્તિ નથી. તો દુઃખી થઈને દસ વર્ષ, ત્રણ અને એક વર્ષ કેવી રીતે સહન કરું?
2.30.22
चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम् ॥ २.३०.२२ ॥
દુઃખી થયેલી તેણે પતિને ખૂબ જોરથી આલિંગન આપીને મોટેથી રડી.
2.30.23
सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना।
चिरसंनियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः ॥ २.३०.२३ ॥
ઝેરથી લપેટાયેલા અનેક શબ્દોથી વીંધાયેલી હાથણીની જેમ તેણે લાંબા સમયથી રોકી રાખેલાં આંસુ અરણીમાંથી અગ્નિની જેમ વહાવ્યાં.
2.30.24
तस्याः स्फटिकसंकाशं वारि संतापसम्भवम्।
नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम् ॥ २.३०.२४ ॥
તેની આંખોમાંથી સંતાપથી ઉત્પન્ન થયેલું સ્ફટિક જેવું સ્વચ્છ જળ બે કમળોમાંથી પાણી ઝરે તેમ વહી ગયું.
2.30.25
तत्सितामलचन्द्राभं मुखमायतलोचनम्।
पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवाम्बुजम् ॥ २.३०.२५ ॥
શ્વેત નિર્મળ ચંદ્ર જેવું, વિશાળ નેત્રોવાળું તેનું મુખ આંસુઓથી પાણીમાંથી ઉપાડેલા કમળ જેવું સુકાઈ ગયું.
2.30.26
तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम्।
उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा ॥ २.३०.२६ ॥
દુઃખી સીતાને, જાણે બેભાન થયેલી હોય તેમ, પોતાના બાહુઓથી આલિંગન આપીને, ત્યારે તેને આશ્વાસન આપતાં રામે આ વચનો કહ્યાં.
2.30.27
न देवि बत दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये।
नहि मेऽस्ति भयं किंचित् स्वयम्भोरिव सर्वतः ॥ २.३०.२७ ॥
હે દેવી, દુઃખથી હું સ્વર્ગની પણ ઇચ્છા કરતો નથી. સ્વયંભૂ બ્રહ્માની જેમ મને સર્વ બાજુથી કોઈ ભય નથી.
2.30.28
तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने।
वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे ॥ २.३०.२८ ॥
હે શુભાનના, તારો સર્વ અભિપ્રાય જાણ્યા વિના, રક્ષણ કરવા સમર્થ હોવા છતાં, હું વનમાં વાસ ઇચ્છતો નથી.
2.30.29
यत् सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि।
न विहातुं मया शक्या प्रीतिरात्मवता यथा ॥ २.३०.२९ ॥
હે મૈથિલી, વનવાસ માટે તું મારી સાથે સર્જાઈ છે, તેથી આત્મસંયમી પુરુષ જેમ પોતાનો પ્રેમ છોડી શકતો નથી, તેમ હું તને છોડી શકતો નથી.
2.30.30
धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा।
तं चाहमनुवर्तिष्ये यथा सूर्यं सुवर्चला ॥ २.३०.३० ॥
હે ગજનાસોરુ, ધર્મ પૂર્વકાળથી સજ્જનો દ્વારા આચરાયેલો છે; હું તેનું જ અનુસરણ કરીશ, જેમ સુવર્ચલા સૂર્યનું અનુસરણ કરે છે.
2.30.31
न खल्वहं न गच्छेयं वनं जनकनन्दिनि।
वचनं तन्नयति मां पितुः सत्योपबृंहितम् ॥ २.३०.३१ ॥
હે જનકનંદિની, હું વનમાં નહીં જાઉં એવું નથી; સત્યથી પુષ્ટ થયેલું પિતાનું તે વચન મને વન તરફ લઈ જાય છે.
2.30.32
एष धर्मश्च सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता।
आज्ञां चाहं व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ २.३०.३२ ॥
હે સુશ્રોણિ! માતા-પિતાને વશ રહેવું એ જ ધર્મ છે. તેમની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરીને હું જીવવા ઇચ્છતો નથી.
2.30.33
अस्वाधीनं कथं दैवं प्रकारैरभिराध्यते।
स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम् ॥ २.३०.३३ ॥
જે દૈવ પોતાના વશમાં નથી, તેને કયા ઉપાયોથી પ્રસન્ન કરી શકાય? પોતાના વશમાં રહેલાં માતા, પિતા અને ગુરુનું ઉલ્લંઘન કરીને?
2.30.34
यत्र त्रयं त्रयो लोकाः पवित्रं तत्समं भुवि।
नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते ॥ २.३०.३४ ॥
જેમાં ત્રણે લોક છે, તે પવિત્ર સમાન પૃથ્વી પર બીજું કંઈ નથી. હે શુભાપાંગે! તેથી જ આ આરાધના છે.
2.30.35
न सत्यं दानमानौ वा यज्ञो वाप्याप्तदक्षिणाः।
तथा बलकराः सीते यथा सेवा पितुर्मता ॥ २.३०.३५ ॥
હે સીતા! સત્ય, દાન, માન, અથવા પૂર્ણ દક્ષિણાવાળો યજ્ઞ પણ પિતાની સેવા જેટલો બળદાયક માનાતો નથી.
2.30.36
स्वर्गो धनं वा धान्यं वा विद्या पुत्राः सुखानि च।
गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किंचिदपि दुर्लभम् ॥ २.३०.३६ ॥
સ્વર્ગ, ધન, ધાન્ય, વિદ્યા, પુત્રો અને સુખો—ગુરુસેવાના અનુરોધથી કંઈ પણ દુર્લભ નથી.
2.30.37
देवगन्धर्वगोलोकान् ब्रह्मलोकांस्तथापरान्।
प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः ॥ २.३०.३७ ॥
માતા-પિતાને સમર્પિત મહાત્માઓ દેવલોક, ગંધર્વલોક, ગોલોક, બ્રહ્મલોક અને અન્ય લોકો પ્રાપ્ત કરે છે.
2.30.38
स मा पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः।
तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मः सनातनः ॥ २.३०.३८ ॥
સત્યધર્મના માર્ગે સ્થિર રહેલા મારા પિતા જેમ આજ્ઞા કરે છે, તેમ જ હું વર્તવા ઇચ્છું છું; એ જ સનાતન ધર્મ છે.
2.30.39
मम सन्ना मतिः सीते नेतुं त्वां दण्डकावनम्।
वसिष्यामीति सा त्वं मामनुयातुं सुनिश्चिता ॥ २.३०.३९ ॥
હે સીતા, તને લઈને દંડકારણ્યમાં જઈ ત્યાં વસવું એવો મારો નિશ્ચય છે; અને તેં પણ મને અનુસરવાનો દૃઢ નિર્ણય કર્યો છે.
2.30.40
सा हि दिष्टानवद्याङ्गि वनाय मदिरेक्षणे।
अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव ॥ २.३०.४० ॥
દૈવયોગે નિર્દોષ અંગોવાળી, મદભર્યા નેત્રોવાળી, હે ભીરુ, વન તરફ મને અનુસર; મારી ધર્મસહચારિણી બન.
2.30.41
सर्वथा सदृशं सीते मम स्वस्य कुलस्य च।
व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम् ॥ २.३०.४१ ॥
હે સીતા, તારો આ નિર્ણય સર્વ રીતે મારા અને આપણા કુળને શોભે એવો છે; હે પ્રિયે, તેં અતિ ઉત્તમ નિશ્ચય કર્યો છે.
2.30.42
आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः।
नेदानीं त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते ॥ २.३०.४२ ॥
હે શુભ કટિવાળી, વનવાસને યોગ્ય તૈયારીઓ આરંભ કર; હે સીતા, હવે તારા વિના મને સ્વર્ગ પણ ગમતું નથી.
2.30.43
ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम्।
देहि चाशंसमानेभ्यः संत्वरस्व च मा चिरम् ॥ २.३०.४३ ॥
બ્રાહ્મણોને રત્નો અને ભિક્ષુકોને ભોજન આપ; આશાએ ઊભેલાઓને પણ આપ; ઉતાવળ કર, વિલંબ ન કર.
2.30.44
भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च।
रमणीयाश्च ये केचित् क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कराः ॥ २.३०.४४ ॥
મૂલ્યવાન આભૂષણો અને ઉત્તમ વસ્ત્રો, જે કંઈ રમણીય વસ્તુઓ હતી, અને ક્રીડા માટેની જે સામગ્રી હતી—
2.30.45
शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च।
देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम् ॥ २.३०.४५ ॥
મારી શય્યાઓ, વાહનો અને બીજી જે કંઈ વસ્તુઓ છે—તે પોતાના સેવકવર્ગને આપો, પછી બ્રાહ્મણોને આપો.
2.30.46
अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः।
क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेव प्रचक्रमे ॥ २.३०.४६ ॥
પતિનું પ્રસ્થાન પોતાને અનુકૂળ છે એમ જાણીને તે દેવી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ અને તરત દાન આપવા લાગી.
2.30.47
ततः प्रहृष्टा प्रतिपूर्णमानसा
यशस्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम्।
धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना
प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी ॥ २.३०.४७ ॥
ત્યારે અત્યંત પ્રસન્ન અને પૂર્ણ તૃપ્ત મનવાળી યશસ્વિની તે નારીએ પતિના વચનને ધ્યાનમાં લઈ ધન અને રત્નોનું દાન આપવાનું શરૂ કર્યું—ધર્મ પાળનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઉદાર મનવાળી તે સ્ત્રી.